Kurtuluş Savaşı Muharebeleri (1920-1923)

Sevr Antlaşması, 10 Ağustos 1920'de I. Dünya Savaşı'nın galip devletleri tarafından Osmanlı Devleti'ne dayatılan barış antlaşmasıdır. 433 maddeden oluşan bu antlaşma, Türk milletinin bağımsızlığını tamamen ortadan kaldırmayı amaçlıyordu. Osmanlı heyeti tarafından imzalansa da TBMM tarafından derhal reddedildi ve hukuken geçersiz sayıldı. Sevr Antlaşması hiçbir zaman yürürlüğe girmemiştir; yerine 24 Temmuz 1923'te Lozan Barış Antlaşması imzalanmıştır.

Sevr'in Temel Maddeleri

• Doğu Anadolu'da bağımsız bir Ermenistan ve özerk bir Kürdistan kurulacak
• İzmir ve çevresi Yunanistan'a verilecek
• Boğazlar uluslararası bir komisyona bırakılacak
• Kapitülasyonlar genişletilerek devam edecek
• Osmanlı ordusu simgesel düzeye indirilecek (50.700 kişi)
• Doğu Trakya Yunanistan'a verilecek
• Suriye Fransa'ya, Irak ve Filistin İngiltere'ye bırakılacak

Sevr'in Geçersiz Olma Nedenleri

• Osmanlı Mebusan Meclisi tarafından onaylanmadı (meclis kapatılmıştı)
• TBMM antlaşmayı imzalayanlara idam cezası çıkardı
• Millî Mücadele'nin kazanılmasıyla fiilen uygulanamaz hale geldi

Doğu Cephesi, Kurtuluş Savaşı'nda TBMM'nin ilk askerî ve siyasi başarısını kazandığı cephedir. Doğu Cephesi Komutanı Kâzım Karabekir liderliğinde Ermenistan'a karşı savaşılmış ve 3 Aralık 1920'de Gümrü Antlaşması imzalanmıştır. Gümrü Antlaşması, TBMM'nin imzaladığı ilk uluslararası antlaşmadır. Bolşevikler ihtilalinden sonra Kafkasya'da kurulan Ermenistan, Sevr'e dayanarak Doğu Anadolu'daki 6 ili (Kars, Iğdır, Ardahan, Erzurum, Van, Bitlis) almak için harekete geçti.

15. Kolordu ve Kâzım Karabekir

• Doğu Cephesi Komutanlığı'na Kâzım Karabekir atandı
• Osmanlı'dan kalan 15. Kolordu Doğu Komutanlığı'na dönüştürüldü
• Hem düzenli ordu hem de gönüllülerden oluşan güçlü bir kuvvet toplandı
• İleri harekât sonucunda Kars, Sarıkamış, Iğdır, Oltu geri alındı

Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920)

Kâzım Karabekir, Ermenileri art arda yenerek Gümrü'ye kadar ilerledi. Ermenistan barış istemek zorunda kaldı.

• Kars, Iğdır, Tuzluca (Kulp), Oltu, Doğubayazıt TBMM'ye bırakıldı
• Aras Nehri ve Çıldır Gölü sınır kabul edildi
• Ermenistan, Sevr'deki imzasını geri çektiğini ilân etti (antlaşmadan 6 gün önce)
• "Türkiye Devleti" ifadesi ilk kez bu antlaşmada yer aldı
• TBMM'nin varlığını tanıyan ilk devlet Ermenistan oldu
• Kâzım Karabekir'e "Şark Fâtihi" unvanı verildi
• Kâzım Karabekir: "İstiklâl Savaşı'na 10 yıl yetecek malzeme topladım" diyerek müjde verdi

Gürcistan ile İlişkiler

Gürcistan, bir taraftan Bolşevik baskısı bir taraftan Türk tehdidiyle karşı karşıya kaldı. TBMM'nin kararlı tutumu sonucunda Artvin ve Ardahan savaşılmadan geri alındı (21 Şubat 1921). Bu durum 16 Mart 1921 Moskova Antlaşması ile tescil edildi.

Güney Cephesi, Kurtuluş Savaşı'nda Antep, Maraş, Urfa ve Adana bölgelerinde Fransa'ya karşı verilen mücadeleyi kapsar. Bu cephede düzenli ordu savaşmadı; direniş tamamen halk (Kuvâ-yı Milliye) tarafından gerçekleştirildi. Güney Cephesi, 20 Ekim 1921'de imzalanan Ankara Antlaşması ile kapanmıştır. Mondros'tan sonra bölgeyi önce İngiltere, ardından Fransa işgal etti. Fransızlar bölgede Ermenilerle iş birliği yaparak halka saldırdı.

Bölgeler ve Direniş

• Antep -- 11 ay boyunca kuşatmaya rağmen direndi; "Gazi" unvanı verildi (8 Şubat 1921)
• Maraş -- Sütçü İmam'ın direnişi başlatmasıyla ünlü; "Kahraman" unvanı aldı
• Urfa -- 11 Nisan 1920'de işgalden kurtuldu; "Şanlı" unvanı verildi
• Adana -- Fransız ve Ermeni ortaklığına karşı şiddetli savunma yapıldı

Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921)

Sakarya Meydan Muharebesi'nin kazanılmasından sonra Fransa, TBMM ile doğrudan müzakereye oturarak Ankara Antlaşması'nı imzaladı.

• Fransa işgal ettiği tüm topraklardan çekildi
• Güney Cephesi kapandı
• Hatay hariç tüm topraklar kurtarıldı (Hatay 1939'da anavatana katıldı)
• TBMM'yi tanıyan ilk İtilaf Devleti Fransa oldu
• İtilaf Devletleri arasındaki birlik bozuldu

Batı Cephesi, Kurtuluş Savaşı'nın en belirleyici cephesidir. Yunanistan'a karşı savaşılmıştır. I. İnönü Muharebesi (6-10 Ocak 1921), düzenli ordunun Batı Cephesi'ndeki ilk zaferidir. Yunanlıların İzmir'i işgalinden itibaren toplamda 7 savaş gerçekleşmiştir: Gediz Taarruzu, I. İnönü, II. İnönü, Aslıhanlar-Dumlupınar, Kütahya-Eskişehir, Sakarya ve Büyük Taarruz.

Düzenli Ordunun Kurulması

Kuvâ-yı Milliye birlikleri disiplinsiz ve dağınık hareket ettiği için, TBMM düzenli ordu kurmaya karar verdi. Cephe kuzey ve güney olmak üzere ikiye ayrıldı: kuzeyde Albay İsmet (İnönü), güneyde Refet Bele görevlendirildi.

I. İnönü Muharebesi

• Yunanlıların 1. taarruzu (Eskişehir-İnönü mevkiinde)
• Düzenli ordunun Batı Cephesi'ndeki ilk zaferi
• Vecihi Hürkuş, keşif uçuşu sırasında vuruldu; uçağının düşman eline geçmemesi için yaktı
• Yunanlılar geri çekilmek zorunda kaldı

I. İnönü'nün Sonuçları

Londra Konferansı (23 Şubat - 12 Mart 1921)

I. İnönü zaferinin ardından İtilaf Devletleri, Sevr'i yumuşatılmış biçimde kabul ettirmek amacıyla Londra'da bir konferans düzenledi. TBMM'yi de davet etti.

• Osmanlı Hükümeti ayrı, TBMM ayrı davet edildi -- bu durum iki ayrı otoritenin varlığını tescil etti
• TBMM heyeti başkanı Bekir Sami Bey'dir
• Konferans sonuçsuz kaldı; ancak TBMM ilk kez uluslararası bir konferansta yer aldı
• Bekir Sami Bey'in İtilaf devletleriyle yaptığı ikili anlaşmalar TBMM tarafından reddedildi

II. İnönü Muharebesi, 23 Mart - 1 Nisan 1921 tarihleri arasında gerçekleşen ve Yunanlıların 2. taarruzu olan savaştır. İsmet Bey kumandasındaki Türk ordusu daha büyük bir Yunan kuvvetini geri püskürterek ikinci kez İnönü mevkiinde zafer kazanmıştır. Bu zafer sonrasında İtalya işgal ettiği Anadolu topraklarından çekilmeye başlamıştır.

II. İnönü'nün Sonuçları

• Mustafa Kemal, İsmet Bey'e ünlü telgrafı çekti: "Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz."
• İtalya, Anadolu'daki işgal ettiği yerlerden çekilmeye başladı
• Fransa, TBMM ile doğrudan müzakereye oturmak istedi
• TBMM'nin uluslararası itibarı daha da güçlendi
• Ancak Türk ordusu henüz taarruz gücüne erişmemişti

Aslıhanlar-Dumlupınar Taarruzu

II. İnönü'den sonra Türk ordusu karşı taarruza geçti ancak başarılı olamadı. Bu deneme, ordunun henüz yeterli taarruz kapasitesine ulaşmadığını gösterdi. Başarılı olunan tek taarruz "Büyük Taarruz" olacaktı.

Eskişehir-Kütahya Muharebeleri (10-24 Temmuz 1921), Kurtuluş Savaşı'nda düzenli ordunun uğradığı tek yenilgidir. Yunanlıların 3. büyük taarruzu olan bu savaş sonrasında Mustafa Kemal'e Başkomutanlık yetkisi (5 Ağustos 1921) verilmiş ve Tekâlif-i Milliye Emirleri (7-8 Ağustos 1921) yayımlanmıştır. Kral Konstantin bizzat İzmir'e gelerek Yunan ordusunu motive etmiş ve hedefi Ankara'yı almak, TBMM'yi dağıtmak olarak belirlemiştir.

Savaşı Kaybetme Nedenleri

• Yunanlıların sayı ve malzeme üstünlüğü
• Türk ordusunun henüz taarruz gücüne ulaşamaması
• İki koldan (Bursa ve Uşak üzerinden) gelen yoğun saldırı

Sonuçlar

• Düzenli ordunun tek yenilgisi (Kurtuluş Savaşı boyunca)
• Eskişehir, Kütahya, Afyon ve Bilecik Yunan işgaline uğradı
• TBMM'nin Kayseri'ye taşınması gündeme geldi (ama uygulanmadı)
• Mustafa Kemal, orduyu Sakarya Irmağı'nın doğusuna çekilme emri verdi
• Bu savaş sırasında Ankara'da Maarif Kongresi (15-21 Temmuz 1921) toplandı -- savaş ortasında bile eğitime verilen önemi gösterir

Başkomutanlık Yetkisi (5 Ağustos 1921)

Ordunun toparlanması için Mustafa Kemal'e 3 ay süreli Başkomutanlık yetkisi verildi. Bu yetki TBMM'nin yasama ve yürütme yetkilerini de içeriyordu.

Tekâlif-i Milliye Emirleri (7-8 Ağustos 1921)

Başkomutan Mustafa Kemal, ordunun ihtiyaçlarını karşılamak için 10 maddelik Tekâlif-i Milliye (Ulusal Yükümlülükler) emirlerini yayımladı:

• Her aile birer çorap, çamaşır, çarık verecek
• Tüccar ve halkın elindeki silah, cephane ve kesici aletler orduya teslim edilecek
• Buğday, un ve samanın %40'ı orduya verilecek
• Tüm taşıt araçları (at, araba, deve) ayda bir kez ordu hizmetinde kullanılacak
• Emirler İstiklâl Mahkemeleri aracılığıyla uygulatıldı

Sakarya Meydan Muharebesi, 23 Ağustos - 13 Eylül 1921 tarihleri arasında, 22 gün 22 gece süren ve Kurtuluş Savaşı'nın dönüm noktası kabul edilen meydan savaşıdır. Başkomutan Mustafa Kemal komutasında Yunanistan'a karşı kazanılmıştır. Bu zafer sonucunda Mustafa Kemal'e "Gazi" unvanı ve "Mareşal" rütbesi verilmiştir. Sakarya Muharebesi, 1683 II. Viyana Kuşatması'ndan beri süregelen Türk geri çekilişini sona erdirmiştir. Yunan ordusu Ankara'ya 50 km mesafeye kadar yaklaşmış, top sesleri Polatlı'dan duyulmuştur.

Savaşı Özetleyen Tablo

Sakarya'nın Sonuçları

• Mustafa Kemal'e "Gazi" unvanı ve "Mareşal" rütbesi verildi
• 1683 II. Viyana Kuşatması'ndan beri devam eden Türk geri çekilişi sona erdi
• Yunan ordusu bir daha taarruz edemedi, savunmaya geçti
• Fransa ile Ankara Antlaşması imzalandı (20 Ekim 1921)
• Kafkas cumhuriyetleriyle Kars Antlaşması imzalandı (13 Ekim 1921)
• İngiltere ile esir değişimi anlaşması yapıldı
• "Subaylar Savaşı" olarak da anılır (350 subay şehit düştü)

Büyük Taarruz, 26 Ağustos 1922'de başlayan ve Kurtuluş Savaşı'ndaki tek taarruz savaşı olan askerî harekattır. 30 Ağustos 1922'deki Başkomutanlık Meydan Muharebesi'nde Yunan ordusunun ana kuvveti Dumanlı Pınar'da imha edilmiş, 9 Eylül 1922'de Türk ordusu İzmir'e girmiştir. 30 Ağustos her yıl Zafer Bayramı olarak kutlanmaktadır. Sakarya'dan sonra yaklaşık bir yıl boyunca Türk ordusu taarruz için hazırlık yapmış, Başkomutan Mustafa Kemal'in "Taarruza geç!" emriyle harekât başlamıştır.

Büyük Taarruz'un Aşamaları

• 26 Ağustos 1922 -- Büyük Taarruz başladı (Kocatepe'den)
• 30 Ağustos 1922 -- Başkomutanlık Meydan Muharebesi (Dumanlı Pınar'da Yunan ana kuvveti imha edildi)
• 2 Eylül 1922 -- Uşak kurtarıldı
• 9 Eylül 1922 -- Türk ordusu İzmir'e girdi
• 18 Eylül 1922 -- Batı Anadolu tamamen kurtarıldı

Mustafa Kemal'in Ünlü Emri

"Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!"

Bu emir, İzmir'in kurtarılmasına yönelik nihai hedefi ortaya koymaktadır.

Büyük Taarruz'un Önemi

• Kurtuluş Savaşı'nda düzenli ordunun tek taarruz savaşı
• Yunan ordusu tamamen imha edildi veya denize döküldü
• Türk ordusunun Çanakkale ve İstanbul yönünde ilerlemesi Çanakkale Bunalımı'na neden oldu
• İngiltere savaş istemesine rağmen müttefiklerinden destek alamadı
• Mudanya Ateşkesi'nin yolunu açtı

Mudanya Ateşkesi, 11 Ekim 1922'de Bursa'nın Mudanya ilçesinde imzalanan ve Kurtuluş Savaşı'nın askerî safhasını sona erdiren ateşkes antlaşmasıdır. TBMM heyetine İsmet İnönü başkanlık etmiştir. Bu ateşkes ile İstanbul, Doğu Trakya ve Boğazlar savaşılmadan kurtarılmıştır. Büyük Taarruz'dan sonra Türk ordusunun Çanakkale ve Trakya'ya yönelmesi üzerine İtilaf Devletleri ateşkes istemiş, 3 Ekim 1922'de başlayan görüşmeler Mudanya'da yapılmıştır.

Katılımcılar

7 Ekim Krizi

Görüşmeler 7 Ekim'de tıkanınca Mustafa Kemal ileri harekât emri verdi. Bunun üzerine İtilaf Devletleri Paris'te toplanarak "Paris Kararları" ile taviz verdi ve masaya dönüldü.

Mudanya'nın Maddeleri

• Türk-Yunan savaşı sona erdi
• Yunanlılar 15 gün içinde Doğu Trakya'yı boşaltacak
• İstanbul ve Boğazlar TBMM'ye devredilecek (barış antlaşmasına kadar İtilaf güçleri kalacak)
• Doğu Trakya'ya 8.000 jandarma gönderilecek
• Doğu Trakya Yüksek Komiseri olarak Refet Bele atandı

Mudanya'nın Önemi

• Kurtuluş Savaşı'nın askerî safhasını bitirdi
• Doğu Trakya ve İstanbul savaşsız kurtarıldı
• Osmanlı Devleti ile değil TBMM ile anlaşıldı (Osmanlı hukuken yok sayıldı)
• İngiltere'de Lloyd George hükümeti istifa etti

Lozan Barış Antlaşması, 24 Temmuz 1923'te İsviçre'nin Lozan şehrinde imzalanmış olup Kurtuluş Savaşı'nı hukuken sona erdiren ve yeni Türk Devleti'nin uluslararası alanda resmen tanınmasını sağlayan antlaşmadır. TBMM heyetinin başkanı İsmet İnönü'dür. Lozan ile Sevr Antlaşması tamamen geçersiz kılınmış, kapitülasyonlar kaldırılmış ve Türkiye'nin siyasi sınırları büyük ölçüde belirlenmiştir. Lozan'da çözülemeyen tek konu Musul meselesidir. Görüşmeler iki dönem halinde yapılmıştır.

TBMM Heyeti

• Baş delege: İsmet İnönü (Mudanya'daki başarısının ardından seçildi)
• Mustafa Kemal, "ikilik çıkmasın" diye İsmet'i tek yetkili olarak gönderdi
• Bu amaçla 1 Kasım 1922'de Saltanat kaldırıldı -- Osmanlı temsilci göndermesin diye

Lozan'ın Temel Kararları

• Kapitülasyonlar tamamen kaldırıldı (Mustafa Kemal'in taviz vermemesini istediği iki konudan biri)
• Doğu sınırı: Kars Antlaşması ile belirlenen sınır kabul edildi
• Batı sınırı: Meriç Nehri sınır olarak belirlendi (Doğu Trakya Türkiye'de)
• Güney sınırı: Ankara Antlaşması'ndaki sınır kabul edildi (Hatay hariç)
• Boğazlar: Uluslararası bir komisyon yönetecek, askerden arındırılacak (1936 Montrö ile değişti)
• Savaş tazminatı: Yunanistan tazminat yerine Karaağaç'ı Türkiye'ye bıraktı
• Nüfus mübadelesi: İstanbul'daki Rumlar ve Batı Trakya'daki Türkler hariç karşılıklı değişim
• Dış borçlar: Osmanlı borçları parçalanan devletler arasında paylaştırıldı

Lozan'da Çözülemeyen Konu

Musul meselesi Lozan'da çözülemedi, 9 ay içinde ikili görüşmelerle çözülmesi kararlaştırıldı. Ancak 1926 Ankara Antlaşması ile Musul İngiltere mandası altındaki Irak'a bırakıldı.

Lozan'ın Önemi

• Yeni Türk Devleti uluslararası alanda resmen tanındı
• Sevr Antlaşması tamamen ortadan kaldırıldı
• Tam bağımsızlık ve egemenlik hukuku güvence altına alındı
• Türkiye'nin siyasi sınırları büyük ölçüde belirlendi

Cepheler Karşılaştırması

Önemli Antlaşmalar Karşılaştırması

Kurtuluş Savaşı döneminde İtilaf Devletleri tarafından hazırlanan bazı raporlar ve belirlenen hatlar, KPSS'de sıkça sorulmaktadır.

Amiral Bristol Raporu (1919)

ABD'nin İstanbul'daki temsilcisi Amiral Bristol başkanlığındaki heyet, İzmir'in işgalini incelemek üzere görevlendirildi.

• İzmir'in işgalinin haksız olduğunu belirtti
• Yunan ordusunun sivil halka karşı şiddet uyguladığını raporladı
• Türk halkının haklı gerekçelerle direniş gösterdiğini tespit etti

General Harbord Raporu (1919)

ABD Kongresi tarafından Doğu Anadolu'daki durumu incelemek üzere görevlendirilen General Harbord, bölgede Ermeni devleti kurulmasının uygun olmadığını raporladı.

• Bölgedeki Türk nüfusunun Ermeni nüfusundan fazla olduğunu belirtti
• ABD mandası altında bir Ermenistan kurulmasının pratik olmadığını bildirdi

Milne Hattı (Haziran 1920)

İtilaf Devletleri, Yunanlıların Batı Anadolu'daki işgal sınırını belirlemek amacıyla Milne Hattı'nı çizdi.

• İngiliz Generali Milne'in adıyla anılır
• Yunan işgal bölgesini genişletme amacı taşıyordu
• Haziran 1920'de Yunanlılara bu hattı aşma izni verildi ve Batı Anadolu'da işgal yayıldı

Hâkimiyet-i Milliye Gazetesi

TBMM Hükümeti'nin yarı resmî yayın organı olan Hâkimiyet-i Milliye gazetesi, Millî Mücadele döneminde kamuoyunu bilgilendirmede önemli rol oynadı. Ankara'da yayımlanmıştır.

En Çok Sorulan Konular

Önemli Tarih Sıraları

• Sevr Antlaşması: 10 Ağustos 1920
• Gümrü Antlaşması: 3 Aralık 1920
• I. İnönü: 6-10 Ocak 1921
• Teşkilât-ı Esasiye: 20 Ocak 1921
• Londra Konferansı: 23 Şubat 1921
• Afganistan Dostluk Antlaşması: 1 Mart 1921
• İstiklâl Marşı: 12 Mart 1921
• Moskova Antlaşması: 16 Mart 1921
• II. İnönü: 23 Mart - 1 Nisan 1921
• Eskişehir-Kütahya: 10-24 Temmuz 1921
• Maarif Kongresi: 15-21 Temmuz 1921
• Başkomutanlık yetkisi: 5 Ağustos 1921
• Tekâlif-i Milliye: 7-8 Ağustos 1921
• Sakarya: 23 Ağustos - 13 Eylül 1921
• Kars Antlaşması: 13 Ekim 1921
• Ankara Antlaşması: 20 Ekim 1921
• Saltanatın Kaldırılması: 1 Kasım 1922
• Büyük Taarruz: 26 Ağustos 1922
• Başkomutanlık Meydan Muharebesi: 30 Ağustos 1922
• İzmir'in kurtuluşu: 9 Eylül 1922
• Mudanya Ateşkesi: 11 Ekim 1922
• Lozan Antlaşması: 24 Temmuz 1923

Dikkat Edilecek Karıştırma Noktaları

• Gümrü = TBMM'nin ilk antlaşması / Moskova = büyük devletle ilk antlaşma
• I. İnönü = ilk zafer / Büyük Taarruz = tek taarruz / Eskişehir-Kütahya = tek yenilgi
• Mondros (1918) = aleyhimize ateşkes / Mudanya (1922) = lehimize ateşkes
• Sevr = dayatılan ve reddedilen / Lozan = müzakere edilen ve kabul edilen
• Ankara Antlaşması = Fransa ile (Güney) / Kars Antlaşması = Kafkas devletleriyle (Doğu)
• Sakarya = savunma savaşı (Gazi + Mareşal) / Büyük Taarruz = taarruz savaşı (30 Ağustos)
• Güney Cephesi'nde düzenli ordu savaşmadı (Kuvâ-yı Milliye savaştı)
• Mudanya'da Yunanistan masaya oturmadı (İngiltere temsil etti)

Kurtuluş Savaşı Cepheleri Nelerdir?

Kurtuluş Savaşı'nda üç ana cephe bulunmaktadır:

• Doğu Cephesi: Ermenistan'a karşı; komutan Kâzım Karabekir; Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920) ile kapandı
• Güney Cephesi: Fransa'ya karşı; Kuvâ-yı Milliye (halk) savaştı; Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile kapandı
• Batı Cephesi: Yunanistan'a karşı; İsmet İnönü ve Mustafa Kemal komutasında; Mudanya Ateşkesi (11 Ekim 1922) ile kapandı

Muharebeler Döneminin Genel Değerlendirmesi

1920-1923 arası muharebeler dönemi, Türk milletinin bağımsızlığını silahla ve diplomasiyle kazandığı dönemdir. Doğu, Güney ve Batı cephelerinde verdiği mücadele sonucunda Sevr Antlaşması tamamen geçersiz kılındı. Sakarya'da yüzyıllara dayanan geri çekiliş sona erdi, Büyük Taarruz ile düşman yurttan atıldı, Mudanya ile ateşkes sağlandı ve Lozan ile yeni Türk Devleti'nin uluslararası tanınması gerçekleşti. Bu dönem, sadece askerî değil aynı zamanda diplomatik zaferlerle dolu bir süreçtir.