Yürütme Organı

Anayasanın 8. maddesine göre yürütme yetkisi ve görevi doğrudan Cumhurbaşkanına aittir. 2017 anayasa değişikliğiyle Başbakan ve Bakanlar Kurulu kaldırılmış, yürütme tek bir kişiye verilmiştir. Bu yapıya monist (tekçi) yürütme denir.

1982 Anayasasıyla yürütme güçlendirilmiştir. Yasama yalnızca "yetki" iken, yargı da yalnızca "yetki" iken, yürütme hem "yetki" hem "görev" olarak nitelendirilmiştir. Bu ayrım sınavda sıklıkla sorulur.

Cumhurbaşkanı devletin başıdır ve şu görevleri üstlenir:

• Türkiye Cumhuriyeti'ni içeride ve dışarıda temsil eder.
• Türk milletinin birliğini temsil eder.
• Anayasanın uygulanmasını gözetir.
• Devlet organlarının düzenli ve uyumlu çalışmasını sağlar (hakem rolü).

Yasama ile yürütme arasındaki temel fark şu şekilde özetlenebilir:

Cumhurbaşkanı adayı olabilmek için aşağıdaki koşulların tamamının sağlanması gerekir:

• Türk vatandaşı olmak (cumhurbaşkanlığı bir siyasi haktır).
• 40 yaşını doldurmuş olmak.
• Yükseköğrenim mezunu olmak.
• Milletvekili seçilebilme şartlarını taşımak (askerlik, adli engel vb.).

Cumhurbaşkanı adayı üç farklı yolla gösterilebilir:

1. Meclisteki Siyasi Parti Grupları

TBMM'de grubu bulunan siyasi partiler doğrudan aday gösterebilir. Grup en az 20 milletvekiliyle kurulur; ancak aday gösterme yetkisi "gruba" aittir, "20 milletvekiline" değil.

2. Meclis Dışındaki Siyasi Partiler

Son genel seçimlerde tek başına veya birleşerek geçerli oyların en az %5'ini almış siyasi partiler aday gösterebilir.

3. Seçmen İmzası (Halk Desteği)

Arkasında parti desteği olmayan bir vatandaş, en az 100.000 seçmen imzası toplayarak cumhurbaşkanı adayı olabilir.

Cumhurbaşkanı halk tarafından genel oyla seçilir. Görev süresi 5 yıl olup TBMM seçimleriyle aynı günde yapılır. Bir kişi en fazla iki defa cumhurbaşkanı seçilebilir.

Seçim Sistemi: İki Turlu Seçim

Cumhurbaşkanlığı seçimi iki turludur (iki dereceli değil). Türkiye'de seçimler anayasaya göre tek derecelidir; yani doğrudan oy kullanılır, ikinci bir seçmen yoktur. Neden iki turlu? Tek tur olsaydı, 10 aday arasından %20 oy alan biri bile cumhurbaşkanı seçilebilirdi; bu da halkın geniş kesimlerinin iradesini yansıtmazdı. Bu nedenle birinci turda geçerli oyların salt çoğunluğu (%50+1) aranan aday cumhurbaşkanı seçilir. Eğer hiçbir aday bu çoğunluğu sağlayamazsa birinci turu izleyen ikinci pazar günü ikinci tur yapılır.

İkinci Tur Kuralları

• Birinci turda en çok oy alan iki aday ikinci turda yarışır.
• İkinci turda geçerli oyların çoğunluğunu alan aday seçilir.
• Adaylardan biri çekilir veya katılamazsa sıradaki aday (3. sıradaki) onun yerini doldurur (ikame usulü).
• Tek aday kalırsa seçim referandum (güven oylaması) şeklinde yapılır: Evet/Hayır oylamasında %50+1 aranır.
• Referandumda aday yeterli oyu alamazsa cumhurbaşkanlığı seçimi sıfırdan yenilenir.

İki Kez Kuralının İstisnası

Genel kural olarak bir kişi en fazla iki defa cumhurbaşkanı seçilebilir. Ancak iki istisna vardır:

1. İkinci döneminde TBMM seçim kararı alırsa: Cumhurbaşkanı ikinci dönemindeyken meclis erken seçim kararı alırsa, cumhurbaşkanı bir kez daha aday olabilir.
2. Makam boşalmasında geçici görev: Genel seçimlere bir yıldan fazla varken cumhurbaşkanı makamı boşalır ve yeni seçilen cumhurbaşkanı kalan süreyi tamamlarsa, bu dönem dönemden sayılmaz.

Partili Cumhurbaşkanı

2017 anayasa değişikliğiyle cumhurbaşkanının partisiyle ilişkisinin kesileceğine dair hüküm kaldırılmıştır. Yeni sistemde cumhurbaşkanı partili olabilir ve hatta partinin genel başkanı da olabilir.

Bağdaşmazlık

Cumhurbaşkanı seçilen kişi milletvekili ise meclis üyeliği sona erer. Sert kuvvetler ayrılığı gereği bir kişi hem yasama hem yürütmede görev alamaz.

• Cumhurbaşkanı + Milletvekilliği = Bağdaşmaz
• Cumhurbaşkanı + Parti üyeliği = Bağdaşır

Cumhurbaşkanı Yemini

Cumhurbaşkanı yemini milletvekili yeminiyle büyük ölçüde aynıdır; ancak iki ifade yalnızca cumhurbaşkanı yemininde yer alır:

1. "Türkiye Cumhuriyeti'nin şan ve şerefini koruyacağıma ve yücelteceğime"
2. "Görevimi tarafsızlıkla yerine getireceğime"

Makamın Boşalması (Ölüm / İstifa)

Cumhurbaşkanlığı makamı herhangi bir nedenle boşalırsa 45 gün içinde yeni cumhurbaşkanlığı seçimi yapılır. Bu sürede Cumhurbaşkanı Yardımcısı cumhurbaşkanlığı makamına bakar ve ona ait yetkileri kullanır.

Makam Boşalmasının Meclis Seçimlerine Etkisi

Cumhurbaşkanı ve TBMM seçimleri 5 yılda bir aynı gün yapıldığı için, cumhurbaşkanı makamının boşalması meclis seçimlerini de etkiler:

Seçim Tamamlanamaması Durumu

Referandumda aday geçerli oyların çoğunluğunu alamazsa veya herhangi bir nedenle seçim tamamlanamazsa, cumhurbaşkanlığı seçimi sıfırdan yenilenir. Mevcut cumhurbaşkanının görev süresi sona ermiş olsa bile, yeni cumhurbaşkanı seçilinceye kadar görevde kalmaya devam eder. Devlet başsız kalamaz; bu ilke devletin sürekliliği esasına dayanır. Sınavda "Cumhurbaşkanı yardımcısı görevi devralır" şeklinde çeldirici kullanılabilir.

Cumhurbaşkanına Vekalet

Cumhurbaşkanı hastalık veya yurt dışına çıkma gibi geçici sebeplerle görevden ayrılırsa, Cumhurbaşkanı Yardımcısı vekalet eder ve yalnızca sembolik yetkileri kullanır. Vali, bakan veya büyükelçi gibi kritik atamalar yapamaz. Vekalet kararı resmi gazetede yayımlanarak TBMM'ye bildirilir. Cumhurbaşkanı göreve döndüğünde vekalet sona erer. Yurt içinde olmasına rağmen kısa süreli ayrılıklarda vekalet zorunlu değildir; yalnızca yurt dışına çıkma ve ağır hastalık halleri için geçerlidir.

Cumhurbaşkanının görev ve yetkileri oldukça geniş bir yelpaze oluşturur:

Yasama ile İlişkili Görevleri

• Kanunları 15 gün içinde yayımlar veya tekrar görüşülmek üzere meclise geri gönderir (veto). Ancak bütçe kanununu veto edemez.
• Anayasa Mahkemesi'ne iptal davası açabilir.
• Anayasa değişikliğine ilişkin kanunları gerekli görürse halk oyuna sunabilir (400 ve üzeri oyda isteğe bağlı).
• Ülkenin iç ve dış siyaseti hakkında meclise mesaj verir (kanun teklif edemez, yalnızca bütçe ve kesin hesap kanun teklifini sunabilir).
• Gerekli gördüğünde yasama yılının ilk günü (1 Ekim) mecliste açılış konuşması yapar (isteğe bağlı).
• TBMM seçimlerinin yenilenmesine karar verebilir.

Yürütme ile İlgili Görevleri

• Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanları atar ve görevlerine son verir.
• Üst kademe yöneticilerini (vali, büyükelçi, Merkez Bankası Başkanı vb.) atar ve görevden alır.
• Milli güvenlik politikalarını belirler ve gerekli tedbirleri alır.
• Yabancı devletlere temsilci gönderir (büyükelçiler), yabancı devlet temsilcilerini kabul eder.
• Milletlerarası anlaşmaları onaylar ve yayımlar (onaylamayı uygun bulan TBMM'dir; onaylayan ve yayımlayan ise cumhurbaşkanıdır).
• Olağanüstü hal ilan eder.
• Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve yönetmelik çıkarabilir.

Af Yetkisi

Sürekli hastalık, sakatlık ve yaşlılık sebebiyle belirli kişilerin cezalarını hafifletebilir veya tümden kaldırabilir. Bu yetki bireyseldir (kişiye özel).

Başkomutanlık

Başkomutanlık TBMM'nin manevi varlığından ayrılmaz. Cumhurbaşkanı bu yetkiyi barış zamanında meclis adına yalnızca temsil eder. Savaşta ise cumhurbaşkanı namına Genelkurmay Başkanı başkomutanlık görevini yerine getirir.

TSK'nın Kullanılması

Normalde Türk Silahlı Kuvvetlerini kullanma yetkisi TBMM'ye aittir. Ancak meclis tatilde veya ara vermedeyken ülke ani bir silahlı saldırıya uğrarsa, cumhurbaşkanı TSK'yı kullanabilir.

Diğer Önemli Atama ve Seçim Yetkileri

Cumhurbaşkanı hakkında görev suçu veya kişisel suç ayrımı yapılmaksızın bir suç işlediği iddiasıyla TBMM tarafından soruşturma başlatılabilir. Bu sürec meclis soruşturmasına benzer ancak ondan farklıdır; adı "cumhurbaşkanının cezai sorumluluğu"dur. Sayıların yüksek tutulmasının sebebi, muhalefet tarafından sürekli soruşturma açılarak cumhurbaşkanının itibarsızlaştırılmasının önüne geçmektir. Sürece üç kritik sayı hakim olur:

Önemli Detaylar

• Yüce Divanda yargılama 3 ay sürer; yetmezse 3 ay daha verilir (en geç 6 ay).
• Hakkında soruşturma açılan cumhurbaşkanı seçimleri yenileme yetkisini kullanamaz (soruşturmayı boşa çıkarması engellenir).
• Görevdeyken işlediği iddia edilen suçlar için bu madde hükümleri görevi bittikten sonra da uygulanır (zaman aşımı işlemez).

Cumhurbaşkanı seçildikten sonra bir veya daha fazla yardımcı atayabilir. Anayasada yardımcı sayısına sınır konulmamıştır.

Seçilme şartları

Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar, milletvekili seçilebilme yeterliliğine sahip kişiler arasından atanır. Bu demektir ki:

• 18 yaşını doldurmuş olmak yeterlidir (40 yaş aranmaz).
• İlkokul mezunu olmak yeterlidir (yükseköğrenim aranmaz).
• Milletvekili olmaları gerekmez; şartlarını taşımaları yeterlidir.

Göreve Başlama

Yardımcılar ve bakanlar TBMM önünde yemin ederek göreve başlarlar. Resmi gazetede yayınlanma, kabine toplantısı veya meclis onayı gibi başka bir koşul aranmaz.

Bağdaşmazlık ve Sorumluluk

• Milletvekili olan biri bakan veya yardımcı olarak atanırsa meclis üyeliği sona erer (sert kuvvetler ayrılığı).
• Yardımcılar ve bakanlar siyaseten cumhurbaşkanına karşı sorumludur; TBMM'ye karşı siyasi sorumlulukları yoktur.
• Cumhurbaşkanı onları başarısız görüp tek başına görevden alabilir.
• Partili olabilirler ancak milletvekili olamazlar.

Bakanlıkların Kurulması

Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görev ve yetkileri, merkez ve taşra teşkilatları yalnızca Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir. Meclis bu konuda kanun çıkaramaz.

Devlet Denetleme Kurulu, 1982 Anayasasıyla oluşturulmuş olup doğrudan Cumhurbaşkanına bağlıdır. DDK, idarenin hukuka uygunluğunun, düzenli ve verimli şekilde yürütülmesinin ve geliştirilmesinin sağlanması amacıyla kurulmuştur.

DDK'nın Yetkileri

DDK Cumhurbaşkanının isteği üzerine (kendi inisiyatifiyle değil) dört tür işlem yapar:

1. İdari soruşturma (2017 değişikliğiyle eklendi; adli soruşturma yapamaz)
2. İnceleme
3. Araştırma
4. Denetleme (hukukilik + yerindelik denetimi)

DDK Neleri Denetleyebilir?

DDK'nın denetim alanı son derece geniştir: yargı organları dışındaki tüm kamu kurum ve kuruluşları DDK denetimine tabidir. Bu kapsam güvenlik ve istihbarat birimlerini de içerir:

• Tüm kamu kurum ve kuruluşları (bakanlıklar, belediyeler, TRT, üniversiteler, YÖK vb.)
• Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları (barolar, odalar, eczacılar odası vb.)
• İşçi ve işveren meslek kuruluşları (sendikalar)
• Kamuya yararlı dernek ve vakıflar
• TSK, MİT, Emniyet, Jandarma (güvenlik/istihbarat birimleri dahil)

DDK Neyi Denetleyemez?

Yargı organlarını denetleyemez. Mahkemeler (Yargıtay, Danıştay, Anayasa Mahkemesi, Sayıştay, Yüksek Seçim Kurulu vb.) yargı bağımsızlığı ilkesi gereği DDK denetiminin dışında tutulmuştur. Bu sınırlama, yürütmenin yargıya müdahalesini engellemek için konulmuştur.

DDK'nın Düzenlenmesi ve Üye Yapısı

DDK'nın işleyişi, üyelerinin görev süresi ve özlük hakları Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir. DDK başkan ve üyelerini Cumhurbaşkanı atar. TBMM bu konuda kanun çıkaramaz (münhasır kararname alanı).

Cumhurbaşkanı, yürütmeyi ilgilendiren konularda iki tür kararname çıkarabilir: olağan dönem kararnameleri ve olağanüstü hal kararnameleri.

2017 anayasa değişikliğiyle Bakanlar Kurulu kaldırıldığı için eski sistemdeki tüzük ve kanun hükmünde kararname (KHK) artık çıkarılmamaktadır. Geçmişte yürürlüğe girmiş olan tüzükler ve KHK'lar hala geçerli olabilir; ancak yeni çıkarılan düzenleyici işlemler yalnızca cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve yönetmeliktir. Normlar hiyerarşisinde olağan dönem kararnameleri kanunun altında, OHAL kararnameleri ise kanunla eşit konumdadır.

Olağan Dönem Kararnameleri

Yalnızca yürütmeyi ilgilendiren konularda çıkarılır. Kararnamelerde karşı imza kuralı yoktur; Cumhurbaşkanı tek başına imzalar. Yürürlük tarihi belirtilmemişse, Resmi Gazete'de yayımlandığı gün yürürlüğe girer. Aşağıdaki sınırlamalara tabidir:

CBK ile Kesinlikle Yapılamayacak İşlemler

• Suç ve ceza konulamaz (suç ve cezanın kanuniliği ilkesi).
• Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler konulamaz (verginin kanuniliği ilkesi).
• Kişi hakları ve siyasi haklar düzenlenemez ve sınırlanamaz.
• Anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda çıkarılamaz.

Normlar Hiyerarşisinde Kararnamelerin Yeri

Olağan dönem CBK, normlar hiyerarşisinde kanunun altında, yönetmeliğin üstünde yer alır. Kanun ile çatışma durumunda kanun hükümleri geçerlidir. Özel bir kural olarak, temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalar kanunla çatıştığında andlaşma hükümleri esas alınır (Anayasa m.90).

Yasamaya Kapalı Dört Alan (Münhasır Kararname Alanları)

Anayasa, şu dört konuda yalnızca Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenleme yapılmasını öngörmüş; TBMM bu konularda kanun çıkaramaz:

1. Üst kademe yöneticilerin atanma usul ve esasları
2. Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görev ve yetkileri, merkez ve taşra teşkilatları
3. Devlet Denetleme Kurulu'nun işleyişi, üyelerin görev süresi ve özlük hakları
4. MGK Genel Sekreterliği'nin teşkilat ve görevleri

Olağanüstü Hal (OHAL) Kararnameleri

OHAL döneminde çıkarılan kararnameler olağan dönem kararnamelerinden önemli farklılıklar taşır:

• Kanun hükmündedir (olağan dönemde kanunun altındadır).
• Mutlak dokunulmaz haklar dışında tüm temel hak ve hürriyetleri sınırlayabilir (kişi, siyasi, sosyal fark etmez).
• Resmi gazetede yayımlandığı aynı gün TBMM'nin onayına sunulur.
• Savaş ve mücbir sebepler dışında en geç 3 ay içinde meclis tarafından görüşülüp karara bağlanmazsa kendiliğinden yürürlükten kalkar.
• Bu kararnamelere karşı yargı yolu kapalıdır (Anayasa Mahkemesi'ne götürülemez).

Yönetmelik, idarenin en yaygın düzenleyici işlemlerinden biridir. Anayasaya göre üç organ yönetmelik çıkarabilir:

1. Cumhurbaşkanı
2. Bakanlıklar (tümü)
3. Kamu tüzel kişileri (belediyeler, il özel idareleri, üniversiteler, YÖK, TRT, barolar, sendikalar vb.)

Yönetmeliklerin Amacı ve Sınırları

Yönetmelikler kanunların ve cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulamasını göstermek ve bunlara aykırı olmamak üzere çıkarılır. Hiç düzenlenmemiş bir konuda yönetmelik yapılamaz (tali düzenleme, asli değil).

Yönetmelik Çıkaramayan Kurumlar

Tüzel kişiliği olmayan birimler yönetmelik çıkaramaz:

• Valilikler ve kaymakamlıklar (taşra teşkilatı, devletin uzantısı)
• Fakülteler (üniversitenin bir organadır, tüzel kişiliği yoktur)
• Diyanet İşleri Başkanlığı (merkezden yönetim içinde, tüzel kişiliği yok)
• Eli silah tutanlar: TSK, Emniyet, MİT, Jandarma, Sahil Güvenlik

Kamu Tüzel Kişiliği ve Yönetmelik İlişkisi

Yönetmelik çıkarabilmek için tüzel kişilik gereklidir. Anayasaya göre kamu tüzel kişileri iki gruba ayrılır: merkezden yönetim (devlet adına cumhurbaşkanı ve bakanlıklar) ve yerinden yönetim (mahalli idareler: il özel idaresi, belediye, köy; hizmet bakımından yerinden yönetimler: TRT, üniversiteler, YÖK, barolar, SGK vb.). Yerinden yönetim kuruluşlarının kendi tüzel kişilikleri olduğu için yönetmelik çıkarabilirler. Ancak üniversite yönetmelik çıkarabilirken, üniversitenin bir organı olan fakülte tüzel kişiliği olmadığı için yönetmelik çıkaramaz.

Yönetmeliklerin İptali

• Ülke çapındaki yönetmelikler → Danıştay'da iptal davası
• Yerel yönetmelikler → O yerdeki genel görevli idare mahkemesinde iptal davası

Milli Güvenlik Kurulu, 1961 Anayasasıyla anayasal bir kurum haline gelmiştir. Cumhurbaşkanının danışma organı niteliğindedir; kararları bağlayıcı değil, tavsiye niteliğindedir.

Asıl Üyeleri

Önemli Kurallar

• Toplanma: 2 ayda bir toplanır; gerektiğinde cumhurbaşkanının çağrısıyla erken toplanabilir.
• Başkanlık: Cumhurbaşkanı başkanlık eder; katılamazsa Cumhurbaşkanı Yardımcısı başkanlık eder.
• Gündem: Cumhurbaşkanı Yardımcıları ve Genelkurmay Başkanının önerilerini dikkate alarak Cumhurbaşkanı belirler.
• Genel Sekreter: Toplantılara katılır ancak üye olmadığı için oylamalara katılamaz.
• Genel Sekreterliğin teşkilatı: Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir (yasamaya kapalı 4. alan).
• Kararların niteliği: Cumhurbaşkanı için tavsiye niteliğindedir; uyulması zorunlu değildir.

2017 Anayasa Değişikliği ile MGK'daki Değişiklikler

2017 değişikliğiyle Jandarma Genel Komutanı MGK üyeliğinden çıkarılmıştır. Jandarma tamamen İçişleri Bakanlığına bağlanmış olup sivilleşme süreci kapsamında Yüce Divanda yargılanma kapsamından da çıkarılmıştır. Sınavda Jandarma Genel Komutanı, MİT Başkanı ve Emniyet Genel Müdürü MGK asıl üyesi olarak gösterilir; bunların üçü de çeldiricidir.

Genelkurmay Başkanlığı ve Milli Savunma

• Genelkurmay Başkanını Cumhurbaşkanı atar.
• Genelkurmay Başkanı, TSK'nın komutanıdır ve Milli Savunma Bakanlığına bağlıdır.
• Savaşta Cumhurbaşkanı namına başkomutanlık görevini yerine getirir.
• Milli güvenliğin sağlanmasından ve silahlı kuvvetlerin yurt savunmasının hazırlanmasından meclise karşı Cumhurbaşkanı sorumludur.

Olağanüstü hal (OHAL), anayasanın belirli bir süreliğine askıya alınmasıdır. Cumhurbaşkanı tek başına ilan eder (teklif gerekmez).

OHAL İlan Sebepleri

• Savaş, savaşa hazırlık, seferberlik
• Ayaklanma; vatan ve cumhuriyete karşı kuvvetli ve eylemli kalkışma
• Ülkenin ve milletin bölünmezliğini tehlikeye düşüren şiddet hareketleri
• Anayasal düzeni ortadan kaldırmaya yönelik yaygın şiddet hareketleri
• Kamu düzeninin ciddi şekilde bozulması
• Tabii afet (deprem, yangın vb.)
• Tehlikeli salgın hastalık
• Ağır ekonomik bunalım

Süre ve Onay

OHAL'in Sonuçları

• Vatandaşlara para, mal ve çalışma yükümlülüğü getirilebilir.
• Mutlak dokunulmaz (sert çekirdek) haklar dışında tüm temel hak ve hürriyetler kısmen veya tamamen sınırlanabilir/durdurulabilir.
• Gözaltı sürelerinin uzatılması, yurt dışına çıkış yasakları gibi tedbirler alınabilir.

OHAL Kararnamelerinin Meclis Onayı

OHAL döneminde çıkarılan cumhurbaşkanlığı kararnameleri kanun hükmündedir ve resmi gazetede yayımlandığı aynı gün TBMM'nin onayına sunulur. Savaş ve mücbir sebepler dışında, bu kararnameler en geç 3 ay içinde meclis tarafından görüşülüp karara bağlanmazsa kendiliğinden yürürlükten kalkar. OHAL kararnamelerine karşı Anayasa Mahkemesi'ne başvurulamaz; yargı yolu kapalıdır. Bunun sebebi, devletin bekasını korumak için alınan bu kararların yargı tarafından iptal edilmesi halinde kamu düzeninin sarsılabileceği endişesidir.

Sıkı Yönetimin Kaldırılması

2017 anayasa değişikliğiyle sıkı yönetim anayasadan tümden kaldırılmıştır. Eski sistemde sıkı yönetim ilan edilen yerlerde kolluk görev ve yetkisi askeri makamlara geçiyordu. Artık savaşta bile Emniyet, Jandarma ve Sahil Güvenlik İçişleri Bakanlığına bağlı olarak görev yapmaya devam eder.

Yürütme konusu KPSS'de her yıl en az 2-3 soruyla karşımıza çıkar. Aşağıdaki noktalara özellikle dikkat edilmelidir: