1961 Anayasası

1961 Anayasası, 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinin ardından hazırlanmıştır. Müdahale ile Demokrat Parti iktidarına son verilmiş, parti kapatılmış ve yöneticileri Yassıada'da yargılanmıştır. Mevcut anayasal düzen ortadan kalktığı için ortaya çıkan iktidar, hukuk kurallarına bağlı olmadan anayasayı sıfırdan yapabilen bir asli kurucu iktidardır.

Yeni anayasayı hazırlamak üzere iki kanattan oluşan bir Kurucu Meclis oluşturulmuştur:

• Milli Birlik Komitesi (MBK): Asker kanadı. Başkanı, sonradan cumhurbaşkanı olacak Cemal Gürsel'dir.
• Temsilciler Meclisi: Sivil kanat. Kapatılmayan iki parti olan Cumhuriyet Halk Partisi ile Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi'nin temsilcileri, meslek kuruluşları ve çeşitli toplum kesimlerinden üyeler yer almıştır. Üniversiteler taslağa bilimsel katkı sunmuş, ancak resmi hazırlayıcı organ Kurucu Meclis'tir.

Nitelik olarak 1961 Anayasası sert (katı) ve kazüistik bir anayasadır: değiştirilmesi özel usullere bağlıdır, "Devlet şeklinin Cumhuriyet olduğu" hükmü değiştirilemez ve metin uzun, ayrıntılı biçimde kaleme alınmıştır.

1961 Anayasası, cumhuriyetin niteliklerini önemli ölçüde yeniden tanımlamış ve birçok kavramı anayasa metnine ilk kez sokmuştur:

• İnsan haklarına dayalı devlet: Devletin varlık temeli insan haklarına dayandırılmıştır. 1982 Anayasası bu ifadeyi yumuşatarak "insan haklarına saygılı devlet" biçimine dönüştürmüştür; "dayalı-saygılı" farkı iki anayasanın özgürlük anlayışı arasındaki mesafeyi özetler.
• Sosyal devlet: Devletin eğitim, sağlık, konut, sosyal güvenlik gibi alanlarda vatandaşa karşı yükümlülük üstlenmesi ilk kez anayasal hüküm haline gelmiştir.
• Hukuk devleti ve demokratik devlet: Bu kavramlar da açık ifadeyle ilk kez 1961 metninde yer almıştır.
• Milli devlet: 1937'de anayasaya giren milliyetçilik ilkesi 1961'de "milli devlet" olarak düzenlenmiştir; "Atatürk milliyetçiliği" ifadesini ise anayasa tarihimizde ilk kez 1982 Anayasası kullanmıştır.

Egemenlik Anlayışında Dönüşüm

1921 ve 1924 Anayasalarında egemenliğin millet adına yalnızca TBMM eliyle kullanılacağı yazılıydı. 1961 Anayasası bu formülü değiştirmiştir: "Millet, egemenliğini, Anayasanın koyduğu esaslara göre, yetkili organları eliyle kullanır." Bu ifade, egemenliğin yasama, yürütme ve yargı arasında paylaştırıldığını, yani kuvvetler ayrılığına geçildiğini gösterir. Meclis üstünlüğü anlayışı terk edilmiş, yerini anayasanın üstünlüğü ilkesi almıştır.

Çoğunlukçu Demokrasiden Çoğulcu Demokrasiye

1924 döneminin çoğunluk iradesini mutlak sayan anlayışına karşılık 1961 Anayasası çoğulcu demokrasi modelini benimsemiştir. Çoğulculuk; azınlıkta kalan görüşlerin de mecliste ve toplumda temsil edilmesini, sendikalar, meslek kuruluşları ve siyasi partiler aracılığıyla her kesimin sesini duyurabilmesini güvence altına alır. Siyasi partiler "demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurları" sayılarak anayasal koruma altına alınmış, keyfi parti kapatmanın önüne geçilmek istenmiştir.

1961 Anayasası'nın en ayırt edici kurumsal özelliği çift meclisli yasama yapısıdır. TBMM iki ayrı meclisin birleşiminden oluşur:

Tabii Senatörlük

Cumhuriyet Senatosu'nda seçime girmeden üyelik hakkı tanınan iki grup vardır: Milli Birlik Komitesi üyeleri ve eski cumhurbaşkanları. Bu kişiler "tabii üye" sıfatıyla ömür boyu senatörlük statüsü kazanmıştır. Profesörler, generaller veya valiler için böyle bir statü öngörülmemiştir.

1961 Anayasası ile hükümet sistemi olarak parlamenter sistem benimsenmiştir. Yasama ile yürütme arasında yumuşak kuvvetler ayrılığı vardır; bu model 2017 anayasa değişikliğine kadar (dönüşerek de olsa) sürmüştür.

• Yürütme iki kanatlıdır: cumhurbaşkanı + bakanlar kurulu (başbakan ve bakanlar).
• Yürütmenin etkin kanadı başbakan ve bakanlar kuruludur; hükümet, meclise karşı sorumludur ve güvensizlik oyuyla düşürülebilir.
• Yürütme, anayasada yalnızca bir "görev" olarak tanımlanmıştır: yürütme organı kanunların uygulanmasıyla sınırlı tutulmuş, keyfi güç kullanımının önü kapatılmak istenmiştir. 1982 Anayasası ise yürütmeyi güçlendirerek "yetki ve görev" olarak tanımlamıştır.

Cumhurbaşkanının Statüsü

Cumhurbaşkanlığı makamı bilinçli olarak tarafsız ve sembolik tasarlanmıştır:

• Cumhurbaşkanı TBMM tarafından, kendi üyeleri arasından seçilir.
• Görev süresi 7 yıldır ve bir kişi ikinci kez seçilemez (tek dönem kuralı).
• Seçilen kişinin partisiyle ilişiği kesilir ve TBMM üyeliği sona erer.

Bu üç kural birlikte, devlet başkanının günlük siyasetin dışında ve tüm topluma eşit uzaklıkta kalmasını amaçlar. Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi 2007, partili cumhurbaşkanlığı ise 2017 değişiklikleriyle getirilmiş sonraki dönem düzenlemeleridir.

1961 Anayasası'nın en önemli yeniliklerinden biri, kanunların anayasaya uygunluğunu denetleyecek Anayasa Mahkemesi'nin ilk kez kurulmasıdır. 1924 Anayasası da anayasanın üstün olduğunu söylüyordu; ancak bunu denetleyecek bir mekanizma bulunmadığından hüküm kağıt üzerinde kalıyordu. 1961 ile birlikte anayasanın üstünlüğü, bağımsız bir yüksek mahkemenin norm denetimi yoluyla fiilen korunur hale gelmiştir. Anayasa Mahkemesi, hukuk devleti ilkesinin kurumsal güvencesidir.

Yargı Bağımsızlığını Güçlendiren Düzenlemeler

• Yüksek Hakimler Kurulu: Hakimlerin atama, yer değiştirme ve özlük işleri yürütmenin (Adalet Bakanlığı'nın) etkisinden çıkarılarak bu kurula verilmiştir. Bugünkü Hakimler ve Savcılar Kurulu'nun (HSK) temelidir; 1982'de savcıları da kapsayarak HSYK'ya, 2017'de HSK'ya dönüşmüştür.
• Yüksek Seçim Kurulu: 1950'de kanunla kurulan YSK, 1961 ile anayasal kurum statüsü kazanmıştır. Seçimlerin yargı gözetiminde yapılması güvenceye bağlanmıştır.
• Hakimlik teminatı: Hakimlerin azlolunamayacağı ve kendileri istemedikçe emekliye ayrılamayacağı esasları güçlendirilmiştir.

1961 Anayasası, temel hak ve özgürlükleri Türk anayasa tarihinin o güne kadarki en geniş kataloğu ile düzenlemiştir. Haklar ilk kez bugünkü sisteme benzer bir üçlü ayrımla sınıflandırılmıştır:

1. Kişi hakları ve ödevleri (negatif statü hakları)
2. Sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler — ilk kez anayasaya girmiştir
3. Siyasi haklar ve ödevler

Sosyal ve Ekonomik Hakların Gelişi

1924 Anayasası yalnızca klasik kişi haklarını tanıyordu. 1961 ile birlikte çalışma hakkı, sosyal güvenlik hakkı, konut hakkı, sağlık hakkı gibi sosyal haklar anayasal güvenceye kavuşmuştur. Çalışma hayatı bakımından en kritik yenilikler şunlardır:

• İşçilere ve o dönemde memurlara sendika kurma hakkı,
• Çalışanlara toplu sözleşme ve grev hakkı.

Bu hakları tanıyan ilk Türk anayasası 1961 Anayasası'dır. (Memurların sendikal hakları 1971 değişikliğiyle geri alınmış, memurlara toplu sözleşme hakkı ancak 2010 değişikliğiyle yeniden tanınmıştır.)

Sınırlama Rejimi: Kanunla ve Öze Dokunmadan

1961 Anayasası'na göre temel hak ve özgürlükler ancak kanunla sınırlanabilir; sınırlama anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olmalı ve hakkın özüne dokunamaz. Yönetmelik, genelge, idari karar veya vali emri gibi yürütme işlemleriyle temel hak sınırlaması yapılamaz. "Öze dokunma yasağı" 1961'in özgürlükçü karakterinin simgesidir.

Bugünkü devlet teşkilatının pek çok kurumunun temeli 1961 Anayasası'nda atılmıştır:

Başlangıç (Dibace) Metni

Anayasa metninin felsefesini ve dayandığı değerleri açıklayan Başlangıç kısmı, Türk anayasa geleneğine ilk kez 1961 ile girmiştir. Başlangıç bir önsöz değildir; anayasanın herhangi bir maddesi gibi bağlayıcıdır. Başlangıç metni yalnızca 1961 ve 1982 Anayasalarında vardır; 1921 ve 1924 Anayasaları doğrudan maddelerle başlar.

1961 Anayasası'nın özgürlükçü düzeni, 1960'ların sonlarına doğru yoğunlaşan toplumsal olaylar ve siyasal şiddet ortamında tartışılmaya başlanmış; 12 Mart 1971 Muhtırası sonrasında anayasada özgürlükleri daraltıcı ve yürütmeyi güçlendirici kapsamlı değişiklikler yapılmıştır. Bu dönemde temel haklara genel sınırlama sebepleri eklenmiş, bakanlar kuruluna kanun hükmünde kararname çıkarma ve vergi oranlarında değişiklik yapma yetkisi verilmiş, üniversite özerkliği daraltılıp TRT'nin özerkliği kaldırılmış, Devlet Güvenlik Mahkemeleri ile Askeri Yüksek İdare Mahkemesi kurulmuş ve memurların sendikal hakları geri alınmıştır. Bu değişikliklerin ayrıntıları ve 1982 Anayasası'na uzanan süreç ayrı bir konu başlığında ele alınmaktadır.

1961 Anayasası soruları büyük ölçüde "ilk"ler ve 1982 ile karşılaştırma üzerinden gelir:

En Çok Karıştırılan Karşılaştırmalar

• 1961 "insan haklarına dayalı" — 1982 "insan haklarına saygılı"
• 1961'de yürütme "görev" — 1982'de "yetki ve görev"
• 1961 çoğulcu demokrasi — 1924 çoğunlukçu demokrasi
• 1961 çift meclis — 1924 ve 1982 tek meclis
• Diyanet: kuruluşu 1924 (kanunla), anayasal kurum oluşu 1961
• YSK: kuruluşu 1950 (kanunla), anayasaya girişi 1961
• Cumhurbaşkanı: 1961'de TBMM seçer (7 yıl, tek dönem, tarafsız); halkın seçmesi 2007, partili cumhurbaşkanı 2017