TBMM Dönemi ve Gelişmeleri (1920-1923)

TBMM (Türkiye Büyük Millet Meclisi), Millî Mücadele döneminde kurulan ve yeni Türk Devleti'nin temellerini atan yasama organıdır. I. TBMM 23 Nisan 1920'de Ankara'da açılmıştır. İstanbul'un 16 Mart 1920'de resmen işgal edilmesi ve Mebusan Meclisi'nin dağılması üzerine, Mustafa Kemal Paşa tüm illere genelge göndererek Ankara'da "olağanüstü yetkilere sahip bir meclis" toplanmasını istemiştir. Açılışta en yaşlı üye sıfatıyla Sinop Mebusu Şerif Bey geçici başkanlık yapmış, ardından yapılan seçimle Mustafa Kemal Paşa meclis başkanı seçilmiştir.

I. TBMM'nin Özellikleri Nelerdir?

I. TBMM; kurucu, savaşçı, ihtilalci ve demokratik nitelikte bir meclistir. Güçler birliği ilkesiyle çalışmış, yasama-yürütme-yargı yetkilerini tek elde toplamıştır. I. TBMM'nin temel özellikleri şunlardır:

• Kurucu Meclis: Yeni bir devlet kurmuş ve yeni bir anayasa (1921 Teşkilât-ı Esasiye) yapmıştır
• Savaşçı Meclis: Millî Mücadele'yi yönetmiş, orduları sevk ve idare etmiştir
• İhtilâlci Meclis: Osmanlı Devleti'ni ve İstanbul Hükûmeti'ni yok sayarak yeni bir otorite kurmuştur
• Demokratik Meclis: Üyeleri seçimle gelmiş, farklı görüşleri bünyesinde barındırmıştır
• Güçler Birliği: Yasama, yürütme ve yargı yetkilerini kendi elinde toplamıştır (olağanüstü savaş koşulları nedeniyle)
• Meclis Hükûmeti Sistemi: Meclis başkanı aynı zamanda hükûmet başkanıdır; bakanlar meclis içinden tek tek seçilmiştir
• Mecliste çok sayıda grup vardı: Müdafaa-i Hukuk Grubu (Mustafa Kemal), Tesanüt Grubu, Halk Zümresi, Islahat Grubu vb.

I. TBMM'nin Açılma Nedenleri

• İstanbul'un işgali (16 Mart 1920) ve Mebusan Meclisi'nin dağılması
• Anadolu'daki millî mücadelenin hukuki bir temele oturtulması gerekliliği
• İsyanlar ve düzensizliklere karşı merkezî bir otorite ihtiyacı
• Sevr Antlaşması tehlikesine karşı millî iradeyi temsil edecek bir kurum gerekliliği

I. TBMM, açıldığı ilk günlerden itibaren hem iç hem dış tehditlere karşı önemli kararlar almıştır. Bu kararların çoğu, olağan bir meclisin almayacağı türden olağanüstü kararlardır ve meclisin ihtilâlci karakterini yansıtır.

İlk Günlerdeki Temel Kararlar

• Hükûmet kurmak zorunludur (24 Nisan 1920)
• Geçici bir hükûmet başkanı veya padişah vekili kabul edilemez
• TBMM'nin üstünde bir güç yoktur -- Meclis, yasama ve yürütme yetkilerini kendinde toplar
• Padişah ve Halife, işgalden kurtulduktan sonra meclisin belirleyeceği hukukî çerçevede konumlandırılacaktır

Çıkarılan Önemli Kanunlar

• Ağnam Vergisi Kanunu: Meclisin çıkardığı ilk kanun; küçükbaş hayvan vergisinin artırılması (ekonomik kaynak)
• Hıyanet-i Vataniye Kanunu (29 Nisan 1920): TBMM'ye karşı gelenleri vatan haini ilan eden kanun; İstiklal Mahkemeleri'nin hukuki dayanağıdır
• Firariler Kanunu: Askerden kaçışları önlemek amaçlı
• Başkomutanlık Kanunu (5 Ağustos 1921): Mustafa Kemal'e 3 aylığına meclisin tüm yetkilerini veren kanun (Sakarya öncesi)
• Tekâlif-i Milliye Emirleri (7-8 Ağustos 1921): Halkın elindeki kaynaklar (yiyecek, giyecek, silah, taşıma araçları) ordunun kullanımına verilen 10 maddelik emirler

I. TBMM'nin açılmasıyla birlikte Anadolu'nun pek çok bölgesinde isyanlar patlak vermiştir. Bu isyanlar üç ana kaynaktan beslenmektedir: İstanbul Hükûmeti, işgalci devletler ve iç muhalefet. TBMM bu isyanları bastırmak için Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nu çıkarıp İstiklâl Mahkemeleri'ni kurmuştur.

İstanbul Hükûmeti Kaynaklı İsyanlar

• Ahmet Anzavur İsyanı: Doğrudan Damat Ferit Paşa hükûmeti tarafından çıkarılmış, Biga ve Balıkesir bölgelerinde saltanat yanlısı ayaklanma
• Kuvâ-yı İnzibatiye (Halifelik Ordusu): İstanbul Hükûmeti'nin TBMM'yi yıkmak için kurduğu resmî kuvvet; Anzavur ile birlikte hareket etmiş, TBMM kuvvetleri tarafından dağıtılmıştır

İşgalci Devlet ve Azınlık İsyanları

• Pontus Rum İsyanı: Samsun-Trabzon hattında Rumların bağımsızlık hareketi
• Ermeni olayları: Doğu Anadolu'da çeşitli bölgelerde

İç ve Bölgesel İsyanlar

• Bolu-Düzce-Hendek İsyanı: İstanbul Hükûmeti ve İngiliz kışkırtmasıyla patlayan büyük isyan
• Yozgat (Çapanoğlu) İsyanı: Yerel derebeyleri tarafından çıkarıldı
• Konya-Bozkır İsyanı: Dinî nitelikli; asker toplama kararı ve vergilere tepki
• Delibaş Mehmet İsyanı (Konya): Saltanat yanlısı dinî motivasyonlu isyan
• Koçgiri İsyanı: Sivas-Erzincan bölgesinde aşiret isyanı
• Millî Aşiret İsyanı: Urfa bölgesi
• Cemil Çetinkaya İsyanı: Konya çevresi

Düzensiz Kuvvet İsyanları

• Çerkez Ethem İsyanı: Eski Kuvâ-yı Milliye lideri; düzenli orduya katılmayı reddetmiştir. En önemli isyanlardan biridir çünkü askerî güçlü bir kuvvete sahipti
• Demirci Mehmet Efe İsyanı: Aydın bölgesi Kuvâ-yı Milliye komutanı; düzenli ordu disiplinine girmek istemedi

Bu isyanlar toplam 20'den fazla bölgesel ve ulusal ayaklanmayı kapsar. TBMM'nin hem cephelerde savaşıp hem iç isyanları bastırması, savaşın ne denli zor koşullarda kazanıldığını gösterir.

İstiklal Mahkemeleri, I. TBMM döneminde iç isyanları ve asker kaçaklarını yargılamak için kurulan olağanüstü mahkemelerdir. İstiklal Mahkemeleri 11 Eylül 1920'de TBMM kararıyla kurulmuştur. Hıyanet-i Vataniye Kanunu'nu uygulamak, isyancıları, askerî firarîleri ve casus olarak yakalanan kişileri yargılamak amacıyla kurulmuştur. Mahkeme üyeleri milletvekillerinden oluşmuş ve verdikleri kararlar kesin ve temyiz edilemez nitelikteydi.

İstiklâl Mahkemeleri'nin Özellikleri

• Üyeleri TBMM üyelerinden seçilirdi (3 milletvekili: başkan, savcı, üye)
• Seyyar mahkemelerdi -- isyanın olduğu bölgeye gidip orada yargılama yaparlardı
• Kararları kesindir, temyiz yolu kapalıdır
• İdam kararı dâhil her türlü cezayı verebilirlerdi
• Meclisin yargı yetkisini kullandığını gösterir (Güçler Birliği ilkesi)

İstiklâl Mahkemeleri'nin Kuruluş Dönem ve Amaçları

• 1920-1921: İsyancılar ve asker kaçaklarının yargılanması
• 1923: Saltanatın kaldırılması sürecindeki muhalefete karşı
• 1925: Şeyh Said İsyanı sonrası yeniden açıldı (Takrir-i Sükûn Kanunu ile birlikte)
• 1926: İzmir Suikastı sonrasındaki yargılamalar

Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (1921 Anayasası), yeni Türk Devleti'nin ilk anayasasıdır. 1921 Anayasası 20 Ocak 1921'de I. İnönü Zaferi'nin ardından kabul edilmiştir. 24 maddeden oluşan bu kısa anayasa, olağanüstü savaş koşullarından dolayı sadece temel ilkeleri düzenlemiştir. En önemli maddesi: "Hâkimiyet bilâ kaydü şart milletindir" (egemenlik kayıtsız şartsız milletindir).

1921 Anayasası'nın Temel Özellikleri

• Millî egemenlik ilkesi ilk kez anayasal düzeyde ifade edildi
• Güçler birliği ilkesi benimsendi (yasama + yürütme meclisin elinde)
• Meclis Hükûmeti Sistemi kurallaştırıldı
• "Türkiye Devleti" ifadesi resmî olarak kullanıldı
• "Devletin dini İslâm'dır" maddesi yer almaktadır (lâik değil)
• Kısa ve öz bir metindir (sadece 24 madde)
• Kişi hak ve özgürlüklerine yer verilmemiştir (savaş koşulları nedeniyle)
• Yumuşak (esnek) anayasadır -- değiştirilmesi özel bir çoğunluk gerektirmez
• Hükûmet başkanı meclis başkanıdır (Mustafa Kemal)

1921 Anayasası'nın Önemi

• Saltanatın hukukî dayanağını ortadan kaldırdı (egemenlik padişaha değil millete ait)
• Meclisin kurucu niteliğinin en büyük kanıtı
• 1923'te yapılan değişiklikle "Devletin hükûmet şekli Cumhuriyettir" maddesi eklendi
• 1924 Anayasası'na kadar yürürlükte kaldı

1921 ve 1924 Anayasası Karşılaştırma Tablosu

I. TBMM, 1 Nisan 1923'te seçim kararı almış ve 11 Ağustos 1923'te II. TBMM açılmıştır. I. TBMM, savaş döneminin olağan dışı meclisiydi; savaş kazanıldıktan sonra yeni dönemde daha düzenli ve inkılâpçı bir meclis gerekli görülmüştür.

I. TBMM'nin Kapanma Nedenleri

• Savaş dönemi sona ermiş, olağanüstü koşullar ortadan kalkmıştı
• Mecliste Mustafa Kemal'e muhalif gruplar (II. Grup) inkılâpları engellemekteydi
• Lozan görüşmeleri sırasında meclis tutucu bir tavır sergilemişti
• Yeni bir dönem için yeni bir meclis gerekliydi

II. TBMM'nin Özellikleri

• İnkılâpçı meclis olarak da bilinir
• Muhalif II. Grup üyeleri seçime girememiş veya seçilememiş; daha homojen bir yapı oluşmuştur
• Cumhuriyetin ilânı, Halifeliğin kaldırılması, 1924 Anayasası gibi köklü değişiklikleri gerçekleştirmiştir
• Güçler birliğinden yumuşak güçler ayrılığına geçiş sağlanmıştır
• Kabine sistemi benimsenmiştir (Meclis Hükûmeti yerine)

Saltanatın Kaldırılması, Osmanlı hanedanının siyasi yönetimine son veren tarihi karardır. Saltanat 1 Kasım 1922'de I. TBMM tarafından kaldırılmıştır. Bu, I. TBMM'nin gerçekleştirdiği tek ve en büyük inkılaptır. 600 yıllık Osmanlı Saltanatına son verilmiş ve yönetim yetkisi tamamen millete devredilmiştir.

Saltanatın Kaldırılma Nedenleri

• Lozan Konferansı daveti: İtilaf devletleri hem İstanbul Hükûmeti'ni hem TBMM'yi davet etmiş, bu ikilik sorununa çözüm aranmıştı
• İstanbul Hükûmeti'nin Lozan'a katılma girişimleri TBMM'yi harekete geçirdi
• Millî egemenlik ilkesi ile padişahlık kurumu artık bağdaşmıyordu
• Mudanya Ateşkesi'nden sonra İstanbul Hükûmeti'nin işlevi kalmamıştı

Saltanatın Kaldırılma Süreci

• Mustafa Kemal, saltanat ve hilâfetin ayrılmasını önerdi
• Muhalif milletvekilleri itiraz ettiğinde Mustafa Kemal tarihî konuşmasını yaptı: "Egemenlik ve saltanat kuvvetle, kudretle ve zorla alınır. Osmanoğulları zorla Türk milletinin egemenliğine el koymuşlardı..."
• Şer'î Encümeni raporunda "saltanatın fiilen 16 Mart 1920'de son bulduğu" ilân edildi
• TBMM 1 Kasım 1922'de saltanatı oybirliği ile kaldırdı

Saltanatın Kaldırılmasının Sonuçları

• 600 yıllık Osmanlı hanedanının siyasî yönetimi sona erdi
• Halifelik sembolik olarak devam ettirildi (Abdülmecit Efendi halife seçildi)
• Son padişah Vahdettin (VI. Mehmet) 17 Kasım 1922'de İngiliz savaş gemisiyle İstanbul'dan ayrıldı
• İstanbul Hükûmeti resmen ortadan kalktı
• Lozan'a TBMM tek muhatap olarak katıldı
• Cumhuriyetin ilânı için en büyük engel kaldırıldı

Cumhuriyetin İlanı, Türkiye'nin yönetim şeklinin resmi olarak belirlenmesidir. Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te II. TBMM tarafından ilan edilmiştir. Aslında 23 Nisan 1920'den itibaren fiilen cumhuriyet rejimi uygulanıyordu; ancak devletin resmî adı ve yönetim şekli net değildi. 1921 Anayasası'nda "cumhuriyet" kelimesi geçmiyordu. 29 Ekim'de yapılan anayasa değişikliği ile devletin hükûmet şeklinin cumhuriyet olduğu resmî olarak ilân edilmiştir.

Cumhuriyetin İlân Edilme Nedenleri

• Hükûmet bunalımı: Kabine kurulamıyordu; bakanlar tek tek oylanırken hiçbir aday yeterli oy alamıyordu
• Devlet başkanının kim olacağı sorunu çözümsüzdü
• "Devletin yönetim şekli nedir?" sorusuna hukukî bir cevap gerekliydi
• Millî egemenlik ilkesinin doğal sonucu cumhuriyetti

İlân Süreci

• Mustafa Kemal, İsmet Paşa ile birlikte 1921 Anayasası'na eklenecek değişiklik taslağını hazırladı
• 1. Maddeye "Türkiye Devleti'nin hükûmet şekli cumhuriyettir" eklendi
• Cumhurbaşkanını TBMM seçti: ilk Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal
• İlk Başbakan: İsmet (İnönü) Paşa
• Meclis Hükûmeti sistemi yerine Kabine sistemi benimsendi

Cumhuriyetin Sonuçları

• Devletin rejimi resmî olarak belirlendi
• Hükûmet bunalımı çözüldü (başbakan atar, kabine kurar)
• Devlet başkanlığı (Cumhurbaşkanı) makamı oluşturuldu
• Meclis Hükûmeti'nden Kabine sistemine geçildi
• Güçler birliğinden yumuşak güçler ayrılığına geçiş başladı
• İnkılâpların yapılması için yol açıldı

Halifelik, İslam dünyasının dini liderlik makamıdır. Halifelik 3 Mart 1924'te II. TBMM tarafından kaldırılmıştır. Saltanatın kaldırılmasından sonra (1 Kasım 1922) halifelik sembolik bir makam olarak devam etmişti. Abdülmecit Efendi halife seçilmiş, ancak hiçbir siyasî yetkisi yoktu. Zaman içinde muhalif çevrelerin (inkılâp karşıtlarının) halife etrafında toplanması, halifeliğin kaldırılmasını zorunlu kılmıştır.

Halifeliğin Kaldırılma Nedenleri

• İnkılâp karşıtları halifeyi siyasî bir sembol olarak kullanmaya başladı
• Hindistan'daki Müslümanların halifeye destek mektubu, iç siyaseti karıştırdı
• Bazı milletvekilleri halifenin yetkilerinin artırılmasını istedi
• Cumhuriyetle birlikte lâiklik yolunda ilerlemek için halifelik engel oluşturuyordu
• İki başlı bir yönetim görüntüsü devam ediyordu

3 Mart 1924 Devrim Kanunları

Halifelik tek başına değil, aynı gün çıkarılan bir dizi kanunla birlikte kaldırıldı:

• Halifeliğin Kaldırılması Kanunu: Osmanlı hanedan üyelerinin yurt dışına çıkarılması
• Şer'iye ve Evkaf Vekâleti'nin Kaldırılması: Din işlerinin yönetimde ayrı bir bakanlık olmaktan çıkarılması (yerine Diyanet İşleri Başkanlığı)
• Erkân-ı Harbiye Vekâleti'nin Kaldırılması: Ordunun siyasetten ayrılması (yerine Genelkurmay Başkanlığı)
• Tevhîd-i Tedrîsat Kanunu: Öğretimin birleştirilmesi; tüm okullar Millî Eğitim'e bağlandı (medreseler kapatıldı)

Halifeliğin Kaldırılmasının Sonuçları

• Lâiklik yolunda en önemli adım atıldı
• Osmanlı hanedanı yurt dışına sürüldü
• Eğitim birliği (Tevhîd-i Tedrîsat) sağlandı
• Ordu siyasetin dışına çıkarıldı
• Cumhuriyetin lâik karakteri pekiştirildi

Sevr Antlaşması, I. Dünya Savaşı sonrasında İtilaf Devletleri'nin Osmanlı'ya dayattığı barış antlaşmasıdır. Sevr Antlaşması 10 Ağustos 1920'de İstanbul Hükûmeti'nin görevlendirdiği Saltanat Şûrası tarafından imzalanmıştır. Mebusan Meclisi kapalı olduğu için onaylanamamış, bu nedenle hukuken geçersiz (ölü doğmuş) bir antlaşmadır. TBMM, Sevr'i kesinlikle reddetmiş ve Millî Mücadele'nin temel gerekçelerinden biri olarak göstermiştir.

TBMM Açısından Sevr'in Önemi

• TBMM, Sevr'i hiçbir zaman tanımamıştır
• Sevr'in fiilen uygulanmasını engellemek Millî Mücadele'nin en önemli hedefiydi
• Sevr yerine Lozan Antlaşması (24 Temmuz 1923) imzalanmıştır
• Sevr'e göre İzmir ve Doğu Trakya Yunanistan'a, Doğu Anadolu'da Ermeni devleti kurulacak, boğazlar uluslararası komisyona bırakılacaktı

Bu tablo KPSS'de en sık sorulan karşılaştırma konularından biridir. Özellikle güçler birliği/ayrılığı, hükûmet sistemi ve anayasa farkları üzerinden sorular gelmektedir.

TBMM Dönemi, KPSS Tarih bölümünün en yoğun soru gelen konuları arasındadır. Aşağıdaki bilgiler son 5 yılda en sık test edilen konulardır:

Kesin Bilinmesi Gereken "İlk"ler

• TBMM'nin çıkardığı ilk kanun: Ağnam Vergisi Kanunu
• TBMM'nin imzaladığı ilk antlaşma: Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920, Ermenistan ile)
• TBMM'yi tanıyan ilk devlet: Ermenistan (Gümrü ile)
• TBMM'yi tanıyan ilk İtilaf Devleti: Fransa (Ankara Antlaşması, 1921)
• TBMM'yi tanıyan ilk büyük devlet: Sovyet Rusya (Moskova Antlaşması, 16 Mart 1921)
• I. TBMM'nin tek inkılâbı: Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922)
• "Türkiye Devleti" ifadesinin ilk geçişi: Gümrü Antlaşması

Sık Karıştırılan Kavramlar

• Hıyanet-i Vataniye Kanunu (kanun) ile İstiklâl Mahkemeleri (mahkeme) -- birincisi ikincisinin hukukî dayanağıdır
• Meclis Hükûmeti (I. TBMM) ile Kabine Sistemi (II. TBMM / Cumhuriyet) -- cumhuriyetin ilânı ile değişmiştir
• 1921 Anayasası (24 madde, güçler birliği, yumuşak) ile 1924 Anayasası (105 madde, yumuşak güçler ayrılığı, sert)
• Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922, I. TBMM) ile Halifeliğin kaldırılması (3 Mart 1924, II. TBMM)
• Amasya Görüşmeleri (İstanbul Hükûmeti Temsil Heyeti'ni tanıdı) ile Bilecik Görüşmeleri (İstanbul Hükûmeti TBMM'yi tanıdı)

Tarih-Olay Eşleştirmeleri

• 23 Nisan 1920 -- TBMM'nin açılışı
• 29 Nisan 1920 -- Hıyanet-i Vataniye Kanunu
• 10 Ağustos 1920 -- Sevr Antlaşması (TBMM reddetti)
• 11 Eylül 1920 -- İstiklâl Mahkemeleri kuruldu
• 20 Ocak 1921 -- 1921 Anayasası
• 12 Mart 1921 -- İstiklâl Marşı
• 5 Ağustos 1921 -- Başkomutanlık Kanunu
• 1 Kasım 1922 -- Saltanatın Kaldırılması
• 29 Ekim 1923 -- Cumhuriyetin İlânı
• 3 Mart 1924 -- Halifeliğin Kaldırılması + Tevhîd-i Tedrîsat

Sınavda Dikkat Edilecek Tuzaklar

• Cumhuriyetin ilânı I. TBMM'de değil II. TBMM'de gerçekleştirilmiştir
• 1921 Anayasası'nda lâiklik yoktur ("Devletin dini İslâm'dır" maddesi vardır)
• I. TBMM güçler birliği, II. TBMM güçler ayrılığı (yumuşak) ilkesini benimser
• Saltanat ve halifelik aynı anda kaldırılmamıştır; aralarında yaklaşık 1,5 yıl vardır
• Başkomutanlık Kanunu 3 aylık süreliğine verilmiştir, sürekli değil; ancak uzatılmıştır
• Tekâlif-i Milliye Emirleri kanun değil emirdir (Başkomutanlık yetkisiyle çıkarılmıştır)