Yargı Organı

Anayasanın 9. maddesine göre yargı yetkisi Türk milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır. Türkiye'deki en yüksek mahkeme olan Anayasa Mahkemesinden en küçük ilçedeki sulh hukuk mahkemesine kadar tüm mahkemeler, Türk milleti adına karar verir. Burada iki temel kavramı iyi ayırt etmek gerekir:

• Bağımsızlık (dışa karşı): Hiçbir organ, makam veya kişi mahkemelere emir ve talimat veremez, genelge gönderemez, telkinde ve tavsiyede bulunamaz. Hakimler arasında hiyerarşi yoktur. Hakimler arasında derece ve kıdem farkı bulunabilir (örneğin birinci sınıf hakim, ikinci sınıf hakim gibi), ancak bu fark yalnızca özlük haklarını ve idari konumlarını belirler; yargısal görevde hiçbir hakim diğerinden üstün değildir. Yargıtay üyesi bir hakim bile ilk derece hakimine "bu yönde karar ver" diyemez.
• Tarafsızlık (içe karşı): Hakimin siyasi, ideolojik veya kişisel nedenlerle taraf tutmamasıdır. Akrabalarını kayırmak gibi davranışlar tarafsızlık ilkesine aykırıdır. 2017 Anayasa değişikliğiyle "tarafsız" ibaresi anayasaya eklenmiştir.

Hakimler görevlerinde bağımsızdır ve anayasaya, kanuna, hukuka ve vicdani kanaatlerine göre karar verirler. Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır. Bu organlar mahkeme kararlarını hiçbir surette değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez. Örneğin bir öğrenci üniversiteden atılıp idare mahkemesinde davayı kazandığında, üniversite onu yeniden başlatmak zorundadır; aksi halde görevliler hakkında soruşturma açılır.

Anayasanın 138. maddesi gereği, görülmekte olan bir dava hakkında yasama organında soru sorulamaz, genel görüşme yapılamaz ve herhangi bir beyanda bulunulamaz. Örneğin bir milletvekili, bir hakim hakkında yazılı soru önergesi verip "bu hakim niye böyle karar veriyor?" diyemez; bir bakan basın toplantısında görülmekte olan davayı yorumlayamaz. Mahkemelerin bağımsızlığını korumak için bu yasaklar anayasada açıkça düzenlenmiştir. Ayrıca yürütme organı da mahkeme kararlarının uygulanmasını geciktiremez veya yargısal faaliyete müdahale edemez.

Duruşmaların açıklığı (aleniyet) ilkesi gereği, mahkemelerde duruşmalar herkese açıktır. Gazeteciler, öğrenciler veya herhangi bir vatandaş durup duruşmayı izleyebilir. Ancak genel ahlak veya kamu güvenliği gerektirdiğinde duruşma kapalı yapılabilir. Bütün mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli olarak yazılır; gerekçesiz karar verilemez.

Hakimlerin bağımsız karar verebilmeleri için onlara bir dizi güvence (teminat) sağlanmıştır:

• Azlolunamazlar: Görevlerinden keyfi olarak alınamazlar.
• Anayasada gösterilen yaş olan 65 yaşından önce kendileri istemedikçe emekliye sevk edilemezler.
• Bir mahkeme veya kadro kaldırılsa bile aylık, ödenek ve diğer özlük haklarından yoksun bırakılamazlar.

Hakim ve savcılar kanunda belirtilenlerden başka resmi veya özel hiçbir görev alamazlar. Bu yasak oldukça geniş kapsamlıdır: bir hakim özel bir hukuk danışmanlığı bürosu açamaz, bir şirkette yönetim kurulu üyeliği yapamaz, bir dernekte başkanlık üstlenemez ve ticaretle uğraşamaz. Amaç, hakimlerin bağımsızlığını ve tarafsızlığını tehlikeye düşürebilecek her türlü ilişkiden uzak tutulmasıdır.

İdari görevleri bakımından hakim ve savcılar Adalet Bakanlığına bağlıdır. Bu bağlılık yalnızca adliye binalarının yönetimi, personel işlemleri, kırtasiye malzemesi gibi idari konuları kapsar. Yargısal görevlerinde ise hiçbir yere bağlı değillerdir. Özlük işleri (atama, tayin, terfi, disiplin) ise Hakimler ve Savcılar Kurulu (HSK) tarafından yürütülmektedir.

Alan	Bağlı Olduğu Yer
Yargısal görev	Hiçbir yere bağlı değil (bağımsız)
İdari görev	Adalet Bakanlığı
Özlük işleri	Hakimler ve Savcılar Kurulu (HSK)

Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri ancak kanunla düzenlenir. Bu, tabii hakim (kanuni hakim güvencesi) ilkesinin bir gereğidir. Yani bir kişi, kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz ve bu sonucu doğuracak olağanüstü merciler kurulamaz.

2017 Değişikliği ve Askeri Yargının Kaldırılması

2017 Anayasa değişikliğiyle (2018'de yürürlüğe giren) askeri mahkemeler, Askeri Yargıtay ve Askeri Yüksek İdare Mahkemesi kaldırılarak yargıda birlik sağlanmıştır. Katı bir hiyerarşinin olduğu askeri yapıda hakimlerin tam olarak bağımsız olamayacağı düşüncesiyle askeri yargı hukukumuzdan çıkarılmıştır. Artık askerler de sivil yargıda (hukuk, ceza ve idare mahkemelerinde) yargılanmaktadır.

• Disiplin mahkemeleri dışında askeri mahkeme kurulamaz.
• Ancak savaş halinde, sadece asker kişilerin görevleriyle ilgili suçlarından dolayı yargılamak üzere askeri mahkemeler kurulabilir. Sıkıyönetim halinde değil, sadece savaş halinde.
• Siviller için askeri mahkeme kurulması mümkün değildir.

Türkiye'de dört temel yargı kolu bulunmaktadır:

Yargı Kolu	Yüksek Mahkeme	Özelliği
Anayasa Yargısı	Anayasa Mahkemesi	Tek mahkeme, alt mahkemesi yok, en yüksek mahkeme
Adli Yargı	Yargıtay	Hukuk ve ceza davaları; en geniş yargı kolu
İdari Yargı	Danıştay	Birey-devlet arasındaki uyuşmazlıklar
Uyuşmazlık Yargısı	Uyuşmazlık Mahkemesi	Adli ve idari yargı arasındaki çatışmaları çözer

Adli Yargıda Üç Aşamalı Yapı

Adli ve idari yargıda davalar üç aşamalıdır: ilk derece → istinaf → temyiz. Bir hakimin verdiği kararı 3 hakimli istinaf, istinaf kararını 5 hakimli temyiz denetler. Böylece adalete ulaşmak amaçlanır.

• İlk derece: Davanın ilk açıldığı mahkemelerdir. Hukuk mahkemeleri (sulh hukuk, asliye hukuk, aile, iş, tüketici, kadastro, fikri sınai haklar, asliye ticaret, icra) ve ceza mahkemeleri (asliye ceza, ağır ceza, çocuk ceza, trafik ceza vb.) olarak ikiye ayrılır. Genel mahkemeler her yerde bulunurken, uzmanlık (ihtisas) mahkemeleri belirli yerlerde kurulur.
• İstinaf (Bölge Adliye / Bölge İdare): İlk derece kararlarının hem maddi hem hukuki denetimini yapar. İstinafın kelime anlamı "yeniden başlamak"tır; kendisi davayı yeniden görüp bizzat karar verebilir. Doğrudan dava açılamaz; 2. derece mahkemedir.
• Temyiz (Yargıtay / Danıştay): İstinaf kararlarının hukuki denetimini yapar. Yeniden yargılama yapmaz; ya onar ya da bozup dosyayı geri gönderir. Temyiz kelimesinin anlamı "doğruyu yanlıştan ayırt etmek"tir.

İdari Yargı Mahkemeleri

Birey ile kamu kurumları (belediye, üniversite, TRT vb.) arasındaki uyuşmazlıklara bakar. Örneğin bir memur meslekten atılırsa idare mahkemesine, bir şirkette çalışan işten çıkarılırsa iş mahkemesine başvurur. İlk derecede idare mahkemeleri (genel) ve vergi mahkemeleri (uzmanlık) bulunur. İdare mahkemesinde dava açma süresi tebliğten itibaren 60 gün, vergi mahkemesinde 30 gündür. İdari yargıda da üç aşamalı yapı geçerlidir: idare/vergi mahkemesi → bölge idare mahkemesi (istinaf) → Danıştay (temyiz).

Mahkeme kararlarının üst derece mahkemelere götürülmesine kanun yolu denir. İki türe ayrılır:

Olağan Kanun Yolları (Kesinleşmemiş Kararlara Karşı)

• İtiraz: Sulh ceza hakimliğinin verdiği ara kararlarına (arama, el koyma, dinleme vb.) karşı aynı yargı kolundaki başka bir mahkemeye başvurulmasıdır.
• Örnek: Trafik cezasına itiraz etmek isteyen vatandaş, cezanın tebliğinden itibaren 15 gün içinde sulh ceza hakimliğine başvurabilir. Sulh ceza hakimliğinin kararına karşı da 7 gün içinde bir üst numaralı sulh ceza hakimliğine itiraz edilebilir.
• İstinaf: İlk derece kararlarının bölge adliye/idare mahkemelerince denetlenmesidir. Hem maddi hem hukuki denetim yapılır.
• Temyiz: Bölge adliye/idare kararlarının Yargıtay/Danıştay tarafından denetlenmesidir.

Olağanüstü Kanun Yolları (Kesinleşmiş Kararlara Karşı)

• Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının itirazı (olağanüstü itiraz): Yargıtayın ilgili ceza dairesinin verdiği karara karşı, açıkça hukuka aykırılık görülürse dosya Yargıtay Ceza Genel Kuruluna taşınır.
• Kanun yararına bozma: İstinaf ve temyiz aşamalarından geçmeden kesinleşen ve açık hukuka aykırılık içeren kararlarda, Adalet Bakanlığının başvurusuyla gerçekleştirilen bozma yoludur.
• Yargılamanın yenilenmesi: Yeni delil ortaya çıkması, tanığın yalan beyanda bulunmuş olması, sahte delile dayanarak hüküm verilmiş olması gibi durumlarda bitmiş bir davanın yeniden görülmesidir.

Anayasa Mahkemesi, 1961 Anayasasıyla hukukumuza girmiş olup Türkiye'nin en yüksek mahkemesidir. 1924 Anayasası döneminde Anayasa Mahkemesi bulunmadığı için, TBMM'nin çıkardığı kanunların anayasaya uygunluğu denetlenemiyordu. Yasama organının sınırsız yetki kullanımı temel hakların ihlaline yol açabiliyordu. Bu sorunu çözmek için 1961 Anayasası ile Anayasa Mahkemesi kurulmuş ve kanunların anayasaya uygunluk denetimi başlamıştır. Diğer mahkemelerle Anayasa Mahkemesi arasında uyuşmazlık olursa Anayasa Mahkemesi kararı esas alınır.

Üye Yapısı

Anayasa Mahkemesi 15 üyeden oluşur. 12 üyeyi Cumhurbaşkanı, 3 üyeyi TBMM seçer.

Seçen	Sayı	Kaynak
Cumhurbaşkanı (12)	3	Yargıtayın gösterdiği adaylardan
	2	Danıştayın gösterdiği adaylardan
	3	YÖK'ün gösterdiği öğretim üyelerinden (YÖK üyesi değil; en az 2'si hukukçu, doçent/profesör)
	4	Doğrudan: üst kademe yönetici (20 yıl), avukat (20 yıl), 1. sınıf hakim/savcı (20 yıl), raportör (5 yıl)
TBMM (3)	2	Sayıştay başkan ve üyelerinden
	1	Baro başkanlarının gösterdiği serbest avukattan

Üyelik Koşulları ve Süreler

• Üye olmak için 45 yaşını doldurmuş olmak gerekir.
• Üyelik süresi 12 yıldır. Bir kimse ikinci kez üye seçilemez (Yargıtay ve Danıştay da aynı).
• 65 yaşına gelen üye zorunlu olarak emekliye ayrılır.
• Başkan ve 2 başkan vekili, üyeler arasından üye tamsayısının salt çoğunluğuyla gizli oyla 4 yıl için seçilir; süresi biten yeniden seçilebilir.

Anayasa Mahkemesi iki biçimde çalışır:

Özellik	Genel Kurul	Bölümler (2 adet)
Baktığı davalar	Norm denetimi, parti kapatma, Yüce Divan, parti mali denetimi, milletvekilliği düşürülmesine itiraz vb.	Yalnızca bireysel başvurular
Toplantı yeter sayısı	En az 10 üye	Başkan vekili + 4 üye
Karar yeter sayısı	Salt çoğunluk (3 istisna hariç)	Salt çoğunluk

Nitelikli Çoğunluk Gerektiren 3 Karar (2/3 Oy Çokluğu)

• Anayasa değişikliğinin iptali
• Siyasi partinin kapatılması
• Siyasi partinin hazine yardımından mahrum bırakılması

Duruşma Zorunluluğu

Anayasa Mahkemesi normalde dosya üzerinden (yazılı) yargılama yapar. Ancak Yüce Divan sıfatıyla baktığı davalarda duruşma zorunludur (ağır ceza mahkemesi gibi çalışır). Bireysel başvurularda ise duruşma yapılmasına karar verilebilir ancak zorunlu değildir.

Yüce Divan, Anayasa Mahkemesi Genel Kurulunun ağır ceza mahkemesine dönüşmesidir. Yüce Divanda savcılık görevini Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı veya vekili yapar.

Yüce Divanda Yargılananlar

• Cumhurbaşkanı (görevi sırasında işlediği iddia edilen suçlardan)
• TBMM Başkanı
• Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar (Meclis soruşturmasıyla)
• Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay başkan ve üyeleri, başsavcıları
• HSK başkan ve üyeleri
• Sayıştay başkan ve üyeleri
• Genelkurmay Başkanı, Kara/Hava/Deniz Kuvvet Komutanları

Yüce Divan Kararlarına Karşı İtiraz

Anayasa Mahkemesi kararları kural olarak kesindir ve başka bir yere götürülemez. Ancak Yüce Divan kararlarına karşı bir kereye mahsus yeniden inceleme talep edilebilir. Yeniden inceleme sonucunda verilen karar kesindir.

Anayasa Mahkemesinin en temel görevlerinden biri norm denetimidir, yani kanunların ve cumhurbaşkanı kararnamelerinin anayasaya uygunluğunun kontrol edilmesidir. Norm denetimi iki türe ayrılır ve bu türlerin adları önemli bir mantığa dayanır:

• Neden "soyut" deniyor? Çünkü henüz somut bir dava veya olay yoktur. Kanun çıkmıştır ama kimseye uygulanmamıştır; soyut, yani teorik düzeyde denetim yapılır. Trafik kanunu çıktığında henüz kimse ceza almadan "bu kanun anayasaya aykırı" diye iptal davası açılması buna örnektir.
• Neden "somut" deniyor? Çünkü somut bir dava vardır ve davada uygulanacak kanun hükmü anayasaya aykırı bulunmuştur. Gerçek bir olay, gerçek bir kişi ve gerçek bir mahkeme söz konusudur; bu yüzden "somut" denir.

Soyut Norm Denetimi (İptal Davası)

Henüz somut bir davaya uygulanmamış kuralların anayasaya uygunluğunun denetlenmesidir. Denetlenen dört norm ve denetim biçimleri şöyledir:

Norm	Denetim	Süre	Dava Açabilecekler
Anayasa değişikliği	Sadece şekil	10 gün	CB + 120 MV
Kanun (şekil)	Şekil	10 gün	CB + 120 MV
Kanun (esas)	Esas (İçerik)	60 gün	CB + 120 MV + 2 parti grubu
CB Kararnamesi	Şekil + Esas	60 gün	CB + 120 MV + 2 parti grubu
Meclis İç Tüzüğü	Şekil + Esas	60 gün	CB + 120 MV + 2 parti grubu

Somut Norm Denetimi (İtiraz Yolu / Defi Yolu)

Bir mahkemede görülmekte olan davada, uygulanacak kanun veya CB kararnamesi hükmünün anayasaya aykırı olduğu düşünülürse mahkeme dosyayı Anayasa Mahkemesine gönderir. Bunu hakim kendiliğinden yapabilir veya tarafların ileri sürdüğü aykırılık iddiasını ciddi bulursa davayı durdurur.

• Anayasa Mahkemesi 5 ay içinde kararını verir.
• 5 ay içinde karar gelmezse mahkeme mevcut kanuna göre davayı sonuçlandırır.
• Ancak esas hakkındaki hüküm kesinleşmeden AYM kararı sonradan gelirse, mahkeme bu karara uymak zorundadır.
• AYM itirazı reddederse, aynı kural 10 yıl geçmeden tekrar AYM'ye götürülemez.

Somut norm denetiminde yalnızca esas (içerik) denetimi yapılır; şekil denetimi yapılmaz. Denetlenebilecek normlar kanunlar ve cumhurbaşkanı kararnameleridir.

Somut norm denetimi örneği: Medeni Kanundaki "kadın evlenmekle kocanın soyadını alır" hükmü, Trabzon'da görülen bir davada anayasanın 10. maddesindeki eşitlik ilkesine aykırı bulunarak Anayasa Mahkemesine götürüldü. AYM bu kanun maddesini iptal etti. Bu, somut norm denetiminin gerçek hayatta nasıl işlediğinin önemli bir örneğidir.

2010 Anayasa değişikliğiyle hukukumuza giren bireysel başvuru, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi benzeri bir yapının iç hukukumuzdaki karşılığıdır. Bireysel başvurulara AYM bölümleri bakar.

Bireysel Başvurunun Koşulları

• Başvuru yapabilecekler: Türk gerçek ve özel hukuk tüzel kişileri. Yabancılar da başvurabilir ancak yalnızca anayasanın onlara tanıdığı haklar konusunda. Kamu tüzel kişileri (belediye, üniversite, TRT vb.) başvuramaz.
• Konu: Hem anayasada hem de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinde birlikte güvence altına alınmış temel hak ve özgürlükler. Yalnızca anayasada olup sözleşmede olmayan haklar bireysel başvuruya konu olamaz.
• İhlalci: Kamu gücü (devlet adına yetki kullananlar). Bireyler arası uyuşmazlıklar bireysel başvuruya konu olmaz.
• İç hukuk yollarının tüketilmiş olması: İlk derece, istinaf ve temyiz aşamalarından geçilmiş olmalıdır.

AYM bireysel başvuru sonucunda yargılamanın yenilenmesine karar verebilir veya devleti maddi/manevi tazminata mahkum edebilir. Bireysel başvurunun diğer adı anayasa şikayetidir çünkü vatandaş, devleti Anayasa Mahkemesine şikayet etmektedir.

Bireysel başvuru AYM'de sonuçlanmasa bile vatandaşın AİHM'e başvuru hakkı devam eder. AYM'den istenen sonucu alamayan kişi, kararın tebliğinden itibaren süre içinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurabilir. Ancak AYM'ye başvurmadan doğrudan AİHM'e gidilemez; iç hukuk yolları tüketilmelidir.

AYM Kararlarının Nitelikleri

• Kararlar kesindir ve başka bir yere götürülemez (Yüce Divan kararlarında bir kereye mahsus yeniden inceleme hariç).
• Kararlar gerekçeli olarak yazılır ve Resmi Gazetede yayımlanır.
• İptal kararları geçmişe yürümez (geleceğe etki eder). İdari yargıdaki iptal kararları geçmişe yürür; AYM kararları ise yürümez.
• AYM kendisini kanun koyucunun yerine koyup yeni hüküm tesis edemez; yalnızca hukukilik denetimi yapar.
• Kararlar yasama, yürütme, yargı organları, idare makamları ve tüm gerçek/tüzel kişileri bağlar.
• İptal kararının yürürlüğe girişi en fazla 1 yıl ertelenebilir; bu sürede TBMM hukuki boşluğu dolduracak düzenlemeyi öncelikle yapmalıdır.

Anayasa Mahkemesinin Denetleyemediği Normlar

• OHAL kararnameleri: Devletin bekası için alınan kararlardır.
• İnkılap kanunları (8 adet): Rejimin temelini oluşturan kanunlardır (Anayasa m.174).
• Milletlerarası anlaşmalar: Usulüne göre yürürlüğe girdikten sonra dava edilemez.
• Parlamento kararları: Genel olarak yargı yolu kapalıdır (3 istisna: iç tüzük, dokunulmazlığın kaldırılması, milletvekilinin düşürülmesi).

8 İnkılap Kanunu

Tevhid-i Tedrisat, Şapka Kanunu, Tekke ve Zaviyelerin Kapatılması, Tek Eşli Evlilik, Uluslararası Rakamların Kabulü, Latin Harflerinin Kabulü, Efendi/Bey/Paşa Gibi Unvanların Kaldırılması, Bazı Giysilerin Giyilemeyeceğine Dair Kanun.

Yargıtay

Adli yargının temyiz mahkemesidir. Bölge adliye mahkemelerince verilen kararların son inceleme mercidir. Ayrıca kanunla belirlenen belli davalarda ilk ve son derece mahkemesi olarak da görev yapar (Yargıtay üyelerinin kişisel suçları gibi).

• Bütün üyelerini istisnasız Hakimler ve Savcılar Kurulu seçer.
• Üyelerin görev süresi 12 yıldır; bir kimse ikinci kez seçilemez.
• 1. Başkan, başkan vekilleri ve daire başkanlarını Yargıtay Genel Kurulu üye tamsayısının salt çoğunluğuyla gizli oyla 4 yıl için seçer; süresi biten yeniden seçilebilir.
• Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve vekilini Cumhurbaşkanı, Yargıtay Genel Kurulunun göstereceği beşer aday arasından 4 yıl için seçer.
• Üye seçilebilmek için birinci sınıfa ayrılmış ve bu sınıfta en az 3 yıl çalışmış hakim veya savcı olmak gerekir.
• Yargıtay bünyesinde Hukuk Daireleri ve Ceza Daireleri olmak üzere iki tür daire bulunur.
• Hukuk Genel Kurulu ve Ceza Genel Kurulu: Yerel mahkeme, Yargıtay dairesinin bozma kararına uymazsa (direnme/ısrar), dosya ilgili Genel Kurula gider. Genel Kurul kararı kesindir.
• İçtihadı Birleştirme Kararları: Kanunların ülkede aynı şekilde uygulanmasını sağlamak için verilir. Resmi Gazete'de yayımlanır ve Yargıtay dahil tüm adli yargı organlarını bağlar.

Danıştay

İdari yargının temyiz mahkemesidir. Aynı zamanda en yüksek idare mahkemesi, inceleme ve danışma merciidir (Osmanlı'daki Sura-i Devlet'in devamıdır). Belli davalarda ilk ve son derece mahkemesi olarak da görev yapar (cumhurbaşkanı kararları, bakanlık yönetmelikleri vb.).

• Üyelerinin 3/4'ünü HSK (idari yargı hakim-savcıları arasından), 1/4'ünü Cumhurbaşkanı (üst kademe yöneticileri ve idari görevlerdeki kamu görevlilerinden: vali, genel müdür vb.) seçer.
• Başkan, başkan vekilleri, daire başkanları, hatta başsavcısını Danıştay Genel Kurulu seçer (4 yıl, yeniden seçilebilir).
• Kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hakkında 2 ay içinde görüş bildirir. Görüş almadan işlem yapılamaz ancak görüşe uymak zorunlu değildir.
• 2017 öncesinde Tüzük tasarlarını incelemek Danıştay'ın göreviydi. 2017 değişikliğiyle tüzük kurumu hukuk sisteminden kaldırıldığı için bu görev de sona ermiştir.
• HSK'nın meslekten çıkarma kararlarına karşı açılan iptal davalarına Danıştay ilk derece mahkemesi olarak bakar.

Uyuşmazlık Mahkemesi, adli ve idari yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözmekle görevlidir. Diğer üç yüksek mahkemenin birleşimi gibidir.

• Başkanını Anayasa Mahkemesi kendi üyeleri arasından seçip görevlendirir.
• 3 asıl + 3 yedek üyeyi Yargıtay, 3 asıl + 3 yedek üyeyi Danıştay seçer.
• Anayasa Mahkemesi ile diğer mahkemeler arasında uyuşmazlık olursa Anayasa Mahkemesi kararı esas alınır (Uyuşmazlık Mahkemesine gitmez).
• Başkan ve üyelerin görev süresi 4 yıldır; süresi bitenler yeniden seçilebilir.

Uyuşmazlık Türleri

• Olumsuz görev uyuşmazlığı: Her iki yargı kolu da görevsizlik kararı verir; hiçbiri davaya bakmaz.
• Olumlu görev uyuşmazlığı: Her iki yargı kolu da kendisini görevli sayarak yargılamaya devam eder.
• Hüküm uyuşmazlığı: Adli ve idari yargı mercilerince aynı konuda verilen ve kesinleşen kararlar birbiriyle çelişir.

Örnek: Belediyede işçi olan bir kişinin sözleşmesi feshedilir. Kişi iş mahkemesine dava açar; iş mahkemesi görevsizlik kararı vererek dosyayı idare mahkemesine gönderir. İdare mahkemesi de "bu özel hukuk sözleşmesidir" diyerek görevsizlik kararı verir. Her iki mahkeme de davaya bakmayı reddetmiştir (olumsuz görev uyuşmazlığı). Bu durumda uyuşmazlık mahkemesi devreye girerek kesin olarak hangi mahkemenin bakacağını belirler.

HSK, mahkemelerin bağımsızlığını ve hakimlik teminatını sağlamak amacıyla kurulmuş, hiçbir organa bağlı olmayan bağımsız bir kuruldur. 13 üyeden oluşur ve 2 daire halinde çalışır.

Üye Yapısı

• Başkan: Adalet Bakanı (doğal başkan; toplantılara katılımı zorunlu değildir)
• Doğal üye: Adalet Bakan Yardımcısı
• 7 üyeyi TBMM seçer: 3'ü Yargıtay üyelerinden, 1'i Danıştay üyelerinden, 3'ü öğretim üyeleri ve avukatlardan (bireysel başvuruyla).
• 4 üyeyi Cumhurbaşkanı seçer: 3'ü adli yargı hakim-savcılarından, 1'i idari yargı hakim-savcılarından (doğrudan).

TBMM'nin seçiminde: İlk oylamada üye tamsayısının 2/3'ü (400), ikinci oylamada 3/5'i (360) aranır. İkinci turda da seçilemezse en çok oy alan 2 aday arasında kura çekilir.

Üyeler 4 yıl için seçilir, süresi biten yeniden seçilebilir. Makam boşaldığında 30 gün içinde yeni seçim yapılır.

HSK'nın Görevleri

• Yargıtay üyelerinin tamamını seçer.
• Danıştay üyelerinin 3/4'ünü seçer.
• Hakim ve savcıların mesleğe kabulü, atama, nakil, terfi, disiplin ve görevden uzaklaştırma işlemlerini yürütür.
• HSK'nın kararlarına karşı yargı yolu kapalıdır. Tek istisna: meslekten çıkarma (ihraç) kararlarına karşı yargı yolu açıktır (2010 değişikliğiyle). İhraç kararlarına karşı Danıştay ilk derece mahkemesi olarak bakar.
• HSK dairelerinin verdiği kararlara itiraz kurum içine yapılır: yeniden inceleme talebi ilgili daireye, itiraz ise HSK Genel Kuruluna yapılır.
• HSK'nın idari ve mali işleri ile sekretaryası kendi Genel Sekreterliği tarafından yürütülmektedir (2010'dan beri bağımsız bütçeli).

Sayıştay, merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idarelerinin, sosyal güvenlik kurumlarının tüm gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetlemekle görevli bir hesap yargısıdır. Osmanlı'daki Divan-ı Muhasebat'in devamıdır. Anayasada yargı bölümü altında düzenlenmiştir.

• Sayıştay bir yüksek mahkeme gibi çalışır ve kararları kesindir ancak yüksek mahkeme değildir (dört yüksek mahkeme: AYM, Yargıtay, Danıştay, Uyuşmazlık).
• Başkan ve üyelerini TBMM seçer. Başkanın görev süresi 5 yıldır.
• Mahalli idarelerin (il özel idaresi, belediye) hesap ve işlemlerinin denetimi de Sayıştay tarafından yapılır.
• Türk Silahlı Kuvvetlerinin (TSK) mali denetimi de Sayıştayın görev alanındadır.
• Siyasi partilerin mali denetiminde Sayıştay, Anayasa Mahkemesine yardımcı olarak görev yapar.
• Sayıştayın kesin hükümleri hakkında ilgililer, yazılı bildirim tarihinden itibaren 15 gün içinde bir kereye mahsus karar düzeltme talebinde bulunabilir. Bunun sonucunda verilen karar kesindir ve idari yargıya götürülemez.
• Vergi konusunda Danıştay ile Sayıştay arasında uyuşmazlık olursa Danıştayın kararı esas alınır (çünkü Danıştay yüksek mahkemedir, Sayıştay değildir; eşit olmadıkları için uyuşmazlık mahkemesine de gidilmez).
• Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları (Barolar, Odalar, Borsalar) Sayıştay denetimi dışındadır; kendi denetim organları vardır.

Yüksek Seçim Kurulu (YSK) Hakkında Önemli Not

YSK bir yargı organıdır ve kararları yüksek mahkeme kararları gibi kesindir. Ancak anayasa YSK'yı yargı başlığı altında değil, yasama bölümü altında düzenlemiştir. "Bir yargı organı olmasına rağmen anayasada yargı başlığı altında düzenlenmeyen kurum hangisidir?" sorusunun cevabı YSK'dır.

Yargının iş yükünü hafifletmek amacıyla üç alternatif çözüm yöntemi geliştirilmiştir:

Özellik	Arabuluculuk	Uzlaştırma	Tahkim
Alan	Özel hukuk uyuşmazlıkları	Ceza davaları	Özel hukuk (ticari)
Yargılama yapar mı?	Hayır	Hayır	Evet
3. kişi	Arabulucu (hukukçu)	Uzlaştırmacı	1 veya 3 hakem
Kararın niteliği	Anlaşırsa hüküm ifade eder	Anlaşırsa dava düşer	Kesin, mahkeme hükmü gibi
Devlet mahkemesi mi?	Hayır	Hayır	Hayır (ama yargılama yapar)

Arabuluculuk: Özel hukuk uyuşmazlıklarında (işçi-işveren, ev sahibi-kiracı vb.) devreye girer. Hukuk eğitimi almış tarafsız bir üçüncü kişi taraflar arasında iletişim kurarak uzlaşmalarını sağlar. Arabulucu herhangi bir yargılama yapmaz; anlaşırlarsa tutanak tutulur ve mahkeme kararı gibi hüküm ifade eder. Türkiye'de iş davalarında arabuluculuk zorunlu dava şartıdır.

Uzlaştırma: Ceza davalarında geçerlidir. Suçun faili ile mağduru arasında iletişim kurulur. Fail mağdurun zararını karşılarsa uzlaştırma tutanağı düzenlenir ve dava düşer. Özellikle hakaret, basit yaralama gibi suçlarda zorunlu olarak uygulanır.

Tahkim: Tarafların aralarındaki uyuşmazlığı devlet mahkemesi yerine kendi seçtikleri 1 veya 3 hakeme çözdürmesidir. Hakem tıpkı mahkeme gibi yargılama yapar ve verdiği karar kesindir. Ancak devletin mahkemesi değildir. Taraflar arasında önceden bir tahkim anlaşması olmalıdır. İç hukuktaki uyuşmazlıklarda ulusal tahkime, yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda ise milletlerarası tahkime başvurulur.

• Yargı yetkisi Türk milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır. "Tarafsız" 2017'de eklendi.
• Hakimler 65 yaşından önce emekliye sevk edilemez.
• Mahkemeler kanunla kurulur; idari işlemle kurulamaz.
• Türkiye'de 4 yüksek mahkeme vardır: AYM, Yargıtay, Danıştay, Uyuşmazlık Mahkemesi.
• HSK, Sayıştay ve YSK yüksek mahkeme değildir. YSK bir yargı organı olmasına rağmen anayasada yasama bölümü altında düzenlenmiştir.
• Askeri mahkemeler 2017'de kaldırıldı; ancak savaş halinde asker kişilerin görev suçları için kurulabilir.
• AYM üyelik süresi 12 yıl; başkanlık süresi 4 yıldır.
• AYM'de 2/3 çoğunluk gereken kararlar: anayasa değişikliğinin iptali, parti kapatma, hazine yardımından mahrum bırakma.
• Yüce Divanda yargılanmayanlar: milletvekilleri, MİT Başkanı, Emniyet Genel Müdürü, Jandarma Genel Komutanı.
• Somut norm denetiminde AYM 5 ay içinde karar verir; reddederse 10 yıl geçmeden aynı kural götürülemez.
• Bireysel başvuruda iç hukuk yolları tüketilmiş olmalı; konu hem anayasada hem AİHS'de olmalı.
• HSK başkanı Adalet Bakanıdır.
• Sayıştay TBMM adına denetim yapar; başkan ve üyelerini TBMM seçer; başkanın görev süresi 5 yıldır.
• Yüksek Askeri Şura (YAŞ) kararlarında: Terfi ve kadrosuzluk nedeniyle emekliye ayırma kararlarına karşı yargı yolu kapalıdır; ancak her türlü ilişik kesme kararına karşı yargı yolu açıktır.
• Memurlara verilen uyarma ve kınama cezalarına karşı yargı yolu 2010 değişikliğiyle açılmıştır.