Yasama Organı

Yasama yetkisi, Anayasanın 7. maddesine göre Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisine aittir. Bu yetki devredilemez; yani TBMM kanun yapma yetkisini başka hiçbir organa bırakamaz.

Yasama yetkisinin dört temel özelliği vardır:

Türkiye Büyük Millet Meclisi, genel oyla seçilen 600 milletvekilinden oluşur. Bu sayı anayasada belirlenmiştir (ilk hali 450, sonra 550, en son 600).

Milletvekili Sayısının İllere Dağılımı

• Toplam sayı (600) anayasada yazılıdır, ancak hangi ilden kaç milletvekili çıkacağı anayasada yazmaz.
• Bu dağılımı o ilin nüfusuna göre Yüksek Seçim Kurulu (YSK) belirler.
• Her il bir seçim çevresidir. Milletvekili seçim kanununa göre bir il en çok 3 seçim çevresine bölünebilir.

Seçim Dönemi

2017 anayasa değişikliğiyle TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri 5 yılda bir aynı günde yapılır. Seçmenlere bir zarf ve iki pusula verilir: biri parti oyu, diğeri cumhurbaşkanı aday oyu içindir.

Seçimlerin Geriye Bırakılması

Anayasaya göre seçimlerin geriye bırakılmasının tek sebebi savaştır. Başka hiçbir olağanüstü durum (deprem, salgın vb.) seçimlerin ertelenmesine gerekçe oluşturamaz.

Erken Genel Seçim (Seçimlerin Yenilenmesi)

Seçimleri yenileme yetkisi iki organa aittir:

1. Meclisin Seçim Kararı: Üye tam sayısının 5'te 3'ü yani 360 milletvekili gerekir. Meclis seçim kararı verirse hem kendi hem de cumhurbaşkanı seçimi yenilenir.

2. Cumhurbaşkanının Seçim Kararı: Hiçbir gerekçe göstermeden tek başına karar verebilir. Ancak bu durumda kendi seçimi de yenilenir (kendini de feshetmiş olur).

Önemli Yasak: Hakkında meclis tarafından soruşturma açılmasına karar verilen cumhurbaşkanı, soruşurmayı boşa çıkarmamak için seçim kararı veremez.

Meclis üyelerindeki eksilmeleri tamamlamak için yapılan seçime ara seçim denir. Üç temel kuralı vardır:

İstisnalar

1. %5 Eksilme (Üye tam sayısının %5'i = 30 milletvekili): Boşalan üyelikler 600'ün %5'ini bulursa 3 ay içinde ara seçime gidilmesi zorunludur. Bu durumda bir kez ve 30 ay kuralları geçerli değildir. Ancak son 1 yıl kuralı hala engeldir.

2. İlde Hiç Milletvekili Kalmaması: Bir ilde veya seçim çevresinde hiç milletvekili kalmamışsa, son koltuk boşaldıktan itibaren 90 gün sonraki ilk pazar günü zorunlu ara seçim yapılır. Bu durumda üç kuralın hiçbiri geçerli değildir (sınırsız ara seçim).

Seçim Sistemi

Ülkemizde milletvekili seçimlerinde uygulanan sistem üç unsurdan oluşur (anayasada değil, milletvekili seçim kanununda düzenlenmiştir):

• Nisbi Temsil: Partiler aldıkları oy oranına göre milletvekili çıkarır (en çok oy alan tümünü almaz).
• %7 Ülke Barajı: Tüm ülkede geçerli oyların %7'sini alamayan parti veya ittifak meclise giremez.
• D'Hondt Sistemi: Milletvekili dağılımı hesaplamasında kullanılan yöntemdir.

Yüksek Seçim Kurulu (YSK)

Seçimler, yargı organlarının gözetim ve denetimi altında yapılır. Bu amaçla anayasada Yüksek Seçim Kurulu düzenlenmiştir.

Milletvekili olabilmek için gereken şartlar:

• Türk vatandaşı olmak (siyasi hak olduğu için)
• En az ilkokul mezunu olmak (ortaokul veya lise değil!)
• 18 yaşını doldurmuş olmak (2017 değişikliğiyle 25'ten 18'e indirildi)
• Askerlikle ilişiği olmamak (askerliği yapmış olmak şartı değil; askerlik yaşı 20, vekillik yaşı 18 olduğu için)
• Kamu hizmetlerinden yasaklı olmamak
• Kısıtlı (vesayet altında) olmamak

Suça İlişkin Engeller

Taksirli suçlar milletvekili olmaya engel değildir (süresi ne olursa olsun). Kasıtlı suçlardan 1 yıl (12 ay) ve üzeri hüküm giymek engel teşkil eder.

Ancak affa uğramış olsa bile aşağıdaki suçlardan hüküm giyenler asla milletvekili adayı olamazlar:

• Zimmet, ihtilas, irtikap, rüşvet
• Hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik
• İnancı kötüye kullanma, dolanlı iflas
• Kaçakçılık, resmi ihalelere fesat karıştırma
• Devlet sırlarını açığa vurma
• Terör eylemleri

Görevinden Çekilmesi Gerekenler

Milletvekili adayı olabilmek için istifa etmesi gereken kişiler: hakim-savcılar, yüksek mahkeme üyeleri, TSK mensupları, YÖK üyeleri, yüksek öğretim elemanları, memurlar ve sözleşmeli personel. Hakim-savcı, yüksek mahkeme üyesi ve TSK mensupları istifa ettiklerinde bir daha mesleklerine dönemezler.

Milletin Temsili

Anayasanın 80. maddesine göre milletvekilleri seçildikleri bölgeyi, kendilerini seçenleri veya partilerini değil, bütün milleti temsil ederler. Çıkardıkları kanunlar tüm vatandaşları ilgilendirdiği için temsil de tüm milleti kapsar.

Milletvekili Sıfatının Kazanılması

Milletvekili sıfatı il seçim kurulu tarafından seçim tutanığının (mazbatanın) düzenlenmesiyle kazanılır. Seçim sonuçlarının açıklanmasının ardından milletvekili adayı adliyeye giderek mazbatasını il seçim kurulundan alır ve bu andan itibaren milletvekili sıfatını kazanmış olur.

Göreve Başlama: Yemin

Milletvekilinin oylamalara katılabilmesi, kanun teklif edebilmesi ve komisyonlarda çalışabilmesi için Anayasanın 81. maddesi gereği and içmesi zorunludur. Yemin etmeyen milletvekili göreve başlayamaz.

TBMM önünde yemin ederek göreve başlayanlar:

• Milletvekilleri
• Cumhurbaşkanı
• Cumhurbaşkanı yardımcıları
• Bakanlar
• Kamu baş denetçisi (anayasada yazmaz ama uygulama bu şekildedir)

Milletvekillerinin sahip olduğu iki önemli parlamento muafiyeti vardır:

1. Yasama Sorumsuzluğu (Kürsü Dokunulmazlığı)

Meclis çalışmalarındaki oy, söz ve düşünce açıklamalarından dolayı milletvekili sorumlu tutulamaz.

2. Yasama Dokunulmazlığı

Meclis kararı olmadıkça milletvekili hakkında şu dört işlem yapılamaz:

• Gözaltına alınamaz
• Sorgulanamaz
• Tutuklanamaz
• Yargılanamaz

Ancak delil toplanmasına, soruşturma başlatılmasına, iddianame hazırlanmasına ve arama kararına engel değildir.

Dokunulmazlığın İstisnaları:

• Ağır cezayı gerektiren suçüstü halinde dokunulmazlığa bakılmaz.
• Seçimden önce soruşturmasına başlanmış anayasanın 14. maddesine ilişkin suçlarda yargılama devam eder.

İtiraz (7-15 Kuralı)

Dokunulmazlığı kaldırılan milletvekili veya onun adına başka bir milletvekili, 7 gün içinde Anayasa Mahkemesine itiraz edebilir. Anayasa Mahkemesi 15 gün içinde kararını açıklar.

Kendiliğinden Sona Erme

• Ölüm
• Seçimlerin yenilenmesi (aday olmama/seçilememe)
• Cumhurbaşkanı, cumhurbaşkanı yardımcısı veya bakan seçilme (sert kuvvetler ayrılığı)
• Vatandaşlık kaybı
• Mahalli idare organlarına seçilme (belediye başkanı gibi)

Meclis Kararıyla Sona Erme

Kısıtlılık ve Kesin Hüküm Giyme: Mahkeme kararının TBMM'ye bildirilmesiyle vekillik düşer; ayrıca oylama gerekmez.

Vekilliği Düşürmeyen Durumlar

• Partiden istifa etmek (bağımsız milletvekili olursunuz)
• Meclis başkanı seçilmek
• Beyan ve eylemleriyle partinin kapatılmasına sebep olmak (sadece 5 yıl boyunca partilere üye olunamaz)
• Yasama dokunulmazlığının kaldırılması (sadece yargılanmanın yolunu açar)

Kanun Teklifi

Kanun teklif etmeye milletvekilleri yetkilidir (bir veya birden çok milletvekilinin yazılı imzasıyla). Tek istisna: Bütce ve kesin hesap kanun tekliflerini cumhurbaşkanı sunar.

Görüşme ve Kabul

Kanun teklifleri meclis başkanlığına sunulur, ilgili komisyona havale edilir (komisyonlar meclisin mutfağıdır), ardından genel kurulda görüşülür. Kanunlar ivedilikle (bir kez) görüşülür; ancak anayasa değişikliği istisnadır (iki kez görüşme zorunlu).

Kanunun Kabul Edilmesi

• Toplantı yeter sayısı: 200 milletvekili (üye tam sayısının 1/3'ü)
• Normal kanunlar: Basit çoğunluk (katılanların yarısından 1 fazlası, çıkan sayı 151'in altına düşemez)
• Af kanunu ve anayasa değişikliği: En az 360 milletvekili

Kanunun Yayımlanması ve Veto

Cumhurbaşkanı kendisine gelen kanunları 15 gün içinde ya yayımlar ya da meclise geri gönderir.

Veto edilemeyen tek kanun: Bütce kanunu. Hazırlanması uzun süreceğinden ve devletin harcama yetkisini verdiğinden cumhurbaşkanı iade edemez.

Yürürlüğe Giriş

Kanunda ayrıca bir yürürlük tarihi belirtilmemişse, Resmi Gazetede yayımlandığı gün yürürlüğe girer.

Anayasa ülkenin en temel normu olduğundan değiştirilmesi sıradan kanunlardan çok daha zor tutulmuştur:

Bütce kanunu devletin gelecek yılın harcamalarını, kesin hesap kanunu ise geçmiş yılın harcamalarının yasaya uygunluğunu düzenler.

Bütce Kanunu Süreci

• Cumhurbaşkanı mali yılbaşından (1 Ocak) en az 75 gün önce meclise sunar.
• Plan ve Bütce Komisyonu 55 gün içinde kabul eder.
• Genel kurulda mali yılbaşına kadar görüşülüp karara bağlanır.
• Özel bir sayı gerekmez; basit çoğunluk yeterlidir.

Bütce Kanunu Geçmezse

• Önce geçici bütce kanunu çıkarılır.
• O da geçmezse bir önceki yılın bütcesi yeniden değerleme oranına göre artırılarak uygulanır (aynen değil!).

Kesin Hesap Kanunu

Cumhurbaşkanı ilgili mali yılın sonundan en geç 6 ay içinde meclise sunar. Sayıştay genel uygunluk bildirimini meclise gönderir. Bütce kanun teklifiyle birlikte görüşülür.

Kanunla Yapılan İşler

• Kanun koymak, değiştirmek, kaldırmak
• Anayasayı değiştirmek (en az 360)
• Af kanunu çıkarmak (en az 360; orman suçları af kapsamı dışında)
• Bütce ve kesin hesap kanunlarını görüşüp kabul etmek
• Para basılmasına karar vermek (yetki Merkez Bankasına devredilmiştir)
• Milletlerarası anlaşmaları onaylamayı uygun bulmak (onaylayan ve yayımlayan cumhurbaşkanıdır)
• OHAL kararnamelerini kanunla kabul etmek

Parlamento Kararları (Kanun Olmayan İşler)

Bunlar cumhurbaşkanına gitmez, meclis başkanı tarafından Resmi Gazetede yayımlanır:

• Savaş ilanı
• TSK'nın kullanılmasına karar verme ve tezkere (yurt dışına asker gönderme)
• OHAL ilanının onaylanması, uzatılması, kaldırılması
• Cumhurbaşkanı, yardımcıları ve bakanları yüce divana gönderme
• Milletvekilinin dokunulmazlığının kaldırılması, vekilliğin düşürülmesi
• Meclis başkanını seçmek, iç tüzük yapmak
• Kalkınma planlarını onaylamak

Meclisin Seçim Yetkileri

• RTÜK: 9 üyesinin tamamını TBMM seçer
• Sayıştay: Başkan ve üyelerini TBMM seçer
• Hakimler ve Savcılar Kurulu: 7 üyeyi TBMM seçer
• Anayasa Mahkemesi: 3 üyeyi TBMM seçer
• Kamu Baş Denetçisi: TBMM seçer (meclis başkanı gibi 4 turlu gizli oyla)

Yasama Yılı ve Toplanma

• Yasama yılının ilk günü 1 Ekim'dir. Meclis bu tarihte çağrısız kendiliğinden toplanır.
• Bir yasama yılında en çok 3 ay tatil yapılır.
• Ara vermeler iş tüzüğe göre 15 günü geçemez.

Olağanüstü Toplantı

Meclis tatilde veya ara vermedeyken toplanma gerekirse:

• Doğrudan çağırabilenler: Cumhurbaşkanı ve meclis başkanı
• Dolaylı: En az 120 milletvekili (üye tam sayısının 1/5'i) yazılı teklifle meclis başkanından talep eder

Açık ve Kapalı Oturum

Meclis görüşmeleri kural olarak açıktır. Ancak Bakanlar, Siyasi Parti Grupları veya en az 20 milletvekili kapalı (gizli) oturum yapılmasını isteyebilir. Kapalı oturum tutanakları 10 yıl saklanır ve yayımlanmaz.

Çalışma Kavramları

Başkanlık Divanının Yapısı

Divanın tüm üyeleri milletvekilidir: Meclis Başkanı, 4 başkan vekili, katip üyeler ve idare amirleri. Meclis genel sekreteri divan üyesi değildir.

Sadece meclis başkanı için seçim yapılır; diğer üyeler siyasi parti gruplarının üye sayısı oranında belirlenir.

Meclis Başkanı Seçimi

Tarafsızlığı sağlamak için çok sayıda önlem alınmıştır:

• Siyasi parti grupları aday gösteremez (bireysel başvuru)
• Bir yasama döneminde iki seçim yapılır: ilk seçilenler 2 yıl, ikinci seçilenler kalan süreyi tamamlar
• Aday gösterme 5 gün, seçim 5 gün (toplam 10 günde tamamlanır)
• Oylama gizli yapılır

Dört Turlu Seçim:

Meclis Başkanının Tarafsızlığı

• Milletvekili ve partilidir ancak partisinin meclis içi/dışı faaliyetlerine katılamaz
• Görev dışında meclis tartışmalarına katılamaz
• Hiçbir durumda oy kullanamaz (tarafını belli eder)
• Başkan vekili oturumu yönetirken oy kullanamaz, yönetmezken kullanabilir

Nitelikli Çoğunluk Gerektiren Oylamalar

Anayasada üç nitelikli çoğunluk sayısı vardır. Hesaplama her zaman 600 üzerinden yapılır:

Basit Çoğunluk Yeterli Olan Oylamalar

Şu oylamalarda nitelikli çoğunluk aranmaz:

• Dokunulmazlığın kaldırılması
• Savaş ilanı
• Anlaşmaları onaylamayı uygun bulma
• Bütce kanunları
• OHAL kararının onaylanması
• TSK'nın yurt dışına gönderilmesi

Gizli Oylama Gerektiren Durumlar

• Anayasa değişiklikleri
• Meclis başkanı seçimi, kamu baş denetçisi seçimi
• Anayasa Mahkemesine ve HSK'ya üye seçimi
• Bağdaşmayan işle vekillik düşürme
• Meclis soruşturması (360 ve 400 oylamaları)

Türkiye Cumhuriyeti adına yapılacak uluslararası anlaşmaların onaylanması, meclisin bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır. Meclis onaylamaz; onaylamayı uygun bulur. Onaylayan ve yayımlayan cumhurbaşkanıdır.

Meclise Gelmeden Yürürlüğe Giren Anlaşmalar

Şu şartları taşıyan anlaşmalar doğrudan cumhurbaşkanı tarafından yayımla yürürlüğe girer:

• Ekonomik, ticari veya teknik ilişkileri düzenleyen
• Süresi 1 yılı aşmayan
• Devlet maliyesine yük getirmeyen
• Kişi hallerine ve Türklerin yurt dışındaki mülkiyet haklarına dokunmayan
• Türk kanunlarında değişiklik gerektirmeyen

Bu anlaşmalar yayından itibaren 2 ay içinde meclis bilgilendirilir.

Anlaşmaların Hukuki Değeri

• Usülüne göre yürürlüğe giren anlaşmalar kanun hükmündedir.
• Anlaşmalar hakkında Anayasa Mahkemesine başvurulamaz (yargı yolu kapalı).
• 2004 değişikliği: Temel hak ve özgürlüklere ilişkin anlaşmalarla kanunlar aynı konuda farklı hükümler içerirse anlaşma hükümleri esas alınır (anlaşma kanundan üstündür).

Siyasi Parti Grupları

Mecliste grup kurabilmek için en az 20 milletvekili gerekir. Bağımsızlar grup kuramaz. Bir partinin yalnızca bir grubu olabilir.

Grupların yapabilecekleri:

• Başkanlık divanına üye sayıları oranında üye vermek
• Komisyonlara üye vermek
• Genel görüşme ve meclis araştırması istemek
• Cumhurbaşkanlığı adayı göstermek
• En fazla üyeye sahip 2 parti grubu: Anayasa Mahkemesine iptal davası açabilir

Grupların yapamayacakları (3 yasak):

• Yasama dokunulmazlığı ile ilgili görüşme yapamaz, karar alamaz
• Meclis soruşturması ile ilgili görüşme yapamaz, karar alamaz
• Meclis başkanı için aday gösteremez

İç Tüzük

Meclisin kendi çalışma düzenini belirleyen kuraldır. “Meclisin sessiz anayasası” olarak adlandırılır. Kanun değil, parlamento kararıdır. Meclisin kendi iç işleyişini düzenlemesi yöntemsel bağımsızlık ilkesinin bir sonucudur. İç tüzük Anayasa Mahkemesinin denetimine tabidir (şekil ve esas bakımından).

Meclis genel kurulundaki görüşmeler herkese açıktır ve tutanak dergisinde tam olarak yayımlanır. Kapalı oturum yapılsa bile tutanak tutulması zorunludur. Meclisteki yasama çalışmaları TRT 3 üzerinden canlı olarak takip edilebilir.

2017 değişikliğiyle sözlü soru ve gensoru kaldırılmıştır. Güncel sistemde 4 denetim aracı vardır:

Meclis Soruşturması Süreci

Cumhurbaşkanı, CB yardımcıları ve bakanlar hakkında suç işledikleri iddiasıyla meclis soruşturması açılabilir. Üç aşamalı oylama gerekir:

• 301: Soruşturma açılmasını isteme (önerge)
• 360: Soruşturma açılmasına karar verme (gizli oy). Ardından 15 kişilik komisyon kurulur, 2 ay çalışır (+ 1 ay ek süre).
• 400: Yüce divana sevk (gizli oy)

Yüce divan yargılaması 3 ay sürer (yetmezse + 3 ay = en geç 6 ay). Görevde olsunlar veya olmasınlar yargılanabilirler. Yüce divana gönderilmekle görevleri sona ermez; ancak seçilmeye engel bir suçtan mahkum olurlarsa görevleri biter.

Önemli: Meclis soruşturması sonucunda verilen Yüce Divan’a sevk kararı bir parlamento kararıdır ve buna karşı yargı yolu kapalıdır (AYM’ye itiraz edilemez). Sevk edilen kişi doğrudan Yüce Divan’da kendini savunur.

Görevle ilgili olmayan suçlarda (kişisel suçlar: komşusuna saldırı, hakaret gibi) ise meclis soruşturması devreye girmez. Bu durumda tıpkı milletvekilleri gibi yasama dokunulmazlığı hükümleri uygulanır. Savcılık soruşturma başlatır, fezleke hazırlar ve dokunulmazlığın kaldırılması için meclise gönderir.

Güvenoyu ve Hükümet Programı

Yeni Cumhurbaşkanlığı sisteminde güvenoyu mekanizması yoktur. Cumhurbaşkanı programını meclise sunabilir ancak oylamaya sunulmaz. Güvenini sandiktan (halktan) almıştır, meclisten güvenoyu istemez.