Osmanlı Devleti Dağılma Dönemi (XIX. Yüzyıl)

III. Selim'in Kabakçı Mustafa İsyanı'yla tahttan indirilmesinin ardından kısa süre tahtta kalan IV. Mustafa'yı deviren Alemdar Mustafa Paşa sayesinde tahta çıkan II. Mahmut, Osmanlı tarihinin en köklü ıslahatçı padişahlarından biridir. Modernleşmenin mimarı sayılır.

Sened-i İttifak (1808)

Alemdar Mustafa Paşa'nın girişimiyle II. Mahmut ile ayanlar arasında imzalanan belgedir. Padişahın yetkileri ilk kez yazılı olarak sınırlandırılmıştır. Bu yönüyle İngiltere'deki Magna Carta'ya benzetilir. Demokratikleşmenin ilk adımı kabul edilir.

• Ayanların varlığı resmen tanındı
• Padişah, ayanlara danışmadan karar almayacağını taahhüt etti
• Hukuki bağlayıcılığı sınırlıydı; Alemdar'ın ölümüyle fiilen sona erdi

Vaka-i Hayriye (1826): Yeniçeri Ocağı'nın Kaldırılması

II. Mahmut önce Sekban-ı Cedit ve Eşkinci Ocağı'nı kurarak alternatif oluşturmaya çalışmış ancak yeniçeriler her ikisini de kaldırmıştı. Sonunda ulemanın desteğini alarak kesin hamlesini yaptı:

• Sancak-ı Şerif (Peygamber Sancağı) Et Meydanı'na çıkarıldı; müderrisler, öğrenciler ve halk sancağın altında toplandı
• Topçu, humbaracı ve lağımcı ocakları birleşerek yeniçeri kışlalarına saldırdı
• Yaklaşık 6.000-7.000 yeniçeri öldürüldü, 20.000'e yakın esir alındı
• Bektaşi tekkeleri kapatıldı, yeniçeri marşları (gülbank) yasaklandı, Mehterhane kaldırıldı
• Yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye (modern Avrupa tarzı ordu) kuruldu
• Askeri bando olarak Mızıka-yı Hümayun kuruldu (Donizetti kardeşler)

II. Mahmut'un Diğer Islahatları

• Yönetim: Divan-ı Hümayun kaldırıldı, yerine nazırlıklar (bakanlıklar) kuruldu. Hariciye Nezareti Reis-i Küttaplık yerine kuruldu
• Tercüme Odası: Yabancı dil bilen Müslüman diplomat yetiştirmek amacıyla kuruldu (KPSS sorusu)
• Müsadere yasağı: Ferdin malına el koyma geleneği ilk kez kaldırıldı (tüm halk için Tanzimat'la)
• Masumiyet karinesi: Suçu kanıtlanana kadar herkes masumdur ilkesi ilk kez yazılı hale getirildi
• Posta Nezareti ve Karantina uygulaması başlatıldı
• İlköğretim İstanbul'da zorunlu hale getirildi
• Mürur Tezkeresi: İstanbul'a gelenlere geçiş belgesi zorunluluğu (nüfus kontrolü)
• Kılık kıyafet düzenlemesi: Memurlara fes ve setre-pantolon zorunluluğu getirildi
• Resmi gazetesi: Takvim-i Vekayi (ilk resmi gazete)
• Nüfus sayımı: Askere elverişli erkekleri belirlemek amacıyla yapıldı (sadece erkekler sayıldı)
• Osmanlıcılık politikasının öncüsü: "Ben tebaamdan Müslümanımı camide, Hristiyanımı kilisede, Musevimi havrada fark ederim. Aralarında başka bir fark yoktur. Hepsi evladımdır." sözü bu politikanın temelidir

Alemdar Mustafa Paşa ve IV. Mustafa Olayı

III. Selim'in Kabakçı Mustafa İsyanı'yla tahttan indirilmesinden sonra Nizam-ı Cedit kadrosu Rusçuk Ayanı Alemdar Mustafa Paşa'ya giderek yardım istedi. Alemdar 15.000 askeriyle İstanbul'a yürüdü; Kabakçı Mustafa'yı öldürdü. Topkapı Sarayı'na girildiğinde III. Selim boğdurulmuş bulundu. Sarayda hayatta kalan tek şehzade olan II. Mahmut tahta çıkarıldı.

• IV. Mustafa sadece bir yıl tahtta kalmıştır
• Alemdar Mustafa Paşa sadrazam oldu ancak kısa süre sonra yeniçerilerin isyanıyla öldürüldü
• II. Mahmut tahta çıktığında üzerinde sürekli bir "kılıç" vardı; yeniçerilerin tehdidi altında yaşadı

Kavalalı Sorunu ve II. Mahmut'un Son Yılları

Kavalalı Mehmet Ali Paşa'nın oğlu İbrahim Paşa Kütahya'ya kadar ilerlediğinde yol üzerindeki halk destek verdi. Bunun temel nedeni II. Mahmut'a "gavur padişah" lakabı takılması ve kılık kıyafet reformlarına duyulan tepkiydi. II. Mahmut veremden vefat etti (1839). Sened-i İttifak'tan Kavalalı isyanına, yeniçeri kaldırmadan Tanzimat hazırlıklarına kadar son derece zorlu bir dönem geçirmiş, Osmanlı'nın ömrünü uzatmıştır.

Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu) -- 1839

Abdülmecit döneminde, Mustafa Reşit Paşa tarafından Gülhane Parkı'nda okunmuştur. Osmanlı tarihinin en önemli demokratikleşme belgelerinden biridir.

• Kanun üstünlüğü: Padişah dahil herkes kanun önünde eşit sayılacak (ilk kez)
• Can, mal ve namus güvencesi: Tüm Osmanlı tebaasına tanındı
• Vergi adaleti: Herkesten gelirine göre vergi alınacak
• Askerlik süresi: Belirli bir süreyle sınırlandırıldı
• Mahkemeler halka açık: Yargılamalar açık yapılacak
• Müsadere: Suçluların mallarına el konulmayacak (tüm halk için genelleştirildi)

Amaç: Mısır sorunu sırasında Londra Konferansı'nda etkili olmak ve Avrupa devletlerinin desteğini kazanmak

Islahat Fermanı -- 1856

Paris Barış Konferansı öncesinde Avrupa devletlerinin baskısıyla ilan edilmiştir. Tanzimat'tan farkı gayrimüslimlere (azınlıklara) odaklanmasıdır.

• Gayrimüslimlere devlet memurluğu ve askerlik hakkı tanındı
• Cizye vergisi kaldırıldı (bedel-i askeri yerine geçti)
• Gayrimüslimler okul, kilise ve hastane açabilecek
• Karma mahkemeler kurulacak
• Azınlıklar il genel meclislerine katılabilecek

Tanzimat Dönemi'ndeki Diğer Gelişmeler

• Hukuk: Batı tarzı kanunlar alınmaya başlandı; ticaret kanunu Fransa'dan adapte edildi; karma mahkemeler (Nizamiye) kuruldu
• Eğitim: Rüştiyeler (ortaokul) ve idadiler (lise) yaygınlaştırıldı; Maarif Nezareti kuruldu; kız rüştiyesi ilk kez açıldı
• Yerel yönetim: Muhassıllık sistemi kuruldu; vergi toplamada merkezi kontrol sağlandı
• Millet sistemi: Gayrimüslim topluluklar (Rum, Ermeni, Yahudi milletleri) kendi iç işlerini yönetme hakkı kazandı; her milletin kendi okulu, kilisesi/havrası ve mahkemesi vardı
• Tanzimat sadrazamları: Mustafa Reşit Paşa, Ali Paşa ve Fuat Paşa döneme damgasını vurmuştur

Osmanlı Hukukunda İkilik

Tanzimat'tan itibaren Osmanlı hukuk sisteminde ikilik oluşmuştur: Bir yanda İslam hukukuna dayalı Şer'iye Mahkemeleri, diğer yanda Batı hukukuna dayalı Nizamiye Mahkemeleri aynı anda işlemiştir. Bu ikilik 1924 yılına kadar sürmüştür. KPSS'de "hukukta ikilik hangi dönemde başlamıştır?" sorusunun cevabı Tanzimat Dönemi'dir.

Tanzimat vs Islahat Karşılaştırması

Osmanlı Devleti'nin dağılmasını önlemek amacıyla XIX. yüzyılda dört temel fikir akımı ortaya çıkmıştır. Bu akımlar KPSS'de sıkça karşılaştırmalı sorulur.

1. Osmanlıcılık

• Amaç: Din, dil, ırk farkı gözetmeksizin herkesi "Osmanlı vatandaşı" kimliğinde birleştirmek
• İlk uygulayan: II. Mahmut (ünlü sözü bu politikanın temelidir)
• Tanzimat ve Islahat fermanları bu akımın ürünüdür
• Savunucuları: Genç Osmanlılar (Jön Türkler): Namık Kemal, Şinasi, Ziya Paşa, Ali Suavi, Mithat Paşa
• Sonu: 1912-1913 Balkan Savaşları'nda Arnavutluk'un ayrılmasıyla tamamen iflas etti

2. İslamcılık (Ümmetçilik / Panislamizm)

• Amaç: Halifenin etrafında tüm dünya Müslümanlarını birleştirmek
• Resmi politika haline getiren: II. Abdülhamit (Orta Afrika'ya kadar İslam yayma çalışmaları)
• Savunucuları: Sait Halim Paşa, Mehmet Akif Ersoy, Cemalettin Afgani, Ahmet Hamdi Akseki
• İlk darbe: Arnavutluk'un ayrılması (%75'i Müslümandı)
• Kesin sonu: I. Dünya Savaşı'nda bazı Arapların isyan etmesi ve 3 Mart 1924'te halifeliğin kaldırılması

3. Türkçülük (Pantürkizm)

• Amaç: Türk kimliği etrafında birleşmek; "Turan" ideali
• İttihat ve Terakki döneminde devlet politikası haline geldi
• Savunucuları: Ziya Gökalp (en önemli ideolog), Yusuf Akçura ("Üç Tarz-ı Siyaset" makalesi), Mehmet Emin Yurdakul
• Etkisi: Türk milliyetçiliğinin temeli; Cumhuriyet'in kuruluş felsefesine öncülük etti

4. Batıcılık

• Amaç: Batı'nın bilim, teknik ve kurumlarını benimsemek
• Lale Devri'nden itibaren tüm ıslahatların arka planında bu düşünce vardır
• Savunucuları: Celal Nuri, Beşir Fuat, Abdullah Cevdet, Tevfik Fikret
• Tartışma: "Her şeyiyle mi, sadece tekniğiyle mi?" ayrımı hiçbir zaman tam çözülemedi

5. Adem-i Merkeziyetçilik (Federalizm)

• Amaç: Merkezi yetkilerin yerel yönetimlere devredilmesi
• Savunucusu: Prens Sabahattin

Fikir Akımları Karşılaştırma Tablosu

Abdülmecit Dönemi (1839-1861)

Tanzimat ve Islahat fermanlarının ilan edildiği dönemdir. Batılılaşma hareketleri ivme kazanmıştır.

• Tanzimat Fermanı (1839) ve Islahat Fermanı (1856) bu dönemde ilan edildi
• Kaime: İlk kağıt para çıkarıldı (Esham = iç borçlanma kağıdı ile karıştırmayın)
• İlk dış borç Kırım Savaşı sırasında İngiltere'den alındı
• Encümen-i Daniş: Bilimler akademisi niteliğinde kurul oluşturuldu
• Darülfünun: Üniversite düzeyinde eğitim kurumu açılmaya çalışıldı (tam olarak Abdülaziz ve Abdülhamit dönemlerinde işlevsel oldu)
• Arazi Kanunnamesi: Toprak mülkiyeti düzenlendi

Abdülaziz Dönemi (1861-1876)

Osmanlı tarihinde yenilik yapmadığı gerekçesiyle tahttan indirilen ilk padişahtır. Genç Osmanlılar meşrutiyet istemiş ancak Abdülaziz bunu kabul etmemiştir.

• Dünyanın 3. büyük deniz filosu oluşturuldu (3 kez sınav sorusu)
• Yurt dışına çıkan ilk padişah: Seyahat amaçlı Avrupa gezisine çıktı. Amaçları: Borç para bulmak, Rusya'nın planlarını anlatmak, gayrimüslimlere padişahın saygınlığını göstermek
• Yargıtay (Meclis-i Ahkam-ı Adliye) ve Danıştay (Şura-yı Devlet) kuruldu (sınav sorusu: "Şura-yı Devlet neye dönüştürülmüştür?" Cevap: Danıştay)
• Mecelle: Ahmet Cevdet Paşa tarafından hazırlanan, İslam hukukuna dayalı ilk medeni kanun. 1926'da İsviçre Medeni Kanunu'yla değiştirildi
• Vilayet Nizamnamesi (1864): Taşra yönetimi yeniden düzenlendi (köy-nahiye-kaza-liva-vilayet)
• Nizamiye Mahkemeleri: Batı tarzı mahkemeler kuruldu
• Galatasaray Sultanisi (1868): Batı tarzı eğitim veren ilk lise

Basın ve Kültürel Gelişmeler

• Takvim-i Vekayi: İlk resmi gazete (II. Mahmut)
• Ceride-i Havadis: İlk yarı resmi gazete
• Tercüman-ı Ahval (1860): Şinasi ve Agah Efendi tarafından çıkarılan ilk Türkçe özel gazete
• Tasvir-i Efkar: Şinasi'nin çıkardığı ikinci özel gazete
• Tercüman-ı Hakikat: II. Abdülhamit döneminin en ünlü gazetesi (3 kez sınav sorusu)
• Hürriyet Gazetesi: Namık Kemal ve Ziya Paşa tarafından Avrupa'da çıkarıldı
• Osman Hamdi Bey: İlk Türk müzeci; Sanayi-i Nefise Mektebi'ni (Güzel Sanatlar Fakültesi) kurdu; "Kaplumbağa Terbiyecisi" tablosuyla ünlü
• Mekteb-i Mülkiye: Memur yetiştirmek amacıyla açıldı, günümüzde Siyasal Bilgiler Fakültesi'ne dönüştü
• Hilal-i Ahmer (Kızılay): Abdülaziz döneminde kurulan yaralı ve hasta askerlere yardım cemiyeti
• Darüşşafaka: Yetim çocukların eğitimi için açıldı (hala faaliyettedir)

Meşrutiyet'e Giden Yol

Genç Osmanlılar (Jön Türkler), Avrupa'ya gönderilen öğrencilerden etkilenerek meşrutiyet ve anayasa fikirlerini savunmuşlardır. Sultan Abdülaziz, yenilik yapmadığı gerekçesiyle tahttan indirilen ilk padişah olmuştur. Yerine geçen V. Murat sadece 93 gün tahtta kalmış (en kısa süre tahtta kalan padişah), ardından II. Abdülhamit tahta çıkmıştır.

Kanun-i Esasi'nin Temel Maddeleri (1876)

• İlk Osmanlı ve Türk tarihinin ilk anayasası: 1876'da II. Abdülhamit döneminde ilan edildi
• Hazırlayan: Mithat Paşa başkanlığındaki komisyon
• Resmi dil Türkçe, resmi din İslam: Laik bir anayasa değildir
• İki meclisli yapı: Mebusan Meclisi (halk seçer) + Ayan Meclisi (padişah atar)
• Hükümet (Heyet-i Vükela): Kurulması zorunlu; padişaha karşı sorumlu (meclise değil -- antidemokratik)
• Padişahın yetkileri: Meclisi açma-kapama, veto (tekrar getirilemez), sürgün ve angarya cezası verme
• Yasama gücünün üzerinde padişah: Ayan + Mebusan ortaklaşa kanun çıkartsa bile padişah veto ederse kanun düşer

I. Meşrutiyet'in Sonuçları

• Tersane Konferansı'nda etkili olmak için ilan edildi (101 pare top atıldı) ancak konferans kararlarını değiştiremedi
• 93 Harbi (1877-78) bahane edilerek II. Abdülhamit meclisi süresiz kapattı (1878)
• 1908'e kadar 30 yıl "İstibdat (baskı) Dönemi" yaşandı
• Çırağan Vakası: Ali Suavi ve adamları, Abdülhamit'i tahttan indirip V. Murat'ı tekrar geçirmek istedi; Hasan Paşa tarafından engellendi

II. Abdülhamit'in İstibdat Dönemi (1878-1908)

• Meclis kapatıldı, basın sansürlendi, hafiyelik sistemi kuruldu
• Marif (eğitimi seven) lakabı: Çok sayıda okul açtırdı (idadiler, sultaniler, meslek okulları)
• İslamcılık resmi devlet politikası oldu; Hicaz Demiryolu yapıldı
• 3B (Berlin-Bağdat) Demiryolu Projesi: Almanya ile ortaklaşa; Osmanlı-Almanya yakınlaşmasının göstergesi
• Muharrem Kararnamesi (1881): Düyun-u Umumiye İdaresi kuruldu

II. Abdülhamit'in Eğitim ve Kültür Yatırımları

• Ülke genelinde çok sayıda idadi (lise), sultani ve meslek okulu açtırdı
• Darülhayr-i Ali: Ermeni olaylarında yetim kalan çocuklar için açılan yatılı okul
• Osman Hamdi Bey: İlk Türk müzeci olarak görevlendirildi; İstanbul Arkeoloji Müzesi'ni kurdu; Sanayi-i Nefise Mektebi'ni (Güzel Sanatlar Fakültesi) açtı. "Kaplumbağa Terbiyecisi" tablosuyla ünlüdür
• Tercüman-ı Hakikat: Bu dönemin en etkili gazetesi (3 kez farklı sınavlarda sorulmuştur)
• Sansür ve hafiyelik: Basın özgürlüğü kısıtlandı; istihbarat ağı oluşturuldu. Halk ve aydınlar arasında rakamlarla ve şifreli ifadelerle haberleşme yaygınlaştı

İttihat ve Terakki Cemiyeti

Makedonya ve Selanik'te kurulan gizli bir cemiyettir. İlk adı İttihat-ı Osmani'dir, sonra İttihat ve Terakki (İlerleme ve Birleşme) adını almıştır. İtalya'daki Carbonari Cemiyeti'nin gizlilik faaliyetlerini örnek almıştır. İttihat ve Terakki ile Cumhuriyet dönemi arasında önemli bağlantılar vardır: Teşvik-i Sanayi Kanunu (1913), Latin alfabesi tartışmaları gibi pek çok reform fikri İttihatçılar tarafından ilk kez gündeme getirilmiştir. Mustafa Kemal de başlangıçta İttihatçıydı ancak 1909 kongresinde "ordunun içine siyaset sokmayın" diyerek ayrıldı; 3 yıl sonra Balkan Savaşları kaybedildi.

II. Meşrutiyet'in İlanı (1908)

• Reval Görüşmeleri: İngiltere ve Rusya'nın Makedonya'yı paylaşma planları İttihatçıları harekete geçirdi
• İttihat ve Terakki subayları dağlara çıkarak isyan başlattı; Abdülhamit'in gönderdiği birlikler bile isyancılara katıldı
• Abdülhamit ikinci kez Kanun-i Esasi'yi yürürlüğe koydu ve seçimler yapıldı
• Tarihimize "Hürriyet Bayramı" olarak geçer

31 Mart Vakası (1909)

• Avcı taburlarının ayaklanmasıyla başladı; meşrutiyet karşıtları arasında yayıldı
• Hareket Ordusu: Selanik'ten Mahmut Şevket Paşa komutasında gönderildi
• Mustafa Kemal bu orduda yüzbaşı olarak görev aldı ve "Hareket Ordusu" ismini verdi; halka beyanname yayınladı
• İsyan bastırıldıktan sonra meclis kararıyla II. Abdülhamit tahttan indirildi ve Selanik'e sürgüne gönderildi
• Yerine V. Mehmet Reşat getirildi
• 31 Mart Vakası: Osmanlı tarihinde rejimi değiştirmeye yönelik (meşrutiyetten monarşiye dönme) ilk ve son isyandır

1909 Kanun-i Esasi Değişiklikleri

V. Mehmet Reşat döneminde yapılan değişikliklerle padişahın yetkileri büyük ölçüde kısıtlandı:

• Meclisi açma-kapama yetkisi padişahtan alındı
• Hükümet meclise karşı sorumlu hale geldi (padişaha değil)
• Sürgün ve angarya cezası kaldırıldı
• Padişahın veto yetkisi sınırlandırıldı
• Bu değişiklikler anayasayı daha demokratik hale getirmiştir

Trablusgarp Savaşı (1911-1912) ve Balkan Savaşları (1912-1913)

• Trablusgarp Savaşı: Kuzey Afrika'daki son toprak olan Libya İtalya'ya kaybedildi. On İki Ada "geçici olarak" İtalya'ya bırakıldı. Uşi Antlaşması ile sona erdi
• I. Balkan Savaşı: Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ ittifakına yenilindi; Londra Antlaşması imzalandı
• II. Balkan Savaşı: Bulgaristan'ın müttefiklerine saldırmasıyla çıktı; Osmanlı Edirne ve Doğu Trakya'yı geri aldı
• Arnavutluk: Balkan Savaşları sırasında Osmanlı'dan ayrılan son Balkan milleti oldu (%75 Müslüman olmasına rağmen)
• Dömeke Meydan Muharebesi (1897): Osmanlı-Yunanistan savaşı; Osmanlı kazandı ama masada kaybetti. Mustafa Kemal (16 yaşında, Manastır İdadisi öğrencisi) katılmak istemiş ama katılamamıştır; "Gençliğimin en heyecan verici günleriydi" demiştir

Savaşın Nedenleri

• Balkan Bunalımı (1875-1876): Rusya, Balkanlarda Slav milletleri ayaklandırdı (Panslavizm); Bosna-Hersek ve Bulgaristan'da isyanlar çıktı
• Tersane (İstanbul) Konferansı (1876): Avrupa devletleri Balkanlarda ıslahat istedi; II. Abdülhamit istekleri reddetti. Bu konferansta etkili olmak amacıyla Kanun-i Esasi ilan edildi ancak faydası olmadı
• İngiltere'nin politika değişikliği: Paris Antlaşması'ndan sonra yaklaşık 20 yıl Osmanlı'nın toprak bütünlüğünü koruyan İngiltere, Balkan Bunalımı'nda "Hasta adamı öldürme vakti geldi" mesajını Rusya'ya iletti
• Osmanlı'nın Balkan bağı: Osmanlı bir "Anadolu devleti" değil, bir "Balkan/Rumeli devleti"ydi. Anadolu'ya bir cami yapmışsa Balkan'a iki cami yapmıştı. Bu nedenle Balkan kayıpları fevkalade ağır hissedildi

Savaşın Seyri

• Doğu Cephesi: Gazi Ahmet Muhtar Paşa kahramanca savunma yaptı; Nene Hatun Erzurum'da direndi
• Batı Cephesi - Plevne Savunması: Gazi Osman Paşa 5,5 ay boyunca Plevne Kalesi'ni savundu. Açlık, susuzluk ve yağmur duasına çıkılmasına rağmen direndi. Huruç (yarma) hareketi sırasında omzundan yaralanarak esir düştü
• Rus generali ayağa kalkarak "Senin gibi bir adamla savaşmaktan muzaffer oldum" dedi ve kılıcını iade etti
• Esir değişimiyle geri döndüğünde II. Abdülhamit elini öptü ve kızını verdi; "Plevne Kahramanı" unvanını aldı. Plevne Marşı bu olay için yazılmıştır
• Ruslar Plevne'den sonra Çatalca'ya (İstanbul yakınlarına) kadar ilerledi
• Tarihsel atıf: I. Dünya Savaşı'nda Fahrettin Paşa (Türkkan), Medine'yi yıllarca savunarak "Çöl Ortasında Plevne Kahramanı" unvanını aldı. Mustafa Kemal: "Yaşarken adını tarihe altın harflerle yazdıran komutan" demiştir

Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması -- Ölü Doğmuş Antlaşma

Rusya'nın çok büyük avantajlar elde ettiği ancak İngiltere ve Avusturya'nın itirazıyla yürürlüğe girmeyen antlaşmadır. Büyük Bulgaristan kurularak Rusya'nın Akdeniz'e inmesi planlanmıştı.

Berlin Antlaşması (1878) -- Temel Maddeleri

• Bulgaristan üçe bölündü: 1) Bulgar Prensliği (Osmanlı'ya bağlı), 2) Doğu Rumeli (idari özerk), 3) Makedonya (ıslahat yapılacak) -- Rusya'nın Akdeniz'e inmesi engellendi
• Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu
• Kars, Ardahan ve Batum (Elviye-i Selase) Rusya'ya verildi; Doğu Bayazıt Osmanlı'da kaldı (tek kazanım)
• Ermeni meselesi uluslararasılaştı: 61. madde ile Ermeniler lehine ıslahat istenildi
• Bosna-Hersek: Osmanlı'ya bağlı kalacak ama yönetimi Avusturya'ya bırakılacak
• Kıbrıs: Berlin Antlaşması öncesinde İngiltere'nin desteğini almak için yönetimi geçici olarak İngiltere'ye bırakıldı (1878-1954)
• Girit: Halepa Fermanı ile Hristiyan vali atandı

Fransız İhtilali'nin Osmanlı'ya Etkileri (1789)

Fransız İhtilali'nin ortaya çıkardığı milliyetçilik, eşitlik, özgürlük fikirleri çok uluslu bir yapıya sahip Osmanlı Devleti'ni olumsuz etkilemiştir:

• Milliyetçilik: Balkan halkları (Sırplar, Yunanlılar, Bulgarlar) bağımsızlık hareketlerine başladı
• Eşitlik/Özgürlük: Anayasa ve meşrutiyet talepleri güçlendi
• Olumlu etkisi: Avusturya iç isyanlarla uğraşarak Osmanlı'ya saldırma fırsatı bulamadı (1791 Ziştovi Antlaşması)

Şark Meselesi (Doğu Sorunu)

1815 Viyana Kongresi'nde ilk kez kullanılan terim. Avrupa devletlerinin Osmanlı topraklarını paylaşma planlarının genel adıdır. İki aşamadan oluşur:

1. Birinci aşama: Osmanlı'yı Avrupa'dan (Balkanlardan) atmak
2. İkinci aşama: Osmanlı topraklarını tamamen paylaşmak

Rusya'nın Osmanlı Politikası

XIX. yüzyılda Osmanlı'nın en çok savaştığı devlet Rusya'dır. Rusya'nın temel hedefleri: Panslavizm (Balkan Slavlarını kışkırtma), sıcak denizlere (Akdeniz) inme, Boğazları kontrol etme ve Ortodoks dünyasının hamisi olma iddiasıdır.

"Hasta Adam" Lakabı

Çar I. Nikola, İngiliz büyükelçisine (bazı kaynaklara göre İngiliz Kralı'na) "Elimizde bir hasta adam var, daha fazla acı çektirmeyelim, öldürelim" demiştir. Bunun üzerine "Hasta Adam" tabiri gazetelerde manşet olmuştur. İngiltere başlangıçta "Niye iyileştirmeyi düşünmüyoruz?" diyerek Osmanlı'nın toprak bütünlüğünü savunmuştur. Ancak 1877 Balkan Bunalımı'nda İngiltere de "Hasta adamı öldürme vakti geldi" mesajını Rusya'ya iletti.

Mülteci Sorunu (1849)

1848 Avrupa İhtilalleri'nde Avusturya'dan kaçan Macar (Lajos Kossuth -- Kütahya'ya yerleştirildi) ve İsveçli mülteciler Osmanlı'ya sığındı. Rusya ve Avusturya bu mültecilerin iadesini istedi. Sultan Abdülmecit: "Tacımı tahtımı veririm de onları size vermem" diyerek reddetti. Bu mülteci sorunu Kırım Savaşı'nın nedenlerinden biri olmuştur.

Kırım Savaşı (1853-1856)

Neden: Rus elçisi Mençikov'un istekleri reddedildi: 1) Eflak-Boğdan'ın teslimi, 2) Kudüs'teki kutsal yerlerin Ortodokslara verilmesi (Tarihi Kutsal Yerler Meselesi), 3) Boğazların Rusya'ya açılması, 4) Mültecilerin iadesi. Rusya Eflak-Boğdan'ı işgal etti.

• İngiltere ve Fransa boğazları kapatınca Rusya Sinop'taki Osmanlı donanmasını yaktı (1853)
• Bunun üzerine İngiltere, Fransa ve Piyemonte (İtalya) savaşa girdi; savaş Kırım'a kaydı
• Osmanlı + İngiltere + Fransa kazandı (3 yıllık süreçte)

Kırım Savaşı'nda Üç Önemli Gelişme

1. İlk dış borç: İngiltere'den alındı (ilk borç alan padişah: Abdülmecit)
2. İlk telgraf hatları: İstanbul-Edirne-Şumnu arasında çekildi (Morse tarafından getirildi)
3. Florence Nightingale: İngiliz hemşire, Üsküdar Selimiye Kışlası'nda hasta bakımı yaparak modern hemşireliğin temelini attı. Lakabı: "Lambalı Kadın"

Paris Antlaşması (1856) -- Maddeleri ve Yorumları

• 1. Osmanlı toprak bütünlüğü Avrupa devletlerinin garantisi altına alındı. Yorum: Osmanlı tek başına topraklarını koruyamayacak duruma düşmüştür
• 2. Osmanlı "Avrupalı devlet" sayıldı ve Avrupa devletler hukukundan yararlanma hakkı kazandı. Yorum: Osmanlı ilk kez Avrupa devletler sistemine dahil edildi
• 3. Hem Osmanlı hem Rusya Karadeniz'de tersane ve donanma bulunduramayacak. Yorum: Osmanlı savaşı kazanmasına rağmen yenik devlet muamelesi gördü. Bu madde 2 kez KPSS sorusu olmuştur ("Hangi antlaşmada kazanan devlet yenik muamelesi görmüştür?")
• 4. Eflak ve Boğdan'ın iç işlerine karışılmayacak (ileride birleşerek Romanya olacak)
• 5. Tuna Nehri uluslararası ticarete açıldı
• Not: Bu antlaşmadan sonra Rusya yaklaşık 20 yıl (1856-1877) Osmanlı'ya saldıramadı (Avrupa garantisi). 56 ile 77 arasındaki barış dönemi KPSS'de sorulmuştur

Islahat Fermanı ve Paris bağlantısı: Osmanlı, Paris Barış Konferansı'nda etkili olmak amacıyla konferanstan hemen önce Islahat Fermanı'nı ilan etti. Tıpkı Mısır sorunu sırasında Londra Konferansı öncesi Tanzimat Fermanı'nın ilan edilmesi gibi, bu fermanlarin temel amacı Avrupa kamuoyunu etkilemekti. Ancak bağımsızlık isteyen azınlıklar için hak genişletme artık yeterli değildi.

Kavalalı Mehmet Ali Paşa İsyanı (1831-1841)

Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa, Yunan İsyanı'nı bastırma karşılığında vaat edilen Mora Valiliği verilmeyince isyan etti. Oğlu İbrahim Paşa Kütahya'ya kadar ilerledi. Yol üzerindeki Osmanlı halkı II. Mahmut'a "gavur padişah" lakabı taktığı için İbrahim Paşa'ya destek verdi.

Mısır Sorununun Çözüm Süreci

• Kütahya Antlaşması (1833): Geçici çözüm; Kavalalı'ya Suriye ve Adana Valiliği verildi, ancak iki tarafı da memnun etmedi
• Hünkar İskelesi Antlaşması (1833): II. Mahmut Rusya'dan yardım istemek zorunda kaldı. Rusya'ya boğazlardan geçiş hakkı verildi; Boğazlar Sorunu başladı. İngiltere ve Fransa tedirgin oldu
• Nizip Savaşı (1839): Osmanlı ordusu Kavalalı kuvvetlerine yenildi; bu haberi alamadan II. Mahmut vefat etti
• Londra Antlaşması (1840): Mısır sorunu Avrupa devletlerinin araya girmesiyle çözüldü; Kavalalı'ya Mısır valiliği babadan oğla geçecek şekilde verildi
• Londra Boğazlar Sözleşmesi (1841): Boğazlar tüm savaş gemilerine kapatıldı; Boğazlar uluslararası statü kazandı; Hünkar İskelesi'ndeki Rusya avantajı sona erdi

Not: Kavalalı İsyanı, bir valinin merkezi otoriteye başkaldırması açısından Osmanlı tarihinin en ciddi iç sorunlarından biridir. Bu isyan nedeniyle Osmanlı, düşmanı Rusya'dan yardım istemek zorunda kalmış ve bu durum Boğazlar'ın uluslararası bir mesele haline gelmesine yol açmıştır.

Balta Limanı Ticaret Antlaşması (1838)

İngiltere ile imzalandı. Gümrük vergileri düşürülerek yerli sanayi çökertildi. Osmanlı "Avrupa'nın açık pazarı" haline geldi. Yedi Vahit (tekel) sistemi kırılarak hammadde ihracatı serbest bırakıldı.

Kronolojik Toprak Kayıpları

Balkanlarda Ayrılıkçı Hareketler -- Kronoloji

• 1804 Sırp İsyanı: İlk isyan eden millet (Kara Yorgi önderliğinde). Bükreş Antlaşması (1812) ile özerklik kazandı
• 1821 Rum (Yunan) İsyanı: Etnik-i Eterya cemiyeti tarafından başlatıldı. 1827 Navarin Olayı'nda Osmanlı donanması yakıldı
• 1829 Edirne Antlaşması: Yunanistan bağımsız olan ilk millet oldu
• 1878 Berlin Antlaşması: Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu
• 1908: II. Meşrutiyet karışıklığından yararlanarak Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti; Avusturya Bosna-Hersek'i ilhak etti; Girit Yunanistan'a katıldı
• 1912: Arnavutluk bağımsız oldu (Osmanlı'dan ayrılan son Balkan milleti)

Dikkat: İlk isyan eden = Sırplar, ilk bağımsız olan = Yunanlılar. İlk imtiyaz (ayrıcalık) alan millet de Sırplardır. Arnavutluk'un ayrılması hem Osmanlıcılık hem İslamcılık politikasının çöküşünü simgeler.

Denge Politikası

Osmanlı Devleti, toprak bütünlüğünü korumak amacıyla büyük devletleri birbirine karşı kullanma stratejisi izlemiştir. İlk denge politikası 1798'de Napolyon'un Mısır'ı işgali sırasında Fransa'ya karşı İngiltere ve Rusya'dan yardım istenmesiyle başlamıştır. Kırım Savaşı'nda İngiltere-Fransa ittifakı, 93 Harbi'nden sonra İngiltere'nin Kıbrıs karşılığında destek vermesi ve son dönemde Almanya'ya yakınlaşma bu politikanın örnekleridir.

Osmanlı Ekonomisinin Çöküş Süreci

1. 1838 Balta Limanı Antlaşması: Gümrükler düştü, yerli sanayi çöktü, Osmanlı "açık pazar" oldu
2. 1853-1856 Kırım Savaşı: İlk dış borç İngiltere'den alındı
3. 1875 Ramazan Kararnamesi: Osmanlı borçlarını ödeyemediğini ilan etti (moratoryum)
4. 1881 Muharrem Kararnamesi: Osmanlı resmen iflas ettiğini açıkladı

Düyun-u Umumiye İdaresi (1881)

Alacaklı devletlerin kurduğu Genel Borçlar İdaresi'dir. Osmanlı maliyesi fiilen yabancı kontrolüne girmiştir.

• Vergi toplama, zamları belirleme yetkisi bu idareye verildi
• Tuz, tütün (Reji İdaresi), ipek, damga pulu gibi gelirlere el konuldu
• Devletin kendi mali politikasını belirleyememesi ekonomik bağımsızlığın kaybı demekti
• Yabancı sermaye demiryolu, maden ve banka sektörüne hakim oldu
• Osmanlı topraklarında demiryolu imtiyazları büyük devletlere verildi: İngiltere (Batı Anadolu), Fransa (Suriye-Lübnan), Almanya (Berlin-Bağdat 3B hattı)

Demiryolları ve Yabancı Sermaye

XIX. yüzyılda Osmanlı topraklarına döşenen demiryolları büyük ölçüde yabancı sermayeyle yapılmıştır. Demiryolu imtiyazları verilirken hat boyunca belirli genişlikte arazinin işletme hakkı da devrediliyordu. Bu durum ekonomik bağımsızlığı daha da zayıflattı. En önemli proje 3B (Berlin-Bizans-Bağdat) Demiryolu'dur; II. Abdülhamit döneminde Almanya ile ortaklaşa planlandı ve Osmanlı-Almanya yakınlaşmasının simgesi oldu. Hicaz Demiryolu ise bağış ve devlet kaynaklarıyla yapılan tek hat olup İslam birliği politikasının somut göstergesidir.

Önemli Ekonomik Kurumlar

• Bank-ı Dersaadet (1847): Osmanlı'nın ilk bankası (kısa sürede battı)
• Bank-ı Osmani (1856): İngiliz sermayesiyle kurulan, para basma yetkisine sahip banka
• Memleket Sandıkları - Ziraat Bankası: II. Abdülhamit döneminde köylüye kredi vermek amacıyla dönüştürüldü
• Kaime: Abdülmecit döneminde çıkarılan ilk kağıt para (Esham ile karıştırmayın; Esham = iç borçlanma kağıdı)

XIX. yüzyıl dağılma dönemi KPSS tarih bölümünün en ağırlıklı konusudur. Aşağıdaki maddeler sınav pratiği açısından öncelik sırasıyla düzenlenmiştir:

1. Berlin Antlaşması (5+ soru): Bağımsız olan devletler (Sırbistan, Karadağ, Romanya), Ermeni meselesinin uluslararasılaşması, Elviye-i Selase (Kars, Ardahan, Batum), Kıbrıs'ın İngiltere'ye bırakılması
2. Tanzimat ve Islahat Fermanları (4+ soru): Kanun üstünlüğü (Tanzimat), gayrimüslim odaklı (Islahat), konferans öncesi ilan edilme amaçları
3. Kanun-i Esasi / I. Meşrutiyet (4+ soru): İlk anayasa, padişahın üstün yetkileri, Ayan-Mebusan ayrımı, 1909 değişiklikleri
4. II. Mahmut Islahatları (3+ soru): Vaka-i Hayriye, Sened-i İttifak, tercüme odaları, nüfus sayımı, Osmanlıcılık
5. Kırım Savaşı / Paris Antlaşması (3+ soru): İlk dış borç (İngiltere), ilk telgraf, Florence Nightingale, "yenik devlet muamelesi"
6. Düyun-u Umumiye (2+ soru): Muharrem Kararnamesi, ekonomik bağımsızlığın kaybı
7. Fikir Akımları (2+ soru): II. Abdülhamit = İslamcılık, Ziya Gökalp = Türkçülük, Prens Sabahattin = Adem-i Merkeziyetçilik
8. 93 Harbi (2+ soru): Gazi Osman Paşa (Plevne Kahramanı), Gazi Ahmet Muhtar Paşa, Nene Hatun
9. Kavalalı İsyanı - Hünkar İskelesi (1-2 soru): Boğazlar Sorunu'nun başlangıcı
10. Balta Limanı (1-2 soru): Osmanlı'yı açık pazar yapan antlaşma

Sık Yapılan Hatalar

• Sened-i İttifak (padişah yetkileri kısıtlandı) ile Tanzimat Fermanı (kanun üstünlüğü) karıştırılır; ikisi farklı belgelerdir
• Ayastefanos yürürlüğe girmemiştir (ölü doğmuş); Berlin asıl geçerli antlaşmadır
• İlk isyan eden millet Sırplar, ilk bağımsız olan Yunanlılardır; karıştırmayın
• Ramazan Kararnamesi (moratoryum) ile Muharrem Kararnamesi (iflas) farklıdır
• Kaime (kağıt para) ile Esham (iç borçlanma kağıdı) farklı kavramlardır
• "Hasta adam" lakabını Osmanlı'ya Rusya (Çar I. Nikola) takmıştır
• Mecelle = medeni kanun (Ahmet Cevdet Paşa); Kanun-i Esasi = anayasa (Mithat Paşa)
• Dömeke Meydan Muharebesi (1897): Osmanlı kazandı ama masada kaybetti; Mustafa Kemal katılmak istemiş ama katılamamıştır; komutan Ethem Paşa
• Nene Hatun yalnızca 93 Harbi'nde (Erzurum) yer almıştır; Kurtuluş Savaşı'nda yer almamıştır (sık yapılan hata)
• 31 Mart Vakası = rejimi değiştirmeye yönelik ilk ve son isyan; Hareket Ordusu ismini veren Mustafa Kemal
• Londra Boğazlar Sözleşmesi (1841): Boğazlar tüm savaş gemilerine kapatıldı; boğazlar uluslararası statü kazandı
• Mısır sorunu sırasında Tanzimat ilan edildi; Kırım Savaşı öncesinde ise Islahat Fermanı -- ikisi de konferanslarda etkili olmak amacıyla
• Hukukta ikilik Tanzimat'la başladı: Şer'iye + Nizamiye mahkemeleri bir arada

Padişahlar ve Dönemleri Özet Tablosu