Atatürk İnkılapları (1922-1938)

Siyasi inkılaplar, Osmanlı Devleti'nin siyasi yapısından tamamen koparak modern, laik ve demokratik bir cumhuriyete geçişi sağlayan değişikliklerdir. Bu inkılaplar, ulusal egemenliği ve cumhuriyeti kurumsal olarak yerleştirmiştir.

Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922)

Saltanatın kaldırılması, laiklik yolunda atılan ilk adımdır. Padişahlık (siyasi yetki) ile halifelik (dini yetki) birbirinden ayrılmıştır. Doğrudan nedeni, İtilaf Devletlerinin Lozan Konferansı'na İstanbul Hükûmetini de davet etmesidir. Bu davet, ülkede ikilik yaratma amacı taşıyordu ve TBMM buna tepki olarak saltanatı kaldırmıştır.

• Son padişah Vahdettin ülkeyi terk etti (17 Kasım 1922)
• Son sadrazam Tevfik Paşa 4 Kasım 1922'de istifa etti -- Osmanlı Devleti resmen sona erdi
• Abdülmecid Efendi sadece halife olarak bırakıldı (halifelik-saltanat ayrıldı)
• Lozan'a TBMM tek muhatap olarak katıldı

Cumhuriyetin İlanı (29 Ekim 1923)

Cumhuriyetin ilanı, "Devletin rejimi ne olacak?" ve "Devlet başkanı kim olacak?" sorularını kesin olarak cevaplamıştır. 1921 Anayasası'na "Türkiye Devleti'nin hükûmet şekli cumhuriyettir" maddesi eklenmiştir.

• İlk Cumhurbaşkanı: Mustafa Kemal
• İlk Başbakan: İsmet (İnönü) Paşa
• Meclis Hükûmeti sisteminden Kabine sistemine geçildi
• Cumhurbaşkanını TBMM seçti
• Güçler birliğinden yumuşak güçler ayrılığına geçiş başladı
• Cumhuriyetin ilanı I. değil II. TBMM tarafından gerçekleştirilmiştir

Halifeliğin Kaldırılması (3 Mart 1924)

Halifeliğin ulusal egemenlikle bağdaşmaması, kaldırılmasının en önemli nedenidir. Halifelik, inkılapların önünde engel oluşturuyor ve eski rejim yanlılarına dayanak noktası sağlıyordu.

• Osmanlı hanedanı yurt dışına çıkarıldı (431 Sayılı Kanun)
• Şeriye ve Evkaf Vekâleti kaldırıldı; yerine Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kuruldu
• Erkân-ı Harbiye Vekâleti kaldırıldı; Genelkurmay Başkanlığı kuruldu (ordunun siyasetten ayrılması)
• Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edildi (eğitim birliği)

Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri

Atatürk, demokrasiyi yerleştirmek için iki kez çok partili sisteme geçiş denemesi yapmıştır:

• Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924): Kâzım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Rauf Orbay kurdu. Şeyh Sait İsyanı gerekçe gösterilerek Takrir-i Sükûn Kanunu ile kapatıldı (1925)
• Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930): Fethi Okyar kurdu (Atatürk'ün isteği ile). Rejim karşıtı hareketlerin parti çatısı altında toplanması üzerine kendi kendini feshetti

Demokratik Devlet Fikrinin Kökeni

Mustafa Kemal'in demokratik devlet kurma amacından ilk kez bahsettiği belge Amasya Genelgesi'dir. "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" maddesi ile Kurtuluş Savaşı'nın yöntemini belirlerken ilk defa üstü kapalı da olsa "Ulusal Egemenlik" fikrinden söz edilmiştir.

Hukuk inkılapları, Osmanlı'nın dini temelli hukuk sisteminden laik ve çağdaş bir hukuk düzenine geçişin sağlanmasıdır. Bu inkılaplar Türkiye'yi Batı hukuk ailesi içerisine dahil etmiştir.

1924 Anayasası (Teşkilât-ı Esasiye)

20 Nisan 1924'te kabul edilen bu anayasa, cumhuriyetin ilk kapsamlı anayasasıdır. Temel özellikleri:

• Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir
• Devletin hükûmet şekli cumhuriyettir
• "Devletin dini İslam'dır" maddesi başlangıçta vardı (1928'de çıkarıldı)
• Yasama ve yürütme TBMM'de, yargı bağımsız mahkemelerde
• 1928'de "devletin dini" maddesi çıkarıldı -- laikleşme adımı
• 1937'de Atatürk ilkeleri (6 ok) anayasaya eklendi

Türk Medeni Kanunu (17 Şubat 1926)

Medeni Kanun ne zaman kabul edildi? 17 Şubat 1926'da İsviçre Medeni Kanunu örnek alınarak kabul edilmiştir. İsviçre'nin tercih edilme nedenleri: Avrupa'nın en yeni ve modern kanunu olması, laik olması ve Türk toplum yapısına uygunluğudur.

Medeni Kanun ile gelen yenilikler:

• Resmî nikâh zorunluluğu getirildi
• Tek eşle evlilik esası kabul edildi
• Kadına boşanma hakkı tanındı
• Mirasta kadın-erkek eşitliği sağlandı
• Kadına istediği mesleğe girebilme hakkı verildi
• Şahitlikte kadın-erkek eşitliği sağlandı
• Patrikhanelerin ve konsoloslukların evlendirme yetkisi kaldırıldı

Diğer Hukuk Düzenlemeleri (Kanun Resepsiyonları)

Medeni Kanun'un kabul edilmesiyle faaliyet alanı daralan kurum Diyanet İşleri Başkanlığı'dır. Çünkü dini hukuk yerini laik hukuka bırakmış, dinin kamusal yaşama müdahalesi sınırlanmıştır.

Eğitim inkılapları, Osmanlı'nın çoklu ve dağınık eğitim sistemini birleştirerek laik, ulusal ve çağdaş bir eğitim yapısı oluşturmayı amaçlamıştır.

Tevhid-i Tedrisat Kanunu (3 Mart 1924)

Tevhid-i Tedrisat (Öğretim Birliği) Kanunu ile tüm okullar (medreseler, azınlık okulları, yabancı okullar) Millî Eğitim Bakanlığı'na bağlanmıştır. Medreseler kapatılmış, eğitimde ikilik sona ermiştir. Bu kanun, eğitimde laikleşmenin temelini atmıştır.

Harf İnkılabı (1 Kasım 1928)

Arap harflerinden Latin alfabesine geçilmiştir. Amacı: okuryazarlık oranını artırmak, Batı dünyası ile iletişimi kolaylaştırmak ve eğitimi yaygınlaştırmak.

• Yeni harfleri halka öğretmek için Millet Mektepleri açıldı
• Atatürk bu kurumlarda Başöğretmen unvanı ile görev yaptı
• 16-45 yaş arası tüm vatandaşlara okuma-yazma öğretildi
• 24 Kasım günü "Öğretmenler Günü" olarak kutlanır (Atatürk'e Başöğretmen unvanı verilmesi sebebiyle)

Üniversite Reformu (1933)

İstanbul Darülfünunu kapatılarak yerine İstanbul Üniversitesi kurulmuştur. İsviçreli profesör Albert Malche'nin raporu doğrultusunda gerçekleştirilmiştir. Nazi Almanyası'ndan kaçan bilim insanları davet edilerek kadro güçlendirilmiştir.

Kültür İnkılapları

Türk Tarih Kurumu - TTK (1931)

Türk tarihini bilimsel yöntemlerle araştırmak, Türklerin dünya uygarlığına katkılarını kanıtlamak için kurulmuştur. Asıl adı: Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti.

Türk Dil Kurumu - TDK (1932)

Türkçeyi yabancı kelimelerin boyunduruğundan kurtarmak, dili sadeleştirmek ve zenginliğini bilimsel olarak kanıtlamak için kurulmuştur. Asıl adı: Türk Dili Tetkik Cemiyeti.

Halkevleri (1932)

Cumhuriyet ideolojisini ve Atatürk ilkelerini halka benimsetmek, sanatı ve sporu tabana yaymak için 9 şubede faaliyet göstermiştir (Dil-Tarih, Güzel Sanatlar, Temsil, Spor vb.). "Ülkü Dergisi"ni yayımlamıştır.

Ekonomi inkılapları, Osmanlı'dan kalan yarı sömürge ekonomisini ulusal ve bağımsız bir yapıya kavuşturmak için gerçekleştirilmiştir. Bu dönemde iki temel ekonomik politika uygulanmıştır: öncelikle özel sektörü destekleme (liberal dönem), ardından devletçilik.

İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat - 4 Mart 1923)

Türkiye'nin ekonomik bağımsızlığının temeli bu kongrede atılmıştır. "Misak-ı İktisadi" (ekonomik ant) kabul edilmiştir. Kongreye çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi temsilcileri katılmıştır. Liberal ekonomi benimsenmiş, özel girişim desteklenmiştir.

Aşar Vergisinin Kaldırılması (1925)

Osmanlı'dan kalan en ağır vergi olan aşar (öşür) vergisi köylüyü ekonomik olarak rahatlatmak için kaldırılmıştır. Bu, devletin en büyük gelir kaleminden vazgeçmesi anlamına gelir ve doğrudan Halkçılık ilkesiyle bağdaşır.

Kabotaj Kanunu (1 Temmuz 1926)

Türk karasularında yolcu ve yük taşıma hakkı sadece Türk vatandaşlarına ve gemilerine verilmiştir. Deniz ticareti millîleştirilmiştir. Milliyetçilik ilkesiyle doğrudan ilgilidir.

Teşvik-i Sanayi Kanunu (1927)

Özel sektörü sanayi yatırımına teşvik etmek için çıkarılmıştır. Ancak dünya ekonomik bunalımı (1929) ve sermaye yetersizliği nedeniyle tam başarıya ulaşamamıştır. Bu başarısızlık üzerine devlet, ekonomiye bizzat müdahil olmaya karar vermiştir.

Devletçilik Politikası ve Sanayi Planları

Teşvik-i Sanayi Kanunu yetersiz kalınca Devletçilik ilkesi çerçevesinde devlet ekonomiye bizzat müdahil olmuştur:

• Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı (1933-1938): Tekstil, şeker, kâğıt, cam, demir-çelik, kimya sanayileri kuruldu
• Sümerbank (1933): Devlet sanayi kuruluşu
• Etibank (1935): Maden işletmeciliği
• İkinci Beş Yıllık Plan hazırlandı ancak II. Dünya Savaşı nedeniyle uygulanamadı

Diğer Ekonomik Gelişmeler

• Türkiye İş Bankası (1924): Millî bankacılık
• Merkez Bankası (1930): Para politikası
• Demiryolları: "Yurtta demir ağları örmek" politikası -- yabancı şirketlerden demiryolları satın alındı ve yeni hatlar yapıldı

Toplumsal inkılaplar, gündelik yaşamı çağdaş Batı normlarına uyumlu hale getirmeyi ve toplumsal eşitliği sağlamayı amaçlamıştır.

Kıyafet Düzenlemeleri

Şapka Kanunu (25 Kasım 1925): Fes yerine şapka kullanımı zorunlu kılınmıştır. Atatürk bu inkılabı Kastamonu'da başlatmış, halkın karşısına şapka ile çıkmıştır. Şapka inkılabı, İnkılapçılık ilkesiyle doğrudan ilgilidir.

Kılık kıyafet düzenlemesi: Dini kısveler sadece ibadet yerlerinde ve dini törenlerde giyilebilecek şekilde sınırlandırılmıştır.

Tekke, Zaviye ve Türbelerin Kapatılması (30 Kasım 1925)

Tekke, zaviye ve türbeler kapatılmış; şeyh, derviş, mürit, dede, çelebi gibi unvanlar yasaklanmıştır. Bu, Laiklik ilkesinin gereğidir.

Takvim, Saat ve Ölçü Birimleri Değişiklikleri

• Miladi Takvim (1926): Hicri ve Rumi takvim yerine miladi takvim kabul edildi
• Uluslararası Saat Sistemi (1926): Alaturka saat bırakıldı
• Uluslararası Rakamlar (1928): Arap rakamları yerine uluslararası rakamlar
• Ölçü-Tartı Birimleri (1931): Okka, arşın yerine kilo, metre
• Hafta Tatili Pazar Günü (1935): Cuma yerine Pazar günü tatil

Bu değişikliklerin hepsi Batı dünyası ile ticari ve ekonomik ilişkileri kolaylaştırmak için yapılmıştır.

Soyadı Kanunu (21 Haziran 1934)

Herkesin bir soyadı alması zorunlu kılınmıştır. Ağa, Hacı, Hafız, Molla gibi toplumsal ayrıcalık ifade eden unvan ve lakaplar yasaklanmıştır. Mustafa Kemal'e TBMM tarafından "Atatürk" soyadı verilmiştir (24 Kasım 1934). Bu soyadın başkası tarafından kullanılması yasaklanmıştır.

Kadın Hakları -- Kronolojik Sıralama

KPSS'de inkılapların hangi Atatürk ilkesiyle ilişkili olduğu sık sorulan bir konudur. Aşağıdaki tablo bu ilişkiyi sistematik olarak göstermektedir:

Atatürk İnkılapları KPSS'de en çok soru gelen konulardan biridir. Aşağıda sınavda en sık karıştırılan ve tuzak olarak sorulan konular özetlenmiştir:

En Sık Sorulan Tarih-Kanun Eşleşmeleri

• Laikleşme yolunda ilk adım: Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922) -- Halifeliğin kaldırılması değil!
• 3 Mart 1924'te çıkarılmayanlar: Tekke ve zaviyeler (30 Kasım 1925), Şapka Kanunu (25 Kasım 1925)
• Medeni Kanun: İsviçre / Ceza Kanunu: İtalya / Ticaret Kanunu: Almanya
• Kadın hakları sırası: B-M-V (Belediye 1930, Muhtar 1933, Milletvekili 1934)
• Atatürk soyadı: TBMM tarafından verilmiştir (24 Kasım 1934)

Sık Karıştırılan Kavramlar

• Cumhuriyetin ilanı I. TBMM değil, II. TBMM tarafından gerçekleştirilmiştir
• Millet Mektepleri (alfabe öğretimi) ile Halkevleri (kültürel kalkınma) farklıdır
• Teşvik-i Sanayi Kanunu liberal dönem; 5 Yıllık Plan devletçi dönem
• Köy Enstitüleri (1940) Atatürk dönemi değil, İsmet İnönü dönemidir
• Saltanat kaldırıldığında halifelik devam etmiştir (1 yıl 4 ay aralık)
• Aşar vergisinin kaldırılması toplumsal yaşamı çağdaşlaştırma değil, ekonomik rahatlatma amaçlıdır
• Siyasi alanda yapılan inkılaplar: saltanat, cumhuriyet, halifelik, ordunun siyasetten ayrılması, kadınlara siyasi haklar, çok partili hayat denemeleri. Medeni Kanun siyasi değil hukuki alandır

Doğrudan Cevap Kutusu

• Medeni Kanun ne zaman kabul edildi? 17 Şubat 1926
• Harf İnkılabı ne zaman yapıldı? 1 Kasım 1928
• TTK ne zaman kuruldu? 1931 / TDK ne zaman kuruldu? 1932
• Türkiye'nin ilk üniversite reformu ne zaman? 1933, İstanbul Darülfünunu yerine İstanbul Üniversitesi
• Kabotaj Bayramı ne zaman? 1 Temmuz
• Soyadı Kanunu ne zaman? 21 Haziran 1934
• Halifelik ne zaman kaldırıldı? 3 Mart 1924
• Saltanat ne zaman kaldırıldı? 1 Kasım 1922
• Cumhuriyet ne zaman ilan edildi? 29 Ekim 1923
• 1924 Anayasası'nda hangi yıl "devletin dini" maddesi çıkarıldı? 1928
• Atatürk ilkeleri anayasaya ne zaman girdi? 1937
• Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ne zaman kapatıldı? 1925 (Şeyh Sait İsyanı)
• Serbest Cumhuriyet Fırkası ne zaman feshedildi? 1930
• Demokratik devlet fikrinden ilk bahseden belge hangisidir? Amasya Genelgesi
• Saltanatın kaldırılmasını hızlandıran olay nedir? İtilaf Devletlerinin Lozan'a İstanbul Hükûmetini de davet etmesi
• Son Osmanlı sadrazamı kimdir? Tevfik Paşa (4 Kasım 1922'de istifa)