Kamu Görevlileri ve İdari İşlemler

Kolluk, idarenin kamu düzenini korumak için yürüttüğü faaliyetlerin tümüne verilen addır. Kamu düzeni dört temel unsurdan oluşur:

İdari Kolluk ve Adli Kolluk Ayrımı

Kolluk faaliyetleri, kamu düzeninin bozulma anına göre ikiye ayrılır:

• İdari (Önleyici) Kolluk: Kamu düzeni bozulmadan önce faaliyet yürütür. Örneğin trafik polisinin trafiği düzene sokması, kafelerin denetlenmesi.
• Adli (Bastırıcı) Kolluk: Kamu düzeni bozulduktan sonra devreye girer. Örneğin suç işlendikten sonra savcının soruşturma başlatması, delillerin toplanması.

Genel ve Özel Kolluk

Genel idari kolluk tüm ülke genelinde kamu düzenini sağlar. Makamları: Cumhurbaşkanı, İçişleri Bakanı, vali, kaymakam. Personeli: polis (şehir içi), jandarma (kırsal), sahil güvenlik (kıyılar). Her üçü de İçişleri Bakanlığına bağlıdır.

Özel idari kolluk belirli bir alanda veya bölgede görev yapar. Belediyenin kolluk personeli zabıta, köyün kolluk personeli köy korucudur. Hizmet kollukları ise av kolluğu, orman kolluğu, gümrük kolluğu gibi belirli alanlarla sınırlıdır.

MİT (Millî İstihbarat Teşkilatı) siyasi kolluk olarak nitelendirilir ve doğrudan Cumhurbaşkanına bağlıdır. Gizli polistir, üniforması yoktur.

Kamu hizmeti; devlet ve diğer kamu tüzel kişilerinin toplum yararı amacıyla, kamu gücü kullanarak düzenli ve sürekli biçimde yürüttüğü faaliyetlerdir. Eğitim, sağlık, güvenlik, ulaşım gibi hizmetler bu kapsama girer.

Kamu hizmetine egemen olan dört temel ilke vardır:

Kamu Mallarının Türleri

Kamulaştırma

Devlet ve diğer kamu tüzel kişilerinin, toplum yararı amacıyla özel mülkiyetteki taşınmaz malların tamamına veya bir kısmına gerçek karşılığı üzerinden genellikle peşin ödeyerek el koymasıdır.

• Genel kural: Bedel nakit ve peşin ödenir.
• Taksitlendirme: Tarım reformu, enerji/sulama projeleri gibi büyük projelerde 5 yılı geçmemek üzere eşit taksitlerle ödeme yapılabilir.
• Küçük çiftçi istisnası: Doğrudan doruya topraktan yararlanan küçük çiftçinin arazi bedeli her koşulda nakit ve peşin ödenmek zorundadır.
• Faiz: Taksitli ödemelerde kamu alacaklarındaki en yüksek faiz oranı uygulanır.
• Dava yolu: İptal davası idare mahkemesinde, bedel itiraz davası asliye hukuk mahkemesinde açılır.

İstimval (Zorunlu El Koyma)

Olağanüstü durumlarda (savaş, deprem, sel, yangın gibi) idarenin özel mülkiyetteki taşınır mallara (araç, kepçe, kamyon vb.) karşılığı ödenmek şartıyla geçici olarak el koymasıdır.

Devletleştirme

Kamu hizmeti niteliği taşıyan özel bir işletmenin, taşınır ve taşınmazıyla birlikte kanunla (TBMM kararıyla) devlet mülkiyetine geçirilmesidir. Kamulaştırmadan farkı: Kanunla yapılır, iptal davası Anayasa Mahkemesine açılır.

Kamulaştırmasız El Atma (Fiili Yol)

İdarenin kamulaştırma usul ve esaslarına uymadan, bedel ödemeden özel mülkiyetteki taşınmaza fiilen el koymasıdır. Bu durum hukuka aykırı olup Danıştay içtihadıyla "fiili yol" kavramı oluşmuştur. Vatandaş idare mahkemesine tam yargı (tazminat) davası açabilir.

İdari işlem; idari bir makam tarafından kamu hizmetinin yürütülmesi amacıyla, hukukun kendisine tanıdığı kamu gücünü kullanarak tek yönlü irade beyanıyla yapılan, kesin ve yürütülmesi zorunlu yazılı işlemlerdir.

İdari İşlemlerin Özellikleri

• İcrailik: İdari işlem, ilgilisinin rızasına bakılmaksızın hukuk dünyasında sonuç doğurur. Örneğin disiplin cezası verildiğinde örencinin onayı aranmaz.
• Resen İcrailik: İdare, aldığı kararı mahkeme kararına gerek kalmadan bizzat kendisi uygular.
• Hukuka Uygunluk Karinesi: İdari işlem, idari yargıda iptal edilmedikçe hukuka uygun kabul edilir.
• Tek Taraflılık: Genel olarak karşı tarafın onayı gerekmez (istisna: idari sözleşmeler iki taraflıdır).

Bireysel ve Düzenleyici İdari İşlemler

• Bireysel: Muhatabı ismen belli olan işlemler. Örn: memur atama, disiplin cezası, kamulaştırma kararı.
• Düzenleyici: Genel, soyut, kişilik dışı kurallar koyan işlemler. Örn: Cumhurbaşkanı kararnamesi, yönetmelik, genelge.

Her idari işlemde mutlaka beş unsur bulunur. Bunlardan herhangi birinde hukuka aykırılık varsa idare mahkemesinde iptal davası açılabilir.

Yetki unsurundaki hukuka aykırılıklar farklı biçimlerde karşımıza çıkabilir:

Diğer Önemli Kavramlar

• Fiili Memur: Devlet memuru olmayan kişilerin idare adına yaptığı işlemlerin geçerli kabul edilmesi. Örn: itfaiye gelmeden yangın söndüren vatandaş, suçluyu yakalayan vatandaş.
• Yetkide Paralellik: Bir işlemi hangi makam yapmışsa, o işlemi kaldırmaya, değiştirmeye veya geri almaya da aynı makam yetkilidir (Danıştay içtihadı).
• Usulde Paralellik: İşlem yapılırken izlenen usul, aynı işlemin kaldırılmasında da izlenir. Yönetmelikle yapılan düzenleme ancak yeni bir yönetmelikle değiştirilebilir.
• Balı Yetki: Kanunun belirli bir durum oluştuğunda idarenin hangi kararı alacaana emretmesi. Hız sınırını aşan araca trafik memurunun ceza kesmek zorunda olması gibi.

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'na göre üç istihdam biçimi vardır:

Üç Temel İlke

• Sınıflandırma: Memurların mesleklerine ve niteliklerine göre 12 hizmet sınıfına ayrılmasıdır. Genel idare, teknik, sağlık, eğitim-öretim, avukatlık, din hizmetleri, emniyet, jandarma, sahil güvenlik, yardımcı hizmetler, mülki idare, millî istihbarat.
• Kariyer: Memurun kendi sınıfı içinde en yüksek derecelere kadar ilerleyebilmesidir. Derece yükselmesi dikey ilerleme olup hem maaş hem rütbe artışı sağlar.
• Liyakat: Memuriyet girişinde ve ilerlemede bilgi, görgü ve yetenek koşulunun aranmasıdır. Eşitlik ve güvenliği sağlar.

Anayasal İlkeler

Anayasa'nın "kamu hizmetine girme hakkı" başlıklı maddesinden üç ilke çıkar:

• Eşitlik: "Her Türk kamu hizmetine girme hakkına sahiptir."
• Serbestlik: Hiç kimse zorla memur yapılamaz, girmeme hakkı da vardır.
• Liyakat: Görevin gerektirdiği nitelikten başka nitelik aranamaz.

Memurluğa Giriş Şartları

• Türk vatandaşı olmak
• 18 yaşını doldurmuş olmak (meslek-sanat okulu mezunları 15 yaş + mahkeme kararıyla ergin kılınabilir)
• En az ortaokul mezunu olmak (istekli çıkmazsa bazı yardımcı hizmetlerde ilkokul da kabul edilir)
• Kasıtlı suçlardan 1 yıl ve üzeri hüküm giymemiş olmak (taksirli suçlar engel değildir)
• Yüz kızartıcı suçlardan (dolandırıcılık, hırsızlık, sahtecilik vb.) hiç hüküm giymemiş olmak (af bile geçerli değildir)
• Askerlikle ilişiği olmamak (yapmış olmak değil, ilişiği olmamak yeterlidir)
• Görevi devamlı yapmaya engel zihinsel sağlık sorunu bulunmamak

Her kamu kurumu, toplam dolu kadrosunun %3'ü kadar engelli personel çalıştırmak zorundadır (EKPSS ile alım yapılır).

Aday Memurluk

• Süre: En az 1 yıl, en çok 2 yıl
• Üç eğitimden geçilir: temel eğitim, hazırlayıcı eğitim, staj eğitimi
• Her birinden başarılı olunmalıdır; başarısızlık halinde disiplin amirinin teklifi ve atamaya yetkili amirin onayıyla ilişik kesilir
• Başarısızlık nedeniyle ayrılanlar 3 yıl geçmeden yeniden memurluğa başvuramaz
• Aday memurken aylıktan kesme veya kademe ilerlemesinin durdurulması cezası alınmaması gerekir; aksi halde ilişik kesilir
• Aday memur yalnızca kendi kurumunda çalıştırılır, başka kuruma nakledilemez

Göreve Başlama Süreleri

• Aynı yere atanma: Tebliğ gününü izleyen ilk iş günü
• Başka yere atanma: 15 gün içinde
• Atanıp da göreve başlamayanlar istifa etmiş sayılır ve 1 yıl süreyle memurluğa başvuramaz

Derece ve Kademe

• 4 yıllık lisans mezunu: 9. derecenin 1. kademesiyle göreve başlar
• Her 1 yılda kademe ilerlemesi (yatay, sadece maaş artar), her 3 yılda derece yükselmesi (dikey, maaş + rütbe artar)
• Son 8 yıl boyunca hiç disiplin cezası almayan memura 1 kademe ilerlemesi verilir (657 m.64)

Yıllık İzin

Birbirini izleyen iki yılın izni devredilebilir; önceki yıllardan kalan izin yanar. İlk yıl (adaylık) izin kullanılamaz. Öretmenlere yıllık izin verilmez (yaz izinleri vardır).

Diğer İzinler

• Doum izni: Doumdan önce 8 hafta + doumdan sonra 8 hafta = toplam 16 hafta. Çoul gebelikte doumdan önce 2 hafta eklenir (10+8). Erken doumda kullanılamayan süre doumdan sonraya aktarılır.
• Süt izni: İlk 6 ay günde 3 saat, sonraki 6 ay günde 1,5 saat.
• Babalık izni: 10 gün (işçilerde 5 gün).
• Evlilik/Cenaze izni: 7 gün (kendi ve eşinin ana-baba, kardeş, çocukları için).
• Hastalık izni: Kanser, verem gibi uzun süreli hastalıklarda 18 aya kadar; diğer hastalıklarda 12 aya kadar ücretli izin. Devam ederse bir kat daha uzatılabilir.

Ödevler (Yapması Gerekenler)

• Sadakat: Anayasa ve kanunlara bağlıkalmak, asalet tasdikinden sonra en geç 1 ay içinde yemin etmek
• Tarafsızlık: Siyasi partilerin yararına/zararına çalışmamak, din-dil-ırk ayrımı yapmamak
• Hizmeti bizzat yerine getirme: Yerine başkası gönderilemez
• Mal bildirimi: Memuriyete girerken ve sonu 0 veya 5 ile biten yıllarda şubat ayının sonuna kadar
• Resmi araç gereçleri yetki dışı kullanmamak
• Verdiği zaraları gidermek: Kasıt/ihmalden kaynaklanan zarar raiç bedel üzerinden karşılanır

Yasaklar (Yapmaması Gerekenler)

• İkinci iş yasağı: Memur ikinci bir iş yapamaz
• Ticaret yasağı: Tacir veya esnaf olunamaz. Limited şirket ortağı olunamaz. Ancak anonim şirket hissesi alınabilir (borsa yatırımı serbest)
• Grev ve toplu eylem yasağı: Memurluktan çıkarılma sebebidir
• Hediye ve çıkar salama yasağı: Kapsamı Kamu Görevlileri Etik Kurulu belirler
• Gizli bilgileri açıklama yasağı: Devlet sırrı niteliğindeki bilgileri açıklamak memurluktan çıkarılma sebebi
• Basına izinsiz demeç verme yasağı: Merkezde bakan veya yetkili kıldığı kişi, ilde vali veya yetkili kıldığı kişi açıklama yapabilir

Memur Hakları

• Mevzuatın kendisine uygulanmasını isteme hakkı
• Aylık ve özlük haklarından mahrum bırakılmama
• Sendika kurma ve üye olma hakkı (zorunlu değil)
• Özel kovuşturma hakkı (4483 sayılı kanun: görevden kaynaklanan suçlarda soruşturma izni gerekir)
• Şikayet hakkı (amir silsilesiyle yapılır; usülsüz şikayet uyarma cezası gerektirir)
• İstifa hakkı (en çok 2 kez geri dönüş imkanı)
• Emeklilik hakkı
• Aylık (peşin ödenir; işçinin ücreti ise çalıştıktan sonra ödenir)

657 sayılı DMK'ya göre beş disiplin cezası vardır. KPSS'de bu konu her yıl en az bir soru olarak karşımıza çıkmaktadır.

İşe Gelmeme ve Disiplin Cezaları

Önemli Disiplin Kuralları

• Kayıtsızlık göstermek = Uyarma | Kusurlu davranmak = Kınama | Kasıtlı davranmak = Aylıktan kesme
• Amirine sözle saygısızlık = Aylıktan kesme | Hakaret/tehdit = Kademe ilerlemesi | Fiili saldırı (dövme) = Memurluktan çıkarma
• Emirlere itiraz etmek = Kınama | Emri kasten yapmamak = Kademe ilerlemesi | Savaş/olağanüstü halde emre uymamak = Memurluktan çıkarma
• Siyasi partiye üye olmak = Memurluktan çıkarılma; yararına/zararına çalışmak = Kademe ilerlemesi
• Görev yerini izinsiz kullandırmak = Kademe ilerlemesi; yardımcı olmak = Aylıktan kesme
• Mal bildiriminde bulunmamak = Kademe ilerlemesi (tekerrüründe memurluktan çıkarma)
• Göreve sarhoş gelmek / görev yerinde alkol içmek = Kademe ilerlemesi

Savunma Hakkı

Memura disiplin cezası verilmeden önce en az 7 gün süre tanınarak savunması alınmalıdır. Savunma yapmayan kişi bu hakkından vazgeçmiş sayılır.

İtiraz Yolları

İtiraz süresi: tebliğden itibaren 7 gün. Karar verme süresi: 30 gün.

Zaman Aşımı

• Fiilin örenildiği tarihten itibaren: İlk dört cezada 1 ay, memurluktan çıkarmada 6 ay içinde soruşturmaya başlanmazsa zaman aşımı oluşur.
• Fiilin işlenmeinden itibaren her durumda 2 yıl geçtikten sonra ceza verilemez.

Cezaların Özlük Dosyasından Silinmesi

• Uyarma ve kınama: 5 yıl sonra
• Aylıktan kesme ve kademe ilerlemesi: 10 yıl sonra
• Atamaya yetkili amire başvurularak silinmesi talep edilir.

Yükselmeye Etkisi

• Aylıktan kesme cezası alanlar 5 yıl boyunca üst kadrolara (daire başkanı, kaymakam, vali, büyükelçi vb.) atanamaz.
• Kademe ilerlemesinin durdurulması cezası alanlar 10 yıl boyunca atanamaz.

Görevden Uzaklaştırma (Açıa Alınma)

Görevden uzaklaştırma bir disiplin cezası değildir; görevde kalması sakıncalı olan memurun geçici olarak görevden el çektirilmesidir.

• Yetkili makamlar: Atamaya yetkili amir, bakanlık müfettişleri, vali, kaymakam
• Memur maaşının 2/3'sini almaya devam eder, sosyal hakları sürer
• Disiplin soruşturması sebebiyle ise en çok 3 ay; ceza davası sebebiyle ise her 2 ayda bir gözden geçirilir
• Sonuçta beraat ederse kesilen 1/3 maaş toplu olarak ödenir

Memurluun Sona Erme Halleri

İstifada Özel Durumlar

• Devir teslim yapmadan ayrılanlar 3 yıl geçmeden dönemez
• Olağanüstü hal/savaş döneminde yerine atanan kişi göreve başlamadan bırakıp giden memur bir daha geri dönemez

İdarenin yapılandırılması farklı hukuki işlemlerle gerçekleşir. Hangi kuruluşun hangi işlemle oluşturulduunu bilmek KPSS'de sıkça sorulan bir konudur:

İstisnai Memurluk

Bazı önemli kadrolar sınav şartı aranmadan doğrudan atama ile doldurulur. Bunlara istisnai memurluk denir:

• Vali, Büyükelçi, Bakan Yardımcısı, MİT Başkanı
• Cumhurbaşkanlığı üst düzey yöneticileri

Not: Kaymakam istisnai memur değildir; kariyer meslek memurudur (sınavla girilir).

KİT Türleri (Kamu İktisadi Teşebbüsleri)

KİT’ler iki ana türe ayrılır:

• İktisadi Devlet Teşekkülü (İDT): Ticari esaslara göre faaliyet gösterir. Örn: THY, Ziraat Bankası.
• Kamu İktisadi Kuruluşu (KİK): Tekel niteliğinde kamu hizmeti yürütür. Örn: TCDD, Çaykur, TMO, DHMİ.

Sayıştay bir KİT değildir; anayasal yüksek denetim organıdır.

Bağımsız İdari Otoriteler

Memurluğun Güvenceleri

• Görev güvencesi: Memur kanunda yazılı sebepler dışında görevinden alınamaz. Keyfi işten çıkarma yasaktır.
• Zorunlu emeklilik yaşı: Genel kural 65 yaşıdır (hadd-i layih).
• 2010 Anayasa değişikliği: Uyarma ve kınama dahil tüm disiplin cezalarına karşı yargı yolu açılmıştır.

Karıştırılan Kavramlar