Osmanlı Devleti Gerileme Dönemi

XVIII. yuzyila girildiğinde Avrupa'da koklü değişimler yaşanıyordu. Feodalitenin yerini merkeziyetci ulus devletler almış, Rönesans ve Reform hareketleri bilimsel ve teknik ilerlemeyi hızlandırmıştı. Osmanlı Devleti ise XVII. yüzyıldan devraldığı yapisal sorunlarla mücadele ediyordu.

Avrupa'nın Dönüşümü

• Makyavelizm: Avrupa devletleri amaca ulaşmak için her turlu yolu mubah sayan bir dis politika anlayisi benimsemişti. Diplomatik oyunlar, ittifaklar ve ihanetler surekli birbirini izliyordu
• Fransa: 1756-1763 Yedi Yil Savaşları'nda Ingiltere'ye yenilerek sömürgelerini kaybetti. Bu yenilgi hem Amerikan Bağımsızlik Savaşı'na (1776) hem de 1789 Fransiz İhtilali'ne zemin hazırladi
• Ingiltere: "Güneşi Batmayan Ulke" unvanıyla dünyanın en büyük sömürge imparatorlugunu kurdu
• Avusturya: Sürekli Rusya ile işbirliği yaparak Balkanlara egemen olup Ege Denizi'ne ulaşmak istedi
• Rusya - Car I. Petro'nun Hedefleri: Kırım'i alip Karadeniz'e inmek, oradan Akdeniz'e ulaşmak, Balkanlarda Panslavizm politikasını uygulamak, Kafkasya ve Orta Asya'ya yayılmak

Iki Büyük Proje

• Dakya Projesi (Avusturya + Rusya): Eflak ve Bogdan (Memleketeyn) topraklarinda Avusturya ve Rusya kontrolünde bir tampon devlet kurmak
• Grek Projesi (Rusya - Prens Potemkin): "Dogu Sisteminin En Büyük Plani" olarak hazırlandi. Istanbul merkezli bir Rus devleti kurarak Bizans'i canlandırmak amaçlandı. Rus prensesleri çocuklarına "Konstantin" adını koyarak bu hayali canli tuttu

Duveli Muazzama (Büyük Devletler)

XVIII. yüzyıldan I. Dunya Savaşı'na kadar büyük devletlere verilen isimdir: Ingiltere, Fransa, Rusya, Avusturya ve Prusya (Almanya).

1703'te Edirne Vakasi ile II. Mustafa tahttan indirildikten sonra tahta çıkan III. Ahmet, 1718 Pasarofça Antlaşması'ndan 1730 Patrona Halil İsyanı'na kadar süren Lale Devri'ne adını vermiştir. Bu donem, Osmanlı'nin ilk kez batının üstünlüğünu kabul edip batıyı örnek almaya başladıgi dönemdir.

Lale Devri Temel Bilgileri

• Başlangıç: 1718 Pasarofça Antlaşması (batı üstünlüğü kabul edildi)
• Bitiş: 1730 Patrona Halil İsyanı (Pa ile baslayan iki olay: Pasarofça - Patrona)
• Padişah: III. Ahmet
• Sadrazam: Nevsehirli Damat Ibrahim Pasa
• Unlu Minyaturcu: Levni (sınav sorusu olmuştur)
• Unlu Sair: Nedim (sınav sorusu olmuştur)
• "Lale Devri" ifadesini ilk kullanan: Yahya Kemal Beyatli; roman adi olarak kullanan: Ahmet Refik Altinay

Lale Devri Islahatları

• Matbaa: Ibrahim Muteferrika ve Sait Efendi tarafindan Macaristan'dan getirildi. Batidan getirilen ilk teknik yeniliktir. Dini eserlerin basımı yasakti (hattat ve mustensihler işsiz kalmasin diye). Ilk basılan eser Vankulu Lügatı'dir (iki defa sınav sorusu olmuştur)
• Geçiçi Elçilikler: Viyana, Paris, Varsova ve Moskova'ya açıldı (Londra yok!). Paris'e giden ilk geçiçi elci Yirmisekiz Mehmet Celebi'dir. Yazdigi Paris Sefaretnamesi batıya açılan ilk pencere kabul edilir
• Tercüme Heyetleri: Dogu ve Bati eserlerinin Turkceye çevirisi için kuruldu (Kelile ve Dimne gibi eserler tercüme edildi)
• Tulumbacilar Ocagi: Gercek Davutaga'nin katkılarıyla kurulan itfaiye teşkilatı (askeri bir ıslahat değildir)
• Yalova'da Kâğıt Imalathanesi: Matbaanin kâğıt ihtiyaçini karşılamak için
• Çini ve Kumaş İmalathaneleri: Istanbul'da açıldı
• Sadabat Sarayi: Versay örneğinde yapılan eğlence sarayi (Patrona Halil İsyanı'nda yıkıldı)
• III. Ahmet Çeşmesi: Bati tarzi mimari uslubun ilk örneklerinden
• Çiçek Aşısı: Iran'dan getirildi (batidan degil!). Lady Montague Turkiye Mektuplari adli eserinde bu süreci anlatmistir
• Sait Efendi: Paris'te Turkuveri akımını başlattı (Turk modasi)
• Nuru Osmaniye Camii: Ilk batı tarzi cami (Istanbul'da)

Önemli Not: Lale Devri'nde askeri alanda herhangi bir ıslahat yapılmamıştır. Bu donem sosyal, kulturel ve teknik yeniliklerle sınırlı kalmıştır. Pasarofça'da batı üstünlüğü kabul edilmesine ragmen askeri modernizasyona girişilmemesi, dönemin en büyük eksikliğidirdir.

Patrona Halil İsyanı (1730)

Saraydaki aşırı harcamalar, halka ağır vergiler bindirilmesi, İran seferlerinin başarısızligi ve askeri alanda ıslahat yapılmaması halkin kinlenmesine yol acti. Eski bir gemiçi olan Patrona Halil önderliği başıyla yenicerilerin desteğiyle ayaklanma çıktı. III. Ahmet tahttan indirildi, Nevsehirli Damat Ibrahim Pasa öldürüldü. Ancak teknik yeniliklere (matbaa gibi) dokunulmadı; saraylar ve eğlence mekânları yıkıldı.

I. Mahmut (1730-1754): Bati Tarzi Askeri Islahatin Öncüsü

Lale Devri'nin ardndan tahta çıkan I. Mahmut, Osmanlı tarihinde batı tarzında askeri ıslahat yapan ilk padişahtir. Pasarofça'da tek basina Avusturya'ya yenilmiştik; simdi I. Mahmut'un ıslahatları sayesinde 1736-1739 Belgrad Savaşı'nda Avusturya ve Rusya'ya karşı birlikte zafer kazanıldı.

• Comte de Bonneval (Humbaraci Ahmet Pasa): Batidan getirilen ilk teknik uzmandır. Fransiz-Macar asıllı subay, Müslüman olup Humbaraci Ahmet adını aldi. Humbara Ocagi'ni islah etti ve ateşli silahlara onem verilmesini sağladı
• Hendesehane: Bati tarzında açılan ilk teknik okuldur. Teknik subay yetiştirmek için kuruldu (sınav sorusu: "Mühendishane-i Bahri Humayun" veya "Mühendishane-i Berri Humayun" degil, Hendesehane'dir)
• 1736-1739 Belgrad Savaşı ve Antlaşması: Avusturya + Rusya'ya karşı kazanilan zafer. 18. yüzyılın son kazançlı antlaşması. Fransa arabuluculuk yapti
• 1740 Kapitülasyonların Daimi Hale Getirilmesi: Belgrad Antlaşması'nda arabuluculuk yapan Fransa'ya odul olarak kapitülasyonlar surekli hale getirildi. Artik her yeni padişah yenilemek zorunda degil
• Kütüphaneler açıldı, el yazma eserler toplandı

III. Mustafa (1757-1774)

• Kadrosu: Koca Ragip Pasa, Cezayirli Gazi Hasan Pasa, Baron de Tott (Fransa'dan gelen uzman)
• 1773 Tersane Hendeshanesi: Deniz mühendisligi okulu (ileride Mühendishane-i Bahri Humayun olacak)
• Esham Sistemi: İç borçlanma kâğıtları. Devlet esnaftan ve zenginlerden borc alip karşıliginda kâğıt verdi. Kâğıt paraya geçişin ilk temsili aşaması sayılır (sınav sorusu olmuştur)
• Surat Topcular Ocagi: Topcu birliginin modernizasyonu

I. Abdülhamit (1774-1789)

• Baron de Tott'un ıslahatlarıni devam ettirdi
• Mühendishane-i Bahri Humayun (1775): Tersane Hendeshanesi'nin geliştirilmiş hali, deniz mühendis okulu
• Istihkam Okulları: Askeri mühendislik eğitimi
• Esham Sistemi'ni uygulamaya koydu (III. Mustafa kanunlaştırmıştı)
• Culus bahsisi verme geleneğini kaldırdı: Fatih'ten beri devam eden gelenek sona erdi
• Ulufe alim-satimini yasakladı: Yeniceri maas kâğıtlarınin esnafa satılmasını engelleyerek hem askeri disiplini hem esnafin haklarını korumaya çalıştı
• Bilim inşanlarinin Müslüman olma zorunluluğu kaldırıldı: Artik batılı uzmanlar kendi kıyafet ve dinleriyle çalışabilecekti. Bu düzenleme daha fazla batılı uzmanin gelmesini sağladı
• Ozi Katliamı (1788): 1787-1792 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Ruslar Ozi Kalesi'ni alarak 25.000 sivili katletti. Haberi alan I. Abdülhamit felc geçirdi ve kisa sure sonra vefat etti. Turk tarihinin en aci olaylarından biridir

XVIII. yüzyıl ıslahatlarınin XVII. yüzyıldan temel farkları şunlardır:

• Bati örnek alınmıştır (17. yüzyılda Kanun-u Kadim esas alınırdı)
• Avrupa'dan uzmanlar getirilmiştir (Comte de Bonneval, Baron de Tott)
• 17. yuzyila gore daha kalıcı olmuştur
• Her alanda ıslahat yapılmıştir (ancak hukuk alani hariç)
• Baskiya ragmen karşılasilan direnisin sonucu: Saray, ulema ve asker cikarlari zedelendiğinden dolayı karşı çıkmış; Patrona Halil ve Kabakci Mustafa isyanlari dönemin iki büyük isyanıdir

Padişahlar Şifresi: 3-1-3-1-3

XVIII. yüzyıl ıslahatçı padişahlarini kronolojik olarak hatırlamak için: 3. Ahmet, 1. Mahmut, 3. Mustafa, 1. Abdülhamit, 3. Selim. Bu siralama hem ıslahat yapan padişahlar hem de tahta geçiş sıralamasıyla uyumludur.

Islahat Ozet Tablosu

1711 Prut Savaşı

Isvec Krali XII. Sarl (Demirbas Sarl) Poltava Savaşı'nda Rusya'ya yenilince Osmanlı'ya sigindi. Onu kovalayan Rus askerleri Osmanlı topraklarina girince Baltaci Mehmet Pasa komutasinda Prut Nehri'nde Ruslar kusatildi. Ancak diplomatik tecrubemizin yetersizligi nedeniyle eldeki avantajin tamami kullanilmadi.

• Azak Kalesi geri alindi (1700 Istanbul Antlaşması ile kaybedilmişti)
• Karlofça ve Istanbul antlaşmalarıyla kaybedilen topraklari geri alma umudu doğdu (Osmanlı bunu "yol kazasi" olarak degerlendirdi)
• XII. Sarl (Demirbas Sarl) Topkapi Sarayi'nda misafir edildi; demirbas listesine yazildigi için bu ismi aldi. Isvec koftesi, ombudsmanlik sistemi gibi Turk geleneklerini ulkesine goturdugu soylenir

1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı

6 yil süren bu savas Osmanlı için felaket oldu:

• 1770 Çeşme Baskını: Rus donanmasi Osmanlı donanmasini yakti. (Donanmanin yakilma sirasi: Inebahti 1571 - Çeşme 1770 - Navarin 1827 - Sinop 1853)
• 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması: 18. yüzyılın en ağır antlaşması ve Osmanlı'nin çöküşünun baslangiçi (7 defa sınav sorusu olmuştur)

Küçük Kaynarca Antlaşması Maddeleri ve Yorumlari

• Kırım bağımsız oldu: Tamami Müslüman olan bir bolge ilk kez Osmanlı'dan koptu
• Kırım halki dini acidan Osmanlı halifesine bagli kaldi: Ilk kez halifelik siyasi bir güç olarak kullanildi (hutbelerde padişah adi, bayram ziyaretleri, naip atama hakki)
• Rusya Istanbul'da daimî elci bulunduracak: Yasal ajanlik hakki elde etti
• Rusya Balkanlarda istedigi her yere konsolosluk acacak: İç işlere mudahale ve Panslavizm politikasını hayata gecirme imkani
• Osmanlı Rusya'ya savas tazminatı odedi: Tarihinde ilk kez savas tazminatı odeyen taraf oldu

Kırım'ın Asamali Kaybedilmesi

1. 1774 Küçük Kaynarca: Kırım bağımsız oldu
2. 1779 Aynalikavak Tenkihnamesi: Rusya destekli Sahin Giray Kırım hani secildi (ozerklik yitirme)
3. 1792 Yas Antlaşması: Kırım'ın Rusya'ya ait oldugu resmen kabul edildi

1787-1792 Osmanlı-Rus-Avusturya Savaşı

• Kırım'i geri almak için baslayan savas
• 1788 Ozi Katliamı: Ruslar 25.000 sivili katletti; I. Abdülhamit felc geçirdi
• 1791 Ziştovi Antlaşması: Fransiz İhtilali'nin etkisiyle Avusturya savastan cekildi (icerdeki ulusculuk ayaklanmalari nedeniyle)
• 1792 Yas Antlaşması: Kırım'ın Rusya'ya ait oldugu kabul edildi. Gerileme Dönemi bitti, Dağılma Dönemi başladı

Şehzadeliğinden beri Fransa krali XVI. Louis ile mektuplaşan III. Selim, tahta çıktıktan sonra en radikal ıslahatları gerçekleştiren padişah olmuştur. Lale Devri'nin tamamlayıcısı kabul edilir: III. Ahmet geçiçi elçilik açtıysa Selim kalıcıyi acti; III. Ahmet ozel matbaa getirdiyse Selim devlet matbaası kurdu.

Nizam-ı Cedid (Yeni Duzen)

"Nizam-ı Cedid" sadece kurulan ordunun degil, yapılan tum ıslahatların genel adıdır.

Islahatlar

• Nizam-ı Cedid Ordusu: Avrupa (özellikle Fransa) tarzında kurulan modern ordu
• Irad-i Cedid Hazinesi: Nizam-ı Cedid ordusunun masraflarını karşılamak için kurulan yeni hazine (sınav sorusu: "III. Selim zamaninda kurulan ordunun masrafini karşılamak için ne kuruldu?" = Irad-i Cedid)
• Mühendishane-i Berri Humayun: Kara mühendis okulu (I. Abdülhamit'in actigi deniz okulu Bahri Humayun'un kara versiyonu)
• Matba-i Amire: Devlet matbaası (Lale Devri'ndeki ozel matbaanin devlet düzeninde devami)
• Ilk Kalıcı (Daimi) Elçilikler: Londra (ilk), Paris, Berlin ve Viyana. Ilk daimî elci: Yusuf Agah Efendi (Londra'ya atandı, iki defa sınav sorusu)
• Fransizca: Askeri okullarda ilk yabanci resmi dil olarak okutulmaya baslandi
• Mesveret Meclisi aktif hale getirildi: Devlet adamlarindan layihalar (raporlar) istendi. Ebubekir Ratip Efendi'nin Avusturya sefaretnamesi özellikle etkili oldu
• Levent ve Selimiye Kışlaları: Yenicerileri toplu tutmak için inşa edildi
• Seyhulislam'in yetkileri kısıtlandı
• Yerli mali kullanimini teşvik etti: Kapitülasyonların ekonomik tahribatına karşı
• Zahire Nazırlığı kuruldu: Karaborsacılıkla mücadele
• Saraydaki altin ve gümüşler eritildi: Mali sıkıntının boyutunu gösterir
• Yeniceriler için talim zorunluluğu getirildi

Akka Savunması (1799)

Napolyon'un Misir'i işgal etmesi üzerine Cezzar Ahmet Pasa komutasındaki Nizam-ı Cedid ordusu Akka Kalesi'nde Napolyon'u durdurdu. Bu, Nizam-ı Cedid ordusunun ilk ve son başarısıdir. Napolyon "O yasli adam olmasaydi doğunun tamamını alabilirdim" demiştir.

Ilk Denge Politikasi (1798)

Fransa'nin Misir'a saldırması üzerine Osmanlı Devleti ilk kez Ingiltere ve Rusya'dan yardim talep etti. Böylece Fransa'ya karşı Ingiltere ve Rusya'yi kullanarak ilk denge politikasi uygulanmis oldu.

Kabakci Mustafa İsyanı (1807)

Yeni vergiler (Irad-i Cedid), Nizam-ı Cedid ordusunun yeniceriyi gölgelemesi ve gelenekçi çevrelerin direnci sonucu Kabakci Mustafa önderliğindeki isyancılar III. Selim'i tahttan indirdi. IV. Mustafa tahta çıkarıldı. Daha sonra Alemdar Mustafa Pasa III. Selim'i tekrar tahta çıkarmak istediğinde yenicerilerin Selim'i öldürmeleri üzerine II. Mahmut tahta geçti.

XVIII. yüzyıl gerileme dönemi KPSS'de en cok sorulan konulardan biridir. Asagidaki maddeler sınav pratiği açısından öncelik sırasıyla düzenlenmiştir:

1. Küçük Kaynarca Antlaşması (7+ soru): Kırım bağımsızligi, ilk savas tazminatı, halifeliğin siyasi güç olarak kullanılması, Rusya'ya konsolosluk hakki
2. Lale Devri Islahatları (5+ soru): Matbaa (ilk teknik yenilik), Vankulu Lügatı (ilk basılan eser), Yirmisekiz Mehmet Celebi (Paris'e ilk geçiçi elci), Levni (minyaturcu), Nedim (sair)
3. III. Selim - Nizam-ı Cedid (4+ soru): Nizam-ı Cedid = tum ıslahatların adi, Irad-i Cedid hazinesi, Akka savunması, Kabakci Mustafa isyanı
4. Pasarofça Antlaşması (3+ soru): Batının üstünlüğü ilk kez kabul edildi, Lale Devri basladı
5. Belgrad Antlaşması + Kapitulasyonlar (3+ soru): Son kazançlı antlasma, Fransa arabulucu, kapitülasyonlar daimî = I. Mahmut
6. Yusuf Agah Efendi (2 soru): Londra'ya atanan ilk daimî elci (geçiçi ile karıştırmayın!)
7. Prut Savaşı (2 soru): XII. Sarl (Demirbas Sarl) siginmasi, Azak Kalesi'nin geri alinmasi
8. Esham Sistemi (1-2 soru): İç borçlanma = kâğıt paraya geçişin temsili aşaması
9. Hendesehane (1 soru): Bati tarzında açılan ilk teknik okul (Mühendishane degil!)
10. Ozi Katliamı (1 soru): I. Abdülhamit'in felc gecirmesine neden olan olay

Sik Yapilan Hatalar

• "Geçiçi elçilik" ve "daimî elçilik" birbirine karıştırılır: Geçiçi = Lale Devri (Paris'e 28 Mehmet Celebi); Daimi = III. Selim (Londra'ya Yusuf Agah Efendi)
• "Hendesehane" ile "Mühendishane-i Bahri/Berri Humayun" farklı kurumlardır: Hendesehane = I. Mahmut, Bahri = I. Abdülhamit, Berri = III. Selim
• Lale Devri'nde askeri ıslahat yapılmamıştır; bu seçeneki elemeyi unutmayın
• Esham = iç borçlanma (kâğıt para degil!); Kaime = ilk kâğıt para (Abdulmecit dönemi)
• Cicek asisi Iran'dan getirilmiştir, batidan degil
• Belgrad Antlaşması'nda arabulucu Fransa'dir; seçeneklerde Ingiltere verilir