Temel Hak ve Hürriyetler

Temel hak ve hürriyetler, 1982 Anayasası'nın 2. Bölümünde (madde 12-74) düzenlenmiştir. Anayasanın yaklaşık üçte birini oluşturan bu bölüm, bireylerin devlet karşısındaki en temel güvencelerini içerir.

Anayasanın 12. maddesine göre temel hak ve hürriyetlerin dört temel özelliği vardır:

Özellik	Açıklama
Kişiliğe Bağlı	Doğuştan sahip olunan haklardır. Devlet bu hakları vermez, yalnızca tanır ve güvence altına alır.
Dokunulmaz	Yaşam hakkı, maddi ve manevi bütünlük gibi haklar dokunulmazdır.
Devredilemez	Hiç kimse oy kullanma hakkını başkasına devredemez.
Vazgeçilemez	Kimse özgürlüğünden vazgeçip başkasının kölesi olamaz.

Madde 12/2'ye göre temel haklar, kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da içerir. Yani haklar mutlak değildir; sorumlulukla birlikte gelir.

Hakların Kötüye Kullanılmaması (Madde 14)

Anayasadaki hak ve hürriyetlerden hiçbiri, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamaz. Örneğin, düşünce özgürlüğü kapsamında şiddete teşvik etmek veya anayasal düzeni yıkmak için örgütlenmek Madde 14 ihlalidir.

Anayasanın en önemli maddelerinden biri olan 13. madde, olağan dönemlerde (savaş, seferberlik veya OHAL ilan edilmemiş dönemlerde) temel hak ve hürriyetlerin nasıl sınırlanabileceğini belirler. Bu madde devletin önüne önemli engeller koyar:

Sınırlamanın 7 Koşulu

1. Yalnızca kanunla yapılır: Temel haklar ancak TBMM'nin çıkardığı kanunla sınırlanabilir. Cumhurbaşkanı kararnamesi, yönetmelik veya genelge ile sınırlama yapılamaz.
2. Özel sınırlama sebeplerine dayanılır: 2001 değişikliğiyle daha önce tüm haklar için geçerli olan genel sınırlama sebepleri (kamu düzeni, genel ahlak, kamu yararı vb.) kaldırılmış; her hakkın kendi maddesinde belirtilen özel sınırlama sebepleri sistemi benimsenmiştir.
3. Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olmalıdır: Anayasanın dayandığı temel felsefeye aykırı sınırlama yapılamaz.
4. Demokratik toplum düzenine aykırı olamaz: Kadınların oy hakkını kaldırmak gibi bir kanun demokratik toplum düzenine aykırı olur.
5. Hakkın özüne dokunulamaz: İfade özgürlüğü daraltılabilir ancak tamamen ortadan kaldırılamaz.
6. Laik Cumhuriyetin gereklerine uygun olmalıdır: "X üniversitesine yalnızca Y dinine mensup olanlar girebilir" gibi bir kural laikliğe aykırıdır.
7. Ölçülülük ilkesine uyulmalıdır: Kullanılan araç ulaşılmak istenen amaç için gerekli, elverişli ve orantılı olmalıdır.

Anayasanın 15. maddesi, devletin savaş, seferberlik veya olağanüstü hal (OHAL) dönemlerinde temel hak ve hürriyetleri kısmen veya tamamen durdurabileceğini düzenler. Sıkı yönetim uygulaması, 2017 anayasa değişikliğiyle kaldırılmıştır.

Durdurmanın Sınırları

Devlet bu dönemlerde bile üç sınıra uymak zorundadır:

• Milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükleri ihlal etmemelidir (Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi gibi)
• Ölçülülük ilkesine uymalıdır (gereksiz yere uzun süreli sokaga çıkma yasakları ölçüsüzdür)
• Sert çekirdek haklara asla dokunamaz

Sert Çekirdek Haklar (Mutlak Dokunulmaz Haklar)

Aşağıdaki haklar, savaş dahil hiçbir koşulda durdurulamaz veya sınırlanamaz:

Sert Çekirdek Hak	Açıklama
Yaşam Hakkı	Kişi öldürülemez. İstisna: Savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler.
İşkence Yasağı	Kişinin maddi ve manevi bütünlüğüne dokunulamaz. İşkence mutlak yasaktır.
Din, Düşünce ve Kanaatleri Açıklamaya Zorlanamama	Kimse din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz, bundan dolayı suçlanamaz.
Suç ve Cezaların Geçmişe Yürütmezliği	Suçta ve cezada kanunilik ilkesi. Eğer bu ilke olmasaydı, herkes her an suçlu olabilirdi.
Masumiyet Karinesi	Suçluluğu mahkemece sabit oluncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.

Anayasanın 16. maddesine göre yabancıların temel hak ve hürriyetleri iki koşulla sınırlanabilir:

1. Milletlerarası hukuka uygun olacak: Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası antlaşmalara (Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi gibi) aykırı davranılamaz.
2. Kanunla yapılacak: Tıpkı Türk vatandaşları için olduğu gibi, yalnızca TBMM kanunuyla sınırlama yapılabilir.

Anayasamızdaki haklar, Alman hukukçu Georg Jelinek'in ayrımına göre devlet ile kişi arasındaki ilişkiler temelinde üç gruba ayrılmıştır:

Hak Grubu	Statü	Anlamı	Örnekler
Kişi Hak ve Ödevleri	Negatif Statü	Bireyi devlete karşı korur; devlet müdahale edemez	Yaşam hakkı, kişi hürriyeti, konut dokunulmazlığı, mülkiyet hakkı
Sosyal ve Ekonomik Haklar	Pozitif Statü	Devletin mali imkanları ölçüsünde bireye hizmet sunması	Eğitim hakkı, sosyal güvenlik, çalışma hakkı, sendika kurma
Siyasi Haklar	Aktif Statü	Bireyin devletin işleyişine katılımı	Seçme-seçilme, parti kurma, kamu hizmetine girme, dilekçe hakkı

Kişi hakları, bireyi devlete karşı koruyan haklardır. Devlet bu haklara müdahale edemez. Aşağıda en önemli kişi hakları sıralanmıştır:

Kişinin Dokunulmazlığı ve Yaşam Hakkı

Herkes yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir. Tıbbi zorunluluklar dışında kişinin rızası olmadan vücut bütünlüğüne müdahale edilemez. Rızası olmadan kimse bilimsel veya tıbbi deneye tabi tutulamaz.

Yaşam hakkının ihlali sayılmayan durumlar:

• Meşru müdafaa (silahlı saldırganı etkisiz hâle getirme)
• Yakalama ve tutuklama kararlarının yerine getirilmesi
• Tutuklu veya hükümlünün kaçmasının önlenmesi
• Ayaklanma veya isyanın bastırılması
• OHAL dönemlerinde yetkili mercinin verdiği emirlerin uygulanması

Zorla Çalıştırma Yasağı

Hiç kimse zorla çalıştırılamaz. Angarya (karşılıksız çalıştırma) mutlak yasaktır. Ancak şu üç durum zorla çalıştırma sayılmaz:

• Hükümlülük ve tutukluluk sürelerindeki atölye çalışmaları
• OHAL dönemlerinde vatandaşlardan istenecek hizmetler (depremde enkaz kaldırma gibi)
• Ülke ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı vatandaşlık ödevi (askerlik hizmeti gibi)

Kişi Hürriyeti ve Güvenliği

Gözaltı sürelerine ilişkin anayasal sınırlar:

Suç Türü	Azami Gözaltı Süresi
Bireysel suçlar (Anayasa)	En fazla 48 saat (mahkemeye götürülme süresi hariç)
Bireysel suçlar (CMK m.91)	24 saat (uygulamada geçerli süre)
Toplu suçlar	En fazla 4 gün (mahkemeye götürülme süresi hariç)

Tutuklama kararını yalnızca hakim verebilir. Yakalamayı herkes (vatandaşlar dahil) yapabilir, gözaltı kararını savcılık verebilir, ancak tutuklama ancak hakim kararıyla olur. (2024 ön lisans sınav sorusu)

Tutuklanılabilmesi için üç koşul birlikte aranmalıdır:

1. Suçluluğu hakkında kuvvetli belirti bulunması
2. Kaçma ihtimali olması (yurt dışına bilet almış olma gibi)
3. Delilleri yok etme veya değiştirme tehlikesi bulunması

Bu üç hak (özel hayatın gizliliği, konut dokunulmazlığı, haberleşme hürriyeti) ortak altı sebeple sınırlanabilir:

Sınırlama Sebebi	Örnek
1. Milli güvenlik	Terör örgütü mensuplarının haberleşmesinin dinlenmesi
2. Kamu düzeni	Suç örgütlerine yönelik operasyonlar
3. Suç işlenmesinin önlenmesi	Holigan gruplarının iletişimlerinin izlenmesi
4. Genel sağlığın korunması	Bulaşıcı hastalık taşıyan kişinin tespiti
5. Genel ahlakın korunması	Genel ahlaka aykırı faaliyet yapılan bir yere girilmesi
6. Başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması	Üçüncü kişilerin haklarının ihlal edilmesinin önlenmesi

Normal koşullarda bu sınırlamalar ancak hakim kararıyla yapılır. Ancak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde yetkili merciin (kolluk amiri veya cumhuriyet savcısı) yazılı emriyle de yapılabilir. Bu durumda 24 saat içinde hakim onayına sunulmalı, hakim de en geç 48 saat içinde kararını vermelidir.

Kişisel Verilerin Korunması

Herkes kendisiyle ilgili kişisel verilerin korunmasını isteme hakkına sahiptir. Bu hak, 2010 yılında anayasal bir hak hâline gelmiştir ve özel hayatın gizliliği başlığı altında düzenlenmiştir.

Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru

Yine 2010 değişikliğiyle getirilen bu hak, temel hakların korunmasında en güçlü yargısal güvencedir. Herkes, anayasada güvence altına alınmış haklarının kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia ederek AYM'ye başvurabilir. Önce olağan yargı yollarının tüketilmesi gerekir.

Yerleşme ve Seyahat Özgürlüğü

Yerleşme hürriyetinin 4 sınırlama sebebi: Suç işlemeyi önlemek, sosyal ve ekonomik gelişmeyi sağlamak, sağlıklı ve düzenli kentleşmeyi gerçekleştirmek, kamu mallarını korumak.

Seyahat hürriyetinin 2 sınırlama sebebi: Suç işlemeyi önlemek ve suç soruşturması/kovuşturması. Ortak sebep: suç işlemeyi önlemek.

Vatandaş sınır dışı edilemez ve yurda girme hakkından yoksun bırakılamaz. Yurt dışına çıkış ise ancak hakkında suç soruşturması/kovuşturması olması halinde hakim kararıyla engellenebilir.

Düşünce ve Kanaat Hürriyeti

Düşünce ve kanaat hürriyeti (kafanın içi) sınırsız bir özgürlüktür. Ancak düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğü (kafanın içindekilerin dışarıya yansıması) sınırlandırılabilir. Bu hak, insanlara hakaret etme yetkisi vermez.

Bilim ve Sanat Özgürlüğü

Anayasanın ilk üç maddesini değiştirmek amacıyla kullanılamaz (aynı kural basın hürriyeti için de geçerlidir).

Basın Hürriyeti

Basın hürdür ve sansür edilemez. Basımevi kurmak izinsiz yapılır, mali teminat aranmaz. Süreli ve süresiz yayın çıkarmak önceden izin almadan yapılır (sadece bildirim yapılır).

Düzeltme ve Cevap Hakkı

Hakkımızda gerçeğe aykırı bir yayın yapıldıysa ve bu şeref, haysiyet ve onurumuzu zedeliyorsa, düzeltme ve cevap hakkımızı kullanabiliriz. Yayın organı yayınlamazsa mahkemeye başvurabiliriz; hakim en geç 7 gün içinde kararını verir.

Mülkiyet Hakkı

Herkes mülk edinme ve miras bırakma hakkına sahiptir. Mülkiyet hakkı ancak kamu yararı amacıyla sınırlanabilir (tek sınırlama sebebi). Toplum yararına aykırı şekilde mülkiyet kullanılamaz.

Suç ve Cezalara İlişkin Esaslar (Madde 38)

• Suç ve cezalar geçmişe yürütmezlik (sert çekirdek hak)
• Masumiyet karinesi (sert çekirdek hak)
• Ceza sorumluluğu şahsidir; kimse başkasının fiilinden sorumlu tutulamaz
• Borçtan dolayı hapis yasağı vardır
• Ölüm cezası 2004'te kaldırılmıştır
• Genel müsadere yasaktır (özel müsadere -suçta kullanılan eşya, suçtan elde edilen kazanç- yapılabilir)
• İdare kişiyi özgürlüğünden mahrum bırakacak yaptırım uygulayamaz (İstisna: Silahlı Kuvvetler)
• Vatandaş suç sebebiyle yabancı bir ülkeye verilemez (İstisna: Uluslararası Ceza Divanına taraf olmanın gerektirdiği yükümlülkler)
• Susma hakkı: Hiç kimse kendisini ve kanunda gösterilen yakınlarını suçlayıcı beyanda bulunmaya zorlanamaz
• Kanuna aykırı elde edilen bulgular delil olarak kabul edilemez

Kanuni Hakim Güvencesi

Hiç kimse kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz. Herkesin hakimi önceden kanunlarda yazılıdır. Kişiye özel mahkeme kurulamaz; özel mahkeme demek tarafsız olmayan hakim demektir.

İspat Hakkı

Kamu görevlilerine karşı, görevleriyle ilgili yapılan isnatlardan dolayı açılan hakaret davalarında sanık, isnadın doğruluğunu ispat etme hakkına sahiptir. Bu hak, 1960 öncesinde kamu görevlisinin beyanının esas alınması sorununu çözmek için anayasaya konmuştur.

Sosyal haklar, devletin mali imkanları ölçüsünde bireylere destek vermesi için yazılmış haklardır. Sosyal devlet anlayışı, 1961 Anayasasıyla anayasal güvenceye kavuşmuştur.

Ailenin Korunması ve Çocuk Hakları

Aile, Türk toplumunun temelidir ve eşler arasında eşitliğe dayanır. Devlet, ananın ve çocukların korunması, aile planlamasının öğretilmesi ve çocukları her türlü istismar ve şiddete karşı koruyucu tedbirlerin alınmasından sorumludur.

Eğitim ve Öğrenim Hakkı ve Ödevi

• Eğitim öğrenim hem hak hem ödevdir
• İlköğretim zorunlu ve devlet okullarında parasızdır
• Eğitim, Atatürk ilke ve inkılapları doğrultusunda, devletin gözetim ve denetimi altında yapılır
• Türk vatandaşlarına ana dil olarak yalnızca Türkçe öğretilir (Lozan azınlıkları istisna)
• Eğitim öğretim hürriyeti, anayasaya sadakat borcunu ortadan kaldıramaz

Kamu Yararı (Toplum Yararı) Alt Başlığı

Bu başlık altında beş konu yer alır:

1. Kıyılardan yararlanma: Kıyılar devletin hüküm ve tasarrufu altındadır, özel mülkiyete devredilemez.
2. Toprak mülkiyeti: Devlet toprakları erozyona karşı korur, verimini artırır.
3. Tarım ve hayvancılık: Devlet bu alanları ve çalışanlarını destekler.
4. Kamulaştırma: Devletin, toplum yararı için özel mülkiyetteki taşınmazı bedeli karşılığında kendi mülkiyetine geçirmesidir.
5. Devletleştirme ve özelleştirme: Birbirinin tersi kavramlardır.

Kamulaştırma Kuralları

Kamulaştırma bedeli kural olarak nakit ve peşin ödenir. Taksitlendirme yapılabilecek istisnai haller:

• Tarım reformu
• Büyük enerji ve sulama projeleri (GAP, HES gibi)
• Yeni ormanların yetiştirilmesi
• Kıyıları koruma ve turizm amacıyla yapılan kamulaştırmalar

Çalışma Hakkı ve Ödevi

Çalışmak hem hak hem ödevdir. Devlet çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, işsizleri korumak ve istihdamı artırmak için gerekli tedbirleri almak zorundadır. Kimse yaşına, cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamaz. Küçükler, kadınlar ve bedeni/ruhi yetersizliği olanlar çalışma bakımından özel olarak korunur.

Sendika Kurma Hakkı

Sendika kurmak izinsiz yapılır. İşçiler, memurlar ve işverenler sendika kurabilir. Üyeliğe girmek ve ayrılmak serbesttir. Sendika hakkı da aynı 6 sebeple (milli güvenlik, kamu düzeni, suç önleme, genel sağlık, genel ahlak, başkalarının hakları) sınırlanabilir.

Toplu Sözleşme Sistemi

Özellik	Toplu İş Sözleşmesi	Toplu Sözleşme
Taraflar	İşçi sendikası - İşveren	Memur sendikası - Devlet
Uyuşmazlık halinde	Grev hakkı / Yüksek Hakem Kurulu	Kamu Görevlileri Hakem Heyeti
Hakem kararı	Toplu iş sözleşmesi hükmünde, yargı yolu kapalı	Toplu sözleşme hükmünde, yargı yolu kapalı

Ücret Adaleti ve Asgari Ücret

Asgari ücret, Asgari Ücret Tespit Komisyonu tarafından iki ölçüte göre belirlenir: çalışanların geçim şartları ve ülkenin ekonomik durumu.

Sosyal Güvenlik Bakımından Korunması Gerekenler

• Harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri
• Malul ve gaziler
• Engelliler
• Yaşlılar
• Korunmaya muhtaç çocuklar

Anayasada "Koruma" İfadesi Geçen Gruplar

KPSS'de sık sorulan bir konudur: Gençler, çalışanlar, işsizler, başarılı sporcular, sanatçılar, yaşlılar, engelliler, şehit dul ve yetimleri, gazi ve maluller, korunmaya muhtaç çocuklar. (2024 lisans sınav sorusu)

Devletin Sosyal-Ekonomik Ödevlerinin Sınırları

Devlet bu hakları yerine getirirken iki ölçüte bağlıdır: amaçlarına uygun öncelik sırası ve mali kaynakların yeterliliği.

Siyasi haklar, bireyin devletin yönetimine katılımını sağlayan haklardır. Bu hakların çoğundan yalnızca Türk vatandaşları yararlanabilir.

Vatandaşlık (Madde 66)

Anayasanın 5 temel cümlesi:

1. Türk devletine vatandaşlık bağıyla bağlı olan herkes Türktür
2. Türk babasının veya Türk ananın çocuğu Türktür (birinin Türk olması yeterlidir)
3. Vatandaşlık kanunun gösterdiği şekilde kazanılır ve kaybedilir
4. Vatana bağlılıkla bağdaşmayan eylemde bulunmadıkça vatandaşlıktan çıkarılamaz
5. Vatandaşlıktan çıkarma işlemine karşı yargı yolu kapatılamaz

Kamu Hizmetine Girme

Her Türk kamu hizmetine girme hakkına sahiptir (yabancılar giremez). Hizmete alınmada görevin gerektirdiği nitelikler dışında hiçbir ayrım gözetilmez (liyakat ilkesi). Kamu hizmetine girenler mal bildiriminde bulunmak zorundadır (yolsuzluğu önlemek amacıyla).

Vatan Hizmeti

Her Türkün hakkı ve ödevidir. Vatan hizmeti yalnızca askerlik olarak anlaşılmamalıdır; silahlı kuvvetlerde veya kamu kesiminde (doktor, öğretmen olarak) yerine getirilebilir.

Dilekçe Hakkı

Anayasada yabancıların yararlanabileceği açıkça belirtilen tek siyasi haktır. Türkiye'de ikamet eden yabancılar, mütekabiliyet (karşılıklılık) esasıyla dilekçe hakkından yararlanabilir. Dilekçeler yetkili makamlara (CİMER gibi) veya TBMM Dilekçe Komisyonuna iletilebilir.

Bilgi Edinme ve Kamu Denetçisine Başvurma

"Herkes" ifadesi kullanıldığı için yabancılar da bu haklardan yararlanabilir. Her iki hak da 2010 yılında anayasal güvenceye kavuşmuştur.

Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsman)

• TBMM Başkanlığına bağlıdır (en çok sorulan bilgi)
• İdarenin işleyişiyle ilgili dilek ve şikayetleri inceler
• Baş Denetçiyi TBMM seçer, görev süresi 4 yıldır, gizli oyla seçilir
• Yalnızca tavsiye kararlar sunabilir (bağlayıcı değildir)
• Mahkemeye intikal etmiş konular için başvurulamaz

Vergi Ödevi

Vergi yalnızca bir ödevdir (hak değildir). Herkes mali gücüne göre vergi öder. Vergiler kanunla konulur, kanunla kaldırılır. Cumhurbaşkanı vergi oranlarını ancak meclisin verdiği yetkiyle ve belirtilen sınırlar içinde değiştirebilir.

KPSS'de "Aşağıdakilerden hangisi kişi/sosyal/siyasi haklardan biridir?" şeklinde sorular sıklıkla çıkmaktadır. En çok karıştırılan çiftler:

Kişi Hakkı (Negatif)	Sosyal Hak (Pozitif)
Zorla çalıştırma yasağı	Çalışma hakkı ve ödevi, sendika, grev, ücret
Konut dokunulmazlığı	Konut hakkı (TOKİ)
Dernek kurma hürriyeti	Sendika kurma hakkı
Toplantı ve gösteri yürüyüşü	Grev ve lokavt hakkı
Bilim ve sanat hürriyeti	Sanat ve sanatçının korunması
Mülkiyet hakkı (mülk edinme, miras)	Toprak mülkiyeti (erozyona karşı koruma)

İzinsiz (Bildirimle) Kullanılan Haklar

• Basımevi kurmak
• Süreli ve süresiz yayın çıkarmak
• Dernek kurmak
• Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenlemek
• Sendika kurmak
• Siyasi parti kurmak

İzne Bağlanabilen Faaliyetler

• Radyo ve TV yayınları (RTÜK)
• Sinema ve benzeri yollarla yapılan yayınlar (Kültür Bakanlığı)

Hem Hak Hem Ödev

Hak/Ödev	Açıklama
Eğitim öğrenim	Okumak istiyoruz (hak) + İlköğretim zorunludur (ödev)
Çalışma	Çalışmak istiyoruz (hak) + Topluma faydalı olmak (ödev)
Vatan hizmeti	Her Türkün hakkı ve ödevidir

Yalnızca Ödev Olanlar

• Çevreyi koruma: Hem devletin hem de vatandaşın ödevi (devlet denetim yapar, vatandaş yere çöp atmaz)
• Vergi ödevi: Herkes mali gücüne göre kamu giderlerini karşılamak zorundadır
• Mal bildirimi: Kamu hizmetine girenler için bir ödevdir (yolsuzluğu önlemek amacıyla)

Anayasaya göre aşağıdaki işlemler ancak hakim kararıyla yapılabilir:

• Tutuklama kararı: Yalnızca hakim verebilir
• Yurt dışına çıkış yasağı: Hakkında suç soruşturması/kovuşturması varsa hakim kararıyla konulabilir
• Dernek ve vakıfların kapatılması: Ancak mahkeme kararıyla olur
• Siyasi partilerin kapatılması: Anayasa Mahkemesi kararıyla olur

Son Yıllarda Sorulan Konular

• 2024 Lisans: Yaşam hakkının ihlali sayılmayan durumlar (kişinin kendi rızası anayasaya aykırıdır)
• 2024 Ön Lisans: Tutuklama kararını yalnızca hakim verebilir
• 2024 Hukuk A: Yabancıların hakları milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanır
• 2024 Lisans: İdare kişiyi özgürlüğünden mahrum bırakamaz; istisna: Silahlı Kuvvetler
• 2024 Lisans: Koruma ifadesi geçen gruplar sorusu
• 2022 Lisans: Aile Türk toplumunun temelidir

Kritik Tarihler

Yıl	Değişiklik
2001	Genel sınırlama sebepleri kaldırıldı; ölçülülük, hakkın özü, laiklik ölçütleri eklendi
2004	Ölüm cezası (idam) tamamen kaldırıldı
2010	Kişisel verilerin korunması, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma anayasal güvence kazandı
2017	Sıkı yönetim kaldırıldı; OHAL dönemlerinde CB kararnamesiyle düzenleme yetkisi getirildi

Yabancıların Yararlanabildiği Siyasi Haklar

• Dilekçe hakkı: Anayasada açıkça belirtilmiştir
• Bilgi edinme hakkı: "Herkes" ifadesinden çıkarılır
• Kamu denetçisine başvurma: "Herkes" ifadesinden çıkarılır
• Vergi ödevi: Türkiye'de ikamet eden yabancılar da vergi ödemekle yükümlüdür