İdare Hukuku

İdare hukuku, KPSS Vatandaşlık bölümünde her yıl en az 4-5 soruyla karşılaşılan, oldukça geniş kapsamlı bir alandır. Tedvin edilmemiş, statü hukuku, yetki genişliği, hiyerarşi-vesayet ayrımı, kolluk, 657 sayılı DMK ve idari işlem unsurları sinavda en sik sorulan baslıklardir.

İdare hukuku, devlet ile bireyler arasındaki ilişkileri düzenleyen, kamu hukuku içerisinde yer alan bir hukuk dalıdır. Fransız İhtilali sonrasında Fransa'da ortaya çıkmış olup yaklaşık 200-250 yıllık bir geçmişe sahiptir. Bu yönüyle ceza hukuku ve medeni hukuka kıyasla genç bir hukuk dalı sayılır.

Temel Özellikleri

• Kamu hukuku dalıdır: Bireylerle devlet arasındaki ilişkileri düzenler.
• Tek taraflı işlemler: İdare, işlem yaparken karşı tarafın onayını aramaz. Kamulaştırma kararı, trafik cezası, disiplin cezası gibi işlemler karşı tarafın rızası olmadan gerçekleştirilir.
• İdari yargıda çözüm: İdare ile bireyler arasındaki uyuşmazlıklar idare mahkemesi, vergi mahkemesi, bölge idare mahkemesi ve Danıştay tarafından çözüme kavuşturulur.
• Tedvin edilmemiş (kodifiye edilmemiş): Kuralları tek bir kanun çatısı altında toplanmamıştır. Medeni hukuk veya ceza hukuku gibi tek bir büyük kanunu yoktur; geniş kapsamı nedeniyle dağınık bir yapıya sahiptir.
• İçtihat hukukudur: Danıştay kararları idare hukukunun şekillenmesinde büyük rol oynamıştır. Yetkide ve usulde paralellik, düzenli idare ilkesi, fiili memur teorisi gibi kavramlar yargı kararlarıyla oluşmuştur.
• Statü hukukudur: Memurluk, öğrencilik, askerlik, vatandaşlık gibi durumlar önceden kanunlarla belirlenmiş, kişiye göre değişmeyen genel ve soyut kurallardır. Pazarlık konusu yapılamaz.

İdari fonksiyon, devlet ve diğer kamu tüzel kişilerinin, insanların gündelik ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla yürüttüğü faaliyetlerin bütünüdür. Yasama, yargı ve yürütmenin siyasi fonksiyonu dışında kalan tüm devlet faaliyetlerini kapsar.

İdari Fonksiyonun Temel Nitelikleri

• Konusu: Kamu hizmetleridir (eğitim, sağlık, güvenlik, ulaşım vb.).
• Amacı: Her zaman toplum yararıdır (bireysel yarar değil).
• Araçları: İdari işlemler (yazılı kararlar) ve idari eylemler (fiili hareketler) ile yürütülür.
• Kamu gücü: İdare, kamu gücü kullanarak faaliyetlerini sürdürür.
• Süreklilik: İhtiyaç duyulduğunda hizmet sunulur.
• Kendiliğinden harekete geçer: Vatandaşın talebine bağlı değildir. Belediye çöp toplamak için sizin başvurmanızı beklemez.

Devletin Temel Görevleri

Görev Alanı	Açıklama
Milli Güvenlik	Dış tehditlere karşı sınır güvenliği; Cumhurbaşkanı TBMM'ye karşı sorumludur
Kamu Hizmetleri	Eğitim, sağlık, ulaşım, güvenlik gibi temel hizmetler
Kolluk Faaliyetleri	Kamu düzenini korumaya yönelik günlük denetim ve güvenlik faaliyetleri
Özendirme/Destekleme	KOBİ destekleri, turizm ve sanayi teşvikleri
Planlama	Kalkınma planları, okul ve altyapı planlamaları
İç Düzen Faaliyetleri	Personel alımı, hizmet içi eğitim; doğrudan vatandaşı ilgilendirmez

1982 Anayasası, idare hukukunun temel çerçevesini oluşturan birçok ilkeyi içermektedir. Hangi ilkelerin anayasal, hangilerinin içtihat kaynaklı olduğu sınavlarda sıkça sorulur.

Anayasada Yer Alan İlkeler

• İdarenin kanuniliği: İdarenin kuruluş ve görevleri kanunla düzenlenir (md. 123). Bu yetki TBMM'ye aittir.
• Merkezden yönetim / Yerinden yönetim: İdare, merkezden ve yerinden yönetim esaslarına göre örgütlenir.
• Yetki genişliği: İllerin idaresi yetki genişliğine dayanır.
• Kamu tüzel kişiliği: Kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur.
• İdarenin bütünlüğü: Hiyerarşi ve idari vesayet araçlarıyla sağlanır.
• Kanunsuz emir: Anayasa md. 137 ile düzenlenmiştir.
• İdarenin sorumluluğu: İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür (md. 125). Bu hukuk devleti ilkesinin gereğidir.

Anayasada Yer Almayan (İçtihat Kaynaklı) İlkeler

• Yetkide ve usulde paralellik: Danıştay içtihadıyla oluşmuştur.
• Düzenli idare ilkesi: Yine Danıştay kararlarıyla şekillenmiştir.
• Fiili memur teorisi: İçtihat kaynaklıdır.

İdarenin Kanuniliğinin İstisnaları

Genel kural, idarenin kanunla düzenlenmesidir. Ancak şu konular Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir:

• Bakanlıkların kuruluşu ve örgütlenmesi
• Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği
• Devlet Denetleme Kurulu'nun işleyişi
• Üst düzey kamu yöneticilerinin atanma usulü

Merkezden yönetim, devlet tüzel kişiliğini ifade eder. Başkentte (Ankara) planlanan kararların, taşra teşkilatı aracılığıyla tüm ülkeye uygulanmasıdır. Başkent ve taşra birlikte tek bir tüzel kişi olan devleti oluşturur.

Cumhurbaşkanlığı Makamı

• Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri: 1 sayılı CBK'ye göre en yüksek devlet memurudur. Milletvekillerinin maaşları bu makamın maaşına göre belirlenir. Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği teşkilatının en üst amiridir.
• Cumhurbaşkanlığı Politika Kurulları: Cumhurbaşkanına politika üretirler, karar organı değildir; tavsiyede bulunurlar. En az 3 üyeden oluşur, üyelerini Cumhurbaşkanı atar ve görevden alır. Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanır. Bilim-Teknoloji-Yenilik, Eğitim-Öğretim, Ekonomi, Güvenlik-Dış Politika, Hukuk, Kültür-Sanat, Sağlık, Sosyal-Gençlik, Yerel Yönetimler, Tarım-Gıda Politikaları Kurulları mevcuttur.
• Cumhurbaşkanlığı Yatırım ve Finans Ofisi: CB'na bağlı tek ofistur. Özel bütçeli ve kamu tüzel kişiliğine sahiptir. İdari ve mali özerkliği vardır. (Eskiden 4 ofis vardı, diğerleri kaldırılmıştır.)

Cumhurbaşkanına Bağlı Kurum ve Kuruluşlar (11 tane)

Bu kuruluşların tüzel kişiliği yoktur (bir istisna hariç), devlet tüzel kişiliği içinde yer alırlar ve CB'nın hiyerarşisine tabidirler:

• Devlet Arşivleri Başkanlığı (devletin hafızası)
• MİT (Milli İstihbarat Teşkilatı) - doğrudan CB'na bağlı, siyasi kolluk
• Devlet Denetleme Kurulu (DDK) - CB adına mahkemeler dışında her yeri denetler
• Milli Saraylar İdaresi Başkanlığı
• Diyanet İşleri Başkanlığı - tüzel kişiliği yoktur
• Savunma Sanayi Başkanlığı (SSB) - kamu tüzel kişiliğine sahip
• İletişim Başkanlığı (enformasyon)
• Strateji ve Bütçe Başkanlığı
• MGK Genel Sekreterliği
• Türkiye Varlık Fonu
• Siber Güvenlik Başkanlığı - kamu tüzel kişiliğine sahip (2025, 177 sayılı CBK)

Merkeze Yardımcı Kuruluşlar

Kuruluş	Görevi	Özellik
Danıştay	En yüksek idare mahkemesi + danışma/inceleme mercii	Hem mahkeme hem idari görev yapar (kamu imtiyaz sözleşmelerine 2 ay içinde görüş verir)
Sayıştay	TBMM adına mali denetim	Devletin bütçe harcamalarının kanuna uygunluğunu denetler
MGK	Güvenlik konusunda CB'na tavsiye kararlar	İki ayda bir toplanır, CB başkanlık eder
Ekonomik ve Sosyal Konsey	Ekonomi politikalarında istişari görüş	CB'na danışma niteliğinde görüş sunar

Yüksek Askeri Şura (YAŞ)

Yılda en az bir kez toplanır. CB Yardımcısı başkanlık eder, gerektiğinde CB başkanlık edebilir. Üyeleri: MGK üyeleri + Milli Eğitim Bakanı + Hazine ve Maliye Bakanı. Yargıtay ise sadece bir mahkemedir; idari görevi yoktur.

Merkezden Yönetimin Yararları ve Sakıncaları

Yararları	Sakıncaları
Güçlü devlet otoritesi ve güvenlik	Bürokrasi ve kırtasiyeciliğe yol açar
Hizmetler ülke genelinde standart yürür	Kamu hizmetleri yavaşlar
Kamu görevlileri yerel baskılardan uzak kalır	Yerel ihtiyaçlara göre hizmet zorlaşır
Mali denetim kolaydır (tek bütçe)	Demokrasiye pek uygun değildir

Yetki genişliği, merkezden yönetimin en önemli sakıncası olan bürokrasi ve kırtasiyeciliği azaltmak amacıyla üretilmiş anayasal bir araçtır. Anayasaya göre "illerin idaresi yetki genişliğine dayanır".

Temel Bilgiler

• Tanım: Merkezden yönetimin taşradaki en yüksek kamu görevlisi olan valinin, belli konularda başkente danışmadan, merkez adına karar alıp uygulayabilmesidir.
• Kim kullanır: Yalnızca vali kullanır. Kaymakamda bu yetki yoktur.
• Nerede uygulanır: Merkezden yönetimin taşra örgütü olan illerde uygulanır.
• Kaç kişi kullanır: Türkiye'de 81 vali bu yetkiye sahiptir.
• Merkezden yönetimin istisnasıdır, kendisinden taviz vermesidir.

Valinin Yetki Genişliğinden Doğan Yetkileri

• Kar tatili ilan edebilir, okulları kapatabilir
• Maske takma zorunluluğu getirebilir
• Memurlara genel emir çıkarabilir (genelge yayınlayabilir)
• En yakın askeri birlikten doğal afetlerde doğrudan yardım isteyebilir
• Sınır valisi ise komşu ülke temsilcileriyle devlet adına görüşebilir

Taşra teşkilatı, merkezi idarenin başkent dışında tüm ülkeye yayılmış örgütüdür. İl, ilçe ve bölgeden oluşur. Tüzel kişilikleri yoktur, devlet tüzel kişiliğinin parçasıdırlar. Anayasa "ülke illere, iller de kademeli bölümlere ayrılır" der; ilçe ifadesi Anayasada doğrudan geçmez.

İl ve İlçelerin Kuruluşu

İl ve ilçelerin kurulması, kaldırılması, adının değiştirilmesi, merkezinin belirlenmesi, bir ilçenin bir ilden alınıp başka bir ile bağlanması kanunla olur. Ancak il ve ilçe sınır değişikliği Cumhurbaşkanı onayıyla gerçekleşir.

İl İdaresinin Organları

Organ	Açıklama
Vali	İlin mülki amiri, yetki genişliğine sahip, istisnai (güvencesiz) memuriyet, CB kararıyla atanır
İl İdare Kurulu	7 kişi: Vali (başkan), hukuk işleri müdürü, defterdar, il milli eğitim müdürü, il sağlık müdürü, il tarım ve orman müdürü, il çevre ve şehircilik müdürü
İl İdare Şube Başkanları	Bakanlıkların ildeki müdürlükleri; valinin onayı olmadan işlem yapamazlar

İlçe İdaresinin Organları

Kaymakam, ilçe idare kurulu (6 kişi: kaymakam, yazı işleri müdürü, mal müdürü, hükümet hekimi, ilçe milli eğitim müdürü, ilçe tarım ve orman müdürü) ve ilçe idare şube başkanlarından oluşur. Çevre ve şehircilik müdürü ilçe kurulunda yoktur (il kurulundan farkı budur: 7 yerine 6 kişi).

Vali ve Kaymakam Karşılaştırması

Özellik	Vali	Kaymakam
Memuriyet türü	İstisnai (güvencesiz, sınavsız)	Güvenceli devlet memurluğu (sınavla)
Atama	CB kararıyla doğrudan	CB kararıyla doğrudan
Yetki genişliği	Var	Yok
Temsil	Hem devleti hem CB'nı temsil eder	Sadece CB'nı temsil eder
Genel emir	Vatandaşlara genel emir çıkarabilir	Sadece memurlara yazılı emir/genelge
Askerden yardım	Doğrudan askeri birlikten yardım isteyebilir	Valiye bildirmek zorundadır
Çift görev	Hem il genel idaresi (devlet) hem il özel idaresi (mahalli idare)	Sadece taşrada görev yapar
Denetleyemediği yerler	Adliye ve askeriye	Adliye ve askeriye

Bölge İdaresi

Anayasa, kamu hizmetlerinde verimlilik sağlamak amacıyla birden çok ili kapsayan bölge idarelerinin kurulabileceğini öngörür. Tüzel kişiliği olmayan bu yapıların başında üst vali bulunur. Geçmişte Olağanüstü Hal Bölge Valiliği örneği yaşanmıştır ancak Türkiye'de şu anda fiili bir bölge idaresi uygulaması yoktur.

İdarenin bütünlüğü anayasal bir ilkedir ve iki araçla sağlanır: hiyerarşi (iç denetim) ve idari vesayet (dış denetim). Başka araç yoktur.

Hiyerarşi (İç Denetim)

Aynı tüzel kişilik içindeki üst-ast ilişkisidir:

• Devlet içinde: CB > CB Yardımcısı > Bakan > Vali > Kaymakam > İl Milli Eğitim Müdürü > İlçe Milli Eğitim Müdürü > Okul Müdürü > Öğretmen
• Belediye içinde: Belediye Başkanı > Başkan Yardımcısı > Zabıta Müdürü > Zabıta
• Üniversite içinde: Rektör > Dekan > Bölüm Başkanı > Anabilim Dalı Başkanı

Genel ve olağan bir yetkidir, kanunda ayrıca yazılmasına gerek yoktur. Üst, astın işlemlerini denetleyebilir, değiştirebilir, kaldırabilir ama yerine geçip karar alamaz (ikame yasağı). Okul müdürü sınıf öğretmeninin yerine geçip öğrenciye not veremez.

İdari Vesayet (Dış Denetim)

İki farklı tüzel kişilik arasındaki denetim ilişkisidir:

• İstisnai ve sınırlı bir yetkidir; kanunda açıkça yazılmalıdır (hiyerarşiden farkı).
• Vesayet makamı, denetlediği kuruluşa emir ve talimat veremez.

Vesayet Örnekleri

• İçişleri Bakanı (devlet) - Belediye Başkanını görevden uzaklaştırma
• Vali (devlet) - Belediye meclisinin mahalle kuruluş kararını onaylama
• Kaymakam (devlet) - Köy muhtarının kararını bozma
• YÖK - Üniversiteler (farklı tüzel kişilikler)
• RTÜK - TRT (farklı tüzel kişilikler)
• Büyükşehir Belediyesi - İlçe Belediyesi (imar açma onayı)
• Barolar Birliği - İstanbul/Ankara Barosu
• CB (devlet) - SSB (kamu tüzel kişiliği var)

Hiyerarşi ve Vesayet Karşılaştırması

Özellik	Hiyerarşi	İdari Vesayet
Tüzel kişilik	Aynı tüzel kişilik içinde	Farklı tüzel kişilikler arasında
Yetki niteliği	Genel ve olağan (kanunda yazmasa da geçerli)	İstisnai ve sınırlı (kanunda açıkça yazılmalı)
Emir verme	Üst, asta emir verebilir	Emir ve talimat verilemez
İşlem yapma	İşlemi değiştirebilir, kaldırabilir (ikame hariç)	Sadece onaylama/bozma (hukuka uygunluk denetimi)

Kanunsuz Emir (Anayasa md. 137)

• Memur, amirinden aldığı emri yönetmeliğe/kararnameye/kanuna/anayasaya aykırı görürse yerine getirmez ve aykırılığı emri verene bildirir.
• Amir emrinde ısrar eder ve yazılı olarak yenilerse, memur emri yerine getirir; sorumluluk amirine geçer.
• Konusu suç teşkil eden emir, yazılı yenilense bile asla yerine getirilemez. Yerine getiren de suçtan sorumlu olur.
• Askeri hizmetler istisnası: Silahlı kalkışma, acil güvenlik durumlarında askeri emirlerin yerine getirilmesinde bu istisnalar saklıdır.

Yerinden yönetim, devlet tüzel kişiliği dışındaki diğer kamu tüzel kişilerini ifade eder. İki türe ayrılır: yer yönünden (mahalli idareler) ve hizmet bakımından yerinden yönetim.

Mahalli İdareler (Anayasa md. 127)

Anayasaya göre mahalli idareler üç tanedir: İl özel idaresi, belediye ve köy. Başına herhangi bir özel isim gelse de sonu bu üç ifadeden biriyle bitmelidir.

Mahalli İdare	Yürütme Organı	Karar Organı	Danışma Organı
İl Özel İdaresi	Vali (atamayla)	İl Genel Meclisi	İl Encümeni
Belediye	Belediye Başkanı	Belediye Meclisi	Belediye Encümeni
Köy	Muhtar	Köy İhtiyar Meclisi	Köy Derneği

Temel Kurallar

• Karar organları (meclisler) seçimle oluşmak zorundadır (anayasal zorunluluk). Yürütme organlarının seçimle gelmesi anayasal zorunluluk değildir (vali zaten atamayla gelir).
• Seçimler 5 yılda bir yapılır.
• Mahalli idareler, Cumhurbaşkanının izniyle kendi aralarında birlik kurabilirler.
• Görevden uzaklaştırma: İçişleri Bakanı (geçici tedbir, maaşın 2/3'ü ödenir).
• Göreve son verme (fesih/düşürme): Danıştay (belediye başkanı, meclis üyesi vb.).
• Muhtarı görevden alma: İl veya ilçe idare kurulları (iş görmeyen muhtarlara yazılı bildirimden sonra).

Belediye Kuruluşu

• İl ve ilçe merkezlerinde nüfusa bakılmaksızın belediye kurulması zorunludur.
• İl ve ilçe merkezi dışında nüfusu 5.000 ve üzeri olan yerleşim yerlerinde belediye kurulabilir.
• Nüfusu 2.000'in altına düşen belediyelerin tüzel kişiliği kaldırılarak köye dönüştürülür.
• Belde belediyelerinin adı İçişleri Bakanlığı kararıyla değiştirilir.

Büyükşehir Belediyesi

• İl toplam nüfusu 750.000 ve üzeri olmalıdır.
• Kanunla kurulur.
• Sınırları il mülki sınırlarıdır.
• Türkiye'de 30 ilde büyükşehir belediyesi vardır.
• Büyükşehir belediyelerinde başkan yardımcısı bulunmaz; yerine genel sekreter atanır.
• Büyükşehir belediye meclisi doğrudan seçilmez; ilçe belediye başkanları ve meclis üyelerinin 1/5'inden oluşur.

Büyükşehir Olan 30 İlde Kaldırılanlar (6360 s. Kanun)

• İl özel idareleri kaldırıldı (51 ilde il özel idaresi var).
• Belde belediyeleri kaldırıldı, mahalleye dönüştürüldü.
• Köylerin tüzel kişiliği kaldırıldı, mahalleye dönüştürüldü.

Köy İdaresi

• Nüfusu 2.000'den aşağı olan yurtlara köy denir.
• İçişleri Bakanı kararıyla kurulur ve kaldırılır.
• Muhtarlık için siyasi partiler aday gösteremez.
• Muhtar olabilmek için: 18 yaş, son 6 aydır köyde ikamet, okuma yazma bilmek yeterlidir.
• Köy Derneği: Türkiye'de doğrudan demokrasinin tek uygulamasıdır. Köydeki tüm seçmenlerden oluşur.
• Köy İhtiyar Meclisi: Seçilmiş azalar + doğal üyeler (köy imamı ve köy öğretmeni). Muhtar başkanlık eder.
• Salma: Köylüden toplanan para. İmece: Ortaklaşa yapılan iş.

Kamu Tüzel Kişiliği

Anayasaya göre kamu tüzel kişiliği kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur.

Tüzel Kişiliğini Doğrudan Anayasadan Alanlar

• Devlet
• İl özel idaresi, belediye, köy (mahalli idareler)
• Üniversiteler
• TRT
• Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu
• Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları (odalar ve barolar)

Anayasal Kuruluş Olup Tüzel Kişiliğini Kanundan Alanlar

YÖK, RTÜK, Kamu Denetçiliği Kurumu

Tüzel Kişiliği Olmayan Kuruluşlar

Diyanet İşleri Başkanlığı, Emniyet, Genelkurmay Başkanlığı, Jandarma, valilik, kaymakamlık, fakülteler, mahkemeler. Bu kuruluşlar yönetmelik çıkaramaz.

İdarenin Örgütlenme Yetkisi: Hangi Kuruluş Neyle Kurulur?

Kuruluş İşlemi	Kurulacak Birim
Kanunla (TBMM)	İller, ilçeler, büyükşehir belediyeleri, üniversiteler, meslek kuruluşları (odalar, barolar)
CB Kararnamesiyle	Bakanlıklar
CB Kararıyla	Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT'ler)
İçişleri Bakanı Kararıyla	Köyler

Hizmet Bakımından Yerinden Yönetim Kuruluşları

Tür	Örnekler
İdari Kamu Kurumları	Karayolları, DSİ, Orman, Vakıflar Genel Müdürlükleri
İktisadi (KİT'ler)	İDT (sermayesi devlete ait, ticari alanda): BOTAŞ, DDY, DHMİ — KİK (tekel/kamu hizmeti): PTT, Çaykur, TCDD
Sosyal	SGK, Türkiye İş Kurumu
Bilimsel/Kültürel	TRT, YÖK, TÜBİTAK, Üniversiteler, TSE
Meslek Kuruluşları	Barolar, odalar, noterler birliği
Düzenleyici/Denetleyici	RTÜK (tek anayasal olan, üyelerini TBMM seçer), BDDK, SPK, EPDK, BTK, Rekabet Kurumu, Kamu İhale Kurumu

Önemli Atama ve Seçim Bilgileri

• YÖK üyeleri: Cumhurbaşkanı tarafından seçilir ve atanır.
• Rektörler: Devlet üniversitelerinde Cumhurbaşkanı tarafından atanır.
• Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsmanlık): TBMM Başkanlığına bağlıdır. Başdenetçiyi TBMM seçer. Tüzel kişiliğini kanundan alır.
• RTÜK üyeleri: Siyasi parti gruplarının üye sayısı oranında gösterdiği adaylar arasından TBMM tarafından seçilir.

Kolluk, idarenin kamu düzenini korumak amacıyla yürüttüğü faaliyetlerdir.

Kamu Düzeninin Dört Unsuru

• Güvenlik: Her türlü tehlike ve kazalara karşı korunma
• Dirlik ve esenlik: Hayatın olağan akışının devamı (kötü koku, gürültü, toz esenliği bozar; suyun/elektriğin kesilmesi dirliği bozar)
• Genel sağlık: Bulaşıcı hastalıklara karşı korunma
• Genel ahlak: Dışa yansıyan ahlaka aykırı davranışların önlenmesi (özel hayata karışılamaz)

İnanç kamu düzeninin unsuru değildir.

İdari Kolluk ve Adli Kolluk

Özellik	İdari Kolluk	Adli Kolluk
Zaman	Kamu düzeni bozulmadan ÖNCE	Kamu düzeni bozulduktan SONRA
Nitelik	Önleyici (trafik düzeni sağlama, denetim)	Bastırıcı (suçlu yakalama, delil toplama)
Başındaki kişi	İdari makamlar	Cumhuriyet Başsavcısı

Genel ve Özel Kolluk

• Genel kolluk makamları: Cumhurbaşkanı, İçişleri Bakanı, Vali, Kaymakam
• Genel kolluk personeli: Polis (şehir/belediye sınırları içi), Jandarma (kırsal), Sahil Güvenlik (kıyılar) - üçü de İçişleri Bakanlığına bağlıdır. Çarşı ve mahalle bekçileri polis teşkilatı içindedir.
• Özel kolluk: Belediye zabıtası, köy korucusu, av kolluğu, orman kolluğu, gümrük kolluğu, turizm kolluğu
• Siyasi kolluk: MİT (doğrudan Cumhurbaşkanına bağlı, üniformasız/gizli polis)

Kamu hizmeti, devlet ve diğer kamu tüzel kişilerinin toplum yararı amacıyla kamu gücü kullanarak düzenli ve sürekli olarak sundukları hizmetlerdir. Okul, hastane, güvenlik, yol, su gibi hizmetler kamu hizmeti kapsamındadır.

Kamu Hizmetine Egemen Olan Dört İlke

İlke	Açıklama	Pratik Sonuç
Süreklilik / Devamlılık	Hizmet kesintiye uğramadan yürütülür	Memur grev yapamaz; istifada 1 ay bekleme kuralı; 10 gün gelmeme = çekilmiş sayılma
Değişkenlik / Uyarlanma	Hizmet gelişen teknoloji ve değişen ihtiyaçlara uyum sağlar	Bu değişkenlik karşısında kazanılmış haklar yoktur (dolmuş hattına metro yapılırsa dolmuşçu itiraz edemez)
Eşitlik / Tarafsızlık	Hizmet herkese eşit ve tarafsız sunulmalıdır	Vatandaşlar arasında ayrım yapan memura kademe ilerlemesinin durdurulması cezası verilir
Bedelsizlik	Kamu hizmetlerinde kar amacı güdülmez	İlköğretim devlet okullarında parasızdır. Hizmet bedeli alınabilir ancak kar amacı güdülmez

Kamu Mallarının Türleri

Tür	Tanım	Örnekler
Sahipsiz Mallar	Doğal yapılar; özel mülkiyete elverişli değildir	Dağlar, tepeler, akarsular, denizler, kıyılar, ormanlar
Orta Malları	Kamunun doğrudan yararlanmasına bırakılmış; herkes kullanabilir	Yollar, köprüler, meydanlar, pazar yerleri, mezarlıklar, parklar, meralar
Hizmet Malları	Belli bir kamu hizmeti için tahsis edilmiş bina/yapı	Okullar, hastaneler, adliye binaları, kütüphaneler, stadyumlar, belediye binaları

Kamulaştırma (İstimlak)

Devlet ve diğer kamu tüzel kişilerinin, toplum yararı amacıyla, özel mülkiyetteki taşınmaz malların tamamına veya bir kısmına, gerçek karşılığı üzerinden peşin ödeyerek el koymasıdır.

• Taksitlendirme yapılabilir, ancak 5 yılı geçemez ve eşit taksitlerle ödenir.
• Küçük çiftçi arazisinde bedel her şekilde nakit ve peşin ödenir (istisna yoktur).
• Taksitlendirmede kamu alacaklarındaki en yüksek faiz oranı uygulanır.
• İptal davası: İdare mahkemesine. Bedel itiraz davası: Asliye hukuk mahkemesine.
• Taksitlendirme yapılabilen durumlar: tarım reformu, büyük enerji/sulama projeleri, yeni orman oluşturma, kıyı koruma, turizm amaçlı kamulaştırmalar.

İstimval

Olağanüstü durumlarda (savaş, seferberlik, deprem, yangın) özel mülkiyetteki taşınır malların (araçlar, iş makineleri, kepçeler, kamyonlar) geçici olarak kullanılmak üzere el konulmasıdır. Karşılığı ödenir. Kurtuluş Savaşı'ndaki Tekalif-i Milliye Emirleri gibi düşünülebilir.

Geçici İşgal

Bayındırlık hizmetinin yürütülmesi sırasında (otoyol yapımı vb.) özel mülkiyetteki taşınmazın geçici olarak şantiye alanı olarak kullanılması, taş/kum/çakıl çıkarılmasıdır. İl idare kurulları karar verir. Kirasını idare öder. Ahşap (ağaç) asla geçici işgalin konusu olamaz.

Devletleştirme

Kamu hizmeti niteliği taşıyan özel teşebbüsün (tekel nitelikli işletme) taşınır ve taşınmazıyla birlikte tamamının kanunla devletin mülkiyetine geçirilmesidir. İptal davası Anayasa Mahkemesine açılır (kamulaştırmadan farklı olarak).

Kamulaştırmasız El Atma (Fiili Yol)

İdarenin kamulaştırma usulüne uymadan, bedel ödemeden özel mülkiyetteki taşınmaza hukuka aykırı şekilde el atmasıdır. Danıştay içtihadıyla oluşan bu kavrama fiili yol denir. Vatandaş el atmanın önlenmesi davası veya tazminat (tam yargı) davası açabilir.

Yöntem	Konu	Kuruluş Biçimi
Kamulaştırma	Taşınmaz	İdari işlem (encümen kararı)
İstimval	Taşınır (olağanüstü hal)	İdari işlem
Devletleştirme	İşletme (taşınır + taşınmaz)	Kanunla (iptal = AYM)
Geçici İşgal	Taşınmaz (şantiye alanı)	İl idare kurulu kararı

İdari işlem, idari bir makam tarafından kamu hizmetinin yürütülmesi amacıyla, kamu gücü kullanılarak tek taraflı olarak yapılan kesin ve yürütülmesi zorunlu yazılı işlemlerdir. 2024 ortaöğretim sınavında hem tanım hem unsur sorusu gelmiştir.

İdari İşlemlerin Özellikleri

• İcrailik: İlgilisinin rızasına bakılmaksızın hukuk dünyasında sonuç doğurur.
• Re'sen icrailik: İdare, mahkeme kararına gerek kalmadan aldığı kararı bizzat uygulayabilir.
• Hukuka uygunluk karinesi: İptal davası açılana kadar işlem hukuka uygun kabul edilir.
• Tek taraflılık: Karşı tarafın onayına ihtiyaç duyulmaz (idari sözleşmeler istisna - iki taraflı).
• Bireysel işlem: Muhatabı ismen belli (memurun atanması, disiplin cezası, kamulaştırma kararı).
• Düzenleyici işlem: Genel, soyut, kişilik dışı (yönetmelik, genelge, CBK). Muhatabı ismen belli değildir.

İdari İşlemin 5 Unsuru

Unsur	Açıklama	Sakatlık Örneği
Yetki	İşlemi kim yapmaya yetkilidir?	Kamulaştırmada encümen yerine meclis karar verirse
Şekil	Hangi usul izlenmiştir?	Memura savunma hakkı tanınmadan ceza verilmesi
Sebep	İşlemin hukuki dayanağı nedir?	Mal beyanında bulunmama yerine memurluktan çıkarılma cezası verilmesi
Konu	İşlemin doğurduğu hukuki sonuç nedir?	1 hafta uzaklaştırma yerine 3 hafta verilmesi
Amaç	Kamu yararı var mıdır?	Kişisel kin/siyasi amaçla kamulaştırma yapılması

Yetki Sakatlıkları

Sakatlık Türü	Tanım	Örnek
Fonksiyon gaspı	İdarenin yasama veya yargının işini yapması	Kaymakamın boşanma kararı vermesi, kanunla düzenlenmesi gereken konuda vali genelgesi
Yetki gaspı	İdareye tamamen yabancı bir kişinin idare adına işlem yapması	Polis kıyafeti giyerek ceza kesen sivil vatandaş
Yetki tecavüzü	Aynı idare içinde bir makamın başka makam yerine karar alması	Belediye meclisinin encümen yerine kamulaştırma kararı vermesi
Ağır ve bariz yetki tecavüzü	Farklı idarelerin birbirlerinin yerine karar alması	Belediye başkanının üniversite öğretim üyesini emekliye sevk etmesi
Yetki saptırması	Kamu yararı dışında kişisel, siyasi veya dini amaçlarla işlem yapılması	Oy vermediği için vatandaşın arazisini kamulaştırma

Danıştay İçtihadıyla Oluşmuş Kavramlar

• Yetkide paralellik: Bir işlemi hangi makam yapmışsa, o işlemi kaldırmaya/değiştirmeye/geri almaya da aynı makam yetkilidir. Rektör verdiyse rektör geri alır; dekan yapamaz.
• Usulde paralellik: Bir işlem hangi usul ve esaslarla yapılmışsa, kaldırılması da aynı usul ve esaslarla olur. Yönetmelikle düzenlenen konu yine yönetmelikle değiştirilir.
• Fiili memur teorisi: Devlet memuru olmayan bir kişinin olağanüstü durumda (yangın söndürme, suçlu yakalama) idare adına yaptığı işlemlerin geçerli kabul edilmesidir.
• Bağlı yetki: Kanun belli bir durumda idarenin hangi kararı alacağını emrediyorsa; takdir yetkisi yoktur. (Hız sınırını aşan araca ceza kesmek zorunludur.)

Üç İstihdam Biçimi

Tür	Özellikler
Memur	Asli ve sürekli, kadrolu, güvenceli, 657'ye tabi, idari yargıda dava açar
Sözleşmeli	Geçici işlerde, uzmanlık gerektiren, kadrolu değil, 1-3 yıllık sözleşme, 657'ye tabi
İşçi	657 hükümleri uygulanmaz, İş Kanunu'na tabi, iş mahkemesinde dava açar

Üç Temel İlke

• Sınıflandırma: Memurların mesleklerine göre 12 hizmet sınıfına ayrılması (genel idare, teknik, sağlık, eğitim öğretim, avukatlık, din, emniyet, jandarma, sahil güvenlik, yardımcı hizmetler, mülki idare, MİT). Hakimlik/savcılık, TSK personeli, YÖK personeli 657 kapsamında değildir.
• Kariyer: Sınıfı içinde en yüksek derecelere kadar ilerleyebilme. Derece yükselmesi = hem maaş hem mevki artar (dikey). Kademe ilerlemesi = sadece maaş artar (yatay).
• Liyakat: Girişte, ilerlemede ve sona ermede bilgi, görgü ve yetenek koşulunun aranması; güvenlik ve eşitliği sağlar. KPSS sınavı liyakat ilkesinin somut uygulamasıdır.

Memur Olma Genel Şartları

• Türk vatandaşı olmak
• 18 yaşını doldurmuş olmak (meslek okulu mezunları 15 yaşında mahkeme kararıyla ergin kılınabilir)
• En az ortaokul mezunu olmak
• Kasıtlı suçlardan 1 yıl ve üzeri hapis cezası almamış olmak (taksirli suçlar engel değil)
• Yüz kızartıcı suçlardan (hırsızlık, dolandırıcılık vb.) 1 gün bile ceza almamış olmak (af bile kurtarmaz)
• Askerlikle ilişiği olmamak
• Her kurum dolu kadrosunun %3'ü kadar engelli personel çalıştırmak zorundadır

Aday Memurluk

• Süresi: En az 1 yıl, en çok 2 yıl
• Temel eğitim, hazırlayıcı eğitim ve staj eğitiminden geçilir
• Başarısız olanlar: Disiplin amirinin teklifi, atamaya yetkili amirin onayıyla ilişik kesilir; 3 yıl geçmeden yeniden başvuramazlar
• Aday memurken aylıktan kesme veya kademe ilerlemesinin durdurulması cezası almak ilişik kesilme sebebidir

Memurun Ödevleri

• Anayasa ve kanunlara sadakat (yemin ederek göreve başlar)
• Tarafsızlık: Parti üye olmak = memurluktan çıkarılma; yararına/zararına çalışmak = kademe ilerlemesi
• Amirine bağlılık (kanunsuz emir hariç)
• Hizmeti bizzat ve kesintisiz yerine getirme
• Mal bildirimi: Sonu 0 ve 5 ile biten yıllarda, Şubat ayı sonuna kadar
• Resmi araçları yetkisiz yere çıkarmama, verdiği zararı giderme

Memurun Yasakları

• İkinci iş yapma yasağı, ticaret ve kazanç getirici faaliyet yasağı
• Grev, toplu eylem, boykot yapma (memurluktan çıkarılma sebebi)
• Hediye ve çıkar sağlama yasağı
• Gizli belgeleri açıklama yasağı
• Yetkisiz basın açıklaması yapma yasağı

Memurun Hakları

• Güvence hakkı (çıkarılma sebepleri dışında görevine son verilemez)
• Sendika kurma veya üye olma hakkı (zorunlu değil)
• Aylık (peşin alınan para), harcırah, sosyal haklar
• Yıllık izin: 1-10 yıl (10 yıl dahil) 20 gün, 10 yıldan fazla 30 gün
• Doğum izni: Toplam 16 hafta (8+8), çoğul gebelikte doğum öncesi +2 hafta
• Babalık izni: Memurlar 10 gün, işçiler 5 gün
• Evlilik ve cenaze izni: 7 gün
• Son 8 yıl disiplin cezası almayan memura 1 derece 1 kademe ilerlemesi verilir

Göreve Başlama Süreleri

• Aynı yere atanma: Tebliği izleyen ilk iş günü
• Başka yere atanma: 15 gün içinde hareket etme
• Atanıp gitmeyenler: İstifa etmiş sayılır, 1 yıl memurluğa başvuramaz

Beş Disiplin Cezası ve Veren Makamlar

Ceza	Veren Makam	Önemli Sebepler
Uyarma	Disiplin amiri	Kayıtsızlık göstermek, geç gelmek, usulsüz şikayet, kılık kıyafet
Kınama	Disiplin amiri	Kusurlu davranmak, amire saygısızlık, emre itiraz, yetkisiz basın açıklaması, 15 gün içinde eşin işe girmesini bildirmeme
Aylıktan Kesme	Disiplin amiri	Kasıtlı davranmak, 1-2 gün işe gelmemek, amire sözle saygısızlık, oran: 1/30 - 1/8
Kademe İlerlemesinin Durdurulması	Atamaya yetkili amir (disiplin kurulu görüşüyle)	Sarhoş gelmek, 3-9 gün gelmemek, ticaret yapmak, ayrım yapmak, mal beyanında bulunmamak, hakaret/tehdit. Süre: en az 1, en çok 3 yıl
Memurluktan Çıkarılma	Yüksek disiplin kurulu	Grev, partiye üye olma, yılda toplam 20 gün gelmeme, fiili saldırı, gizli bilgi açıklama, terör örgütleriyle işbirliği, Atatürk aleyhine suç

Disiplin Cezalarına İtiraz

• Uyarma, kınama, aylıktan kesme: Disiplin kuruluna itiraz (7 gün), kurul 30 günde karar verir
• Kademe ilerlemesi: Yüksek disiplin kuruluna itiraz (7 gün)
• Memurluktan çıkarılma: Sadece idare mahkemesine dava açılır
• 2010 Anayasa değişikliğiyle uyarma ve kınama dahil tüm disiplin cezalarına karşı yargı yolu açılmıştır

Zaman Aşımı

• İlk 4 cezada: Öğrenilmesinden itibaren 1 ay içinde soruşturma başlatılmalı
• Memurluktan çıkarılmada: Öğrenilmesinden itibaren 6 ay içinde kovuşturma başlatılmalı
• Fiilin işlenmesinden itibaren 2 yıl içinde ceza verilmezse zaman aşımı

Cezaların Silinmesi

• Uyarma, kınama: 5 yıl sonra atamaya yetkili amire başvurarak özlük dosyasından sildirilebilir
• Aylıktan kesme, kademe ilerlemesi: 10 yıl sonra sildirilebilir

Memurluğu Sona Erdiren Haller

• İstifa (çekilme)
• Çekilmiş sayılma (10 gün üst üste gelmeme vb.)
• Memurluktan çıkarılma
• Koşullarda eksiklik (sahte diploma vb.)
• Bağdaşmazlık (belediye başkanı seçilme vb.)
• Ölüm, emeklilik (zorunlu emeklilik yaşı 65'tir)

İstifa Kuralları

Durum	Geri Dönüş Süresi
Usulüne uygun istifa (1 ay bekleme)	6 ay sonra geri dönüş dilekçesi verilebilir
Usule aykırı istifa	1 yıl geçmeden dönemez
Devir teslim yapmadan ayrılma	3 yıl geçmeden dönemez
OHAL/savaş döneminde yerine kişi gelmeden ayrılma	Bir daha dönemez
Çekilmiş sayılma (10 gün gelmeme vb.)	1 yıl geçmeden dönemez

Bir kişi en fazla 2 kez istifa edip geri dönebilir. 3. kez istifa eden bir daha dönemez.

Görevden Uzaklaştırma

• Yetkili makamlar: Atamaya yetkili amir, bakanlık müfettişleri, valiler, kaymakamlar
• Maaşın 2/3'ü ödenmeye devam eder
• Disiplin soruşturması: En çok 3 ay
• Ceza davası soruşturması: Her 2 ayda bir gözden geçirilir
• Soruşturma sonunda bir şey çıkmazsa görevine iade edilir, kesilmiş 1/3 maaş toplu ödenir