İnsan Hakları

İnsan hakları, kişinin salt insan olmasından kaynaklanan, devletin tanıyıp koruması gereken temel değerlerdir. Bu haklar herhangi bir makam tarafından bahşedilmez; doğuştan sahip olunan haklardır. KPSS'de insan haklarının nitelikleri sıklıkla sorulmaktadır.

Temel Nitelikleri

• Evrensellik: Coğrafyadan, kültürden ve ulusal sınırlardan bağımsız olarak tüm dünyada geçerlidir.
• Doğuştanlık: Devlet bu hakları bireylere vermez; yalnızca tanır ve saygı gösterir.
• Mutlaklık: Herkese karşı ileri sürülebilir niteliktedir.
• Vazgeçilemezlik: Birey yaşam hakkından veya özgürlüğünden vazgeçemez. "Ben senin kölen olacağım" gibi sözleşmeler hukuken geçersizdir.
• Devredilmezlik: Başka bir kişiye veya kuruma devredilemez.
• Bireysellik: Topluluk hakları değil, her bireyin kendi hakları olarak kabul edilir.
• Özgürlük niteliği: Temelde kişinin özgürlük alanını korumayı amaçlar.

Devletin insan hakları alanında yerine getirmesi gereken dört temel ödevi bulunmaktadır:

İnsan hakları alanında iki temel sınıflandırma sistemi öne çıkar: Georg Jellinek (Alman hukukçu) ve Karel Vasak (Fransız hukukçu).

Georg Jellinek Sınıflandırması

Jellinek, hakları devlete karşı bireyin konumuna göre üç statüde ele almıştır. 1961 ve 1982 Anayasaları bu sınıflandırmayı esas almıştır:

• Negatif Statü Hakları (Kişi Hakları): Devletin müdahale etmemesi gereken haklar. Yaşam hakkı, din ve vicdan özgürlüğü, konut dokunulmazlığı, özel hayatın gizliliği, haberleşme özgürlüğü gibi.
• Pozitif Statü Hakları (Sosyal ve Ekonomik Haklar): Devletten hizmet ve destek talep edilen haklar. Eğitim, sağlık, sosyal güvenlik, çalışma hakkı gibi.
• Aktif Statü Hakları (Siyasi Haklar): Bireyin devlet yönetimine katıldığı haklar. Seçme-seçilme, siyasi parti kurma, kamu hizmetine girme gibi.

Karel Vasak Sınıflandırması (Kuşak Ayrımı)

Vasak, hakları tarihsel ortaya çıkış dönemlerine göre kuşaklara ayırmıştır:

İngiltere'deki Gelişmeler

İngiliz belgeleri, İngiltere'nin kendi iç düzenine yönelik metinlerdir ve tüm insanlığa seslenmez. Ancak modern insan hakları anlayışının temelini oluşturur.

• Magna Carta (1215): Kral Yurtsuz John ile soylular arasında imzalanmıştır. Kralın vergi koyma yetkisi sınırlandırılmış, soyluların varlığı kabul edilmiştir. Osmanlı'daki Sened-i İttifak'a benzer niteliktedir.
• Habeas Corpus Yasası (1679): Kişilerin mahkeme kararı olmadan tutuklanması ve keyfi gözaltına alınması yasaklanmıştır. Beden özgürlüğünün devlete karşı korunmasının ilk hukuki dayanağıdır.

Amerikan ve Fransız Devrimleri

İngiliz belgelerinden farklı olarak Amerikan ve Fransız belgeleri tüm insanlığa seslenir ve evrensel bir karakter taşır.

• Virginia Haklar Bildirisi (1776): John Locke ve Montesquieu'nun fikirlerinden esinlenmiştir. Tüm insanların eşit olduğunu ve doğuştan devredilmez haklara sahip olduğunu ilan eder.
• Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi (1789): John Locke'un çekirdek haklar anlayışından etkilenmiştir. Çekirdek haklar: Özgürlük, güvenlik, mülkiyet ve baskıya karşı direnme hakkıdır.

Birleşmiş Milletler (BM), 26 Haziran 1945'te San Francisco Konferansı'nda kurulmuştur. Türkiye, 51 kurucu üyeden biridir.

BM'nin Temel Organları

Güvenlik Konseyi Daimi Üyeleri (FIRÇA)

Kolay hatırlama yöntemi: Fransa, İngiltere, Rusya, Çin, ABD. Bu beş daimi üyeden herhangi birinin hayır oyu vermesi (veto), kararın çıkmasını engeller.

İnsan Hakları Konseyi ve Evrensel Periyodik İnceleme

BM Genel Kurulu tarafından kurulan İnsan Hakları Konseyi, üye devletlerin insan hakları performansını 4-5 yılda bir denetler. Bu süreç Evrensel Periyodik İnceleme (UPR) olarak adlandırılır.

İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi (1948)

• 30 maddeden oluşur
• BM Genel Kurulu tarafından kabul edilmiştir
• Tavsiye niteliğindedir, bağlayıcılığı yoktur
• 10 Aralık, dünyada İnsan Hakları Günü olarak kutlanır

İkiz Sözleşmeler

Evrensel Bildirge'nin bağlayıcı hale gelmesi için iki sözleşme hazırlanmıştır:

• Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme (kişi hakları ağırlıklı)
• Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme

BM Tematik İnsan Hakları Sözleşmeleri

BM, Evrensel Bildirge ve İkiz Sözleşmelerin yanı sıra belirli konulara odaklanan tematik sözleşmeler de hazırlamıştır. Bu sözleşmeler taraf devletler için bağlayıcıdır:

Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM), 1998 yılında Roma Statüsü ile kurulmuştur. Merkezi Hollanda'nın Lahey kentidir. UCM'nin kurulmasının arka planında 1990'lı yıllarda yaşanan iki büyük insanlık trajedisi yatmaktadır:

UCM'nin Kurulma Arka Planı

• Ruanda Soykırımı (1994): Yaklaşık 800.000 kişinin hayatını kaybettiği bu soykırımın failleri, BM tarafından kurulan geçici nitelikli Ruanda Ceza Mahkemesi'nde yargılanmıştır.
• Srebrenica Katliamı (1995, Bosna Hersek): Sırp milliyetçileri tarafından Sırbistan devletinin desteğiyle gerçekleştirilen bu katliamda 8.000'den fazla Bosnalı Müslüman, büyük çoğunluğu erkek olmak üzere öldürülmüştür. Failler Yugoslavya Ceza Mahkemesi'nde yargılanmıştır. Bosna Hersek, Sırbistan aleyhine Uluslararası Adalet Divanı'nda soykırım davası açmış; Divan, Sırbistan'ı doğrudan soykırımdan değil, soykırımın önlenmesi yükümlülüğünü yerine getirmemekten mahkum etmiştir.

Bu geçici mahkemelerin yetersiz kalması üzerine, bu tür ağır suçları kalıcı olarak yargılayacak bir uluslararası mahkemenin kurulması gündeme gelmiş ve 1998'de Roma Statüsü ile UCM kurulmuştur.

UCM ile Uluslararası Adalet Divanı Farkı

UCM'nin Yetki Alanındaki Dört Temel Suç

• Savaş suçları: Sivillerin öldürülmesi, hastanelerin bombalanması gibi savaş hukuku ihlalleri
• Soykırım: Belirli bir ulusal, etnik, ırki veya dini grubu kısmen ya da tamamen yok etmeye yönelik eylemler
• Saldırı suçları: BM yasasına aykırı şekilde bir devletin başka bir devlete saldırması
• İnsanlığa karşı suçlar: Sivil halka yönelik sistematik ve yaygın saldırılar

Avrupa Konseyi

Avrupa Konseyi, 1949'da Londra'da kurulmuştur. Merkezi Fransa'nın Strazburg şehridir. 46 üyesi bulunmaktadır (Rusya'nın ihracından sonra). Resmi dilleri İngilizce ve Fransızcadır.

Avrupa Konseyi'nin temel organları:

• Bakanlar Komitesi: Üye ülkelerin dışişleri bakanlarından oluşur. AİHM kararlarının uygulanmasını denetler.
• Parlamenter Meclis: Üye ülkelerin parlamentolarından gönderilen temsilcilerden oluşur, nüfusa göre belirlenir.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS)

• 4 Kasım 1950'de Roma'da imzaya açılmıştır
• 1953 yılında yürürlüğe girmiştir
• Türkiye sözleşmeyi 18 Mayıs 1954'te onaylamıştır
• Resmi dilleri: İngilizce ve Fransızca

AİHS'de Güvence Altına Alınan Temel Haklar

• Yaşam hakkı
• İşkence yasağı
• Kölelik ve zorla çalıştırma yasağı
• Kanunsuz ceza olmaz ilkesi
• Adil yargılanma hakkı
• Özel ve aile hayatına saygı
• Düşünce, vicdan ve din özgürlüğü
• İfade özgürlüğü
• Toplantı ve dernek kurma özgürlüğü
• Evlenme hakkı
• Etkili başvuru hakkı
• Ayrımcılık yasağı

AİHS Ek Protokolleri

AİHS'nin asıl metninde yer almayan bazı haklar, sonradan kabul edilen ek protokollerle güvence altına alınmıştır. Türkiye bu protokollerin bir kısmına taraftır. Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda, ihlal edilen hakkın Türkiye'nin taraf olduğu protokollerde yer alması zorunludur:

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Avrupa Konseyi bünyesinde 1950 yılında kurulmuştur. Merkezi Fransa'nın Strazburg şehridir.

Türkiye ve AİHM

• 1987: Türkiye, bireysel başvuru hakkını tanımıştır (Türk vatandaşları AİHM'e başvurabilir hale gelmiştir)
• 1990: Türkiye, AİHM'in zorunlu yargı yetkisini kabul etmiştir (kararlar Türkiye için bağlayıcı hale gelmiştir)

AİHM'e Kimler Başvurabilir?

Başvuru yapan kişinin o devletin vatandaşı olması gerekmez; o devletin yetki alanında bulunması yeterlidir.

Kabul Edilebilirlik Koşulları

• İç hukuk yollarının tüketilmesi: İlk derece, istinaf, temyiz ve Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru yolları tüketilmelidir
• 4 ay içinde başvuru: İç hukuk yollarının tüketilmesinden itibaren 4 ay içinde başvuru yapılmalıdır (eski düzenlemede 6 aydı)
• İsimsiz ve mükerrer başvurular kabul edilmez

Yargıçlar

• Her üye devlet bir yargıç gönderir (46 yargıç)
• Parlamenter Meclis tarafından 9 yıllığına seçilirler
• Tekrar seçilemezler
• Seçilirken 65 yaşın altında olmalıdırlar
• Yargıçlar, gönderildikleri ülkeyi temsil etmez; kendi adlarına karar verirler

Mahkemenin Verebileceği Kararlar

• Dostane çözüm: Dava öncesi taraflara uzlaşma önerilir
• İhlal tespiti: Sözleşme veya protokollerin ihlal edildiğine karar verilir
• Tazminat: Maddi ve/veya manevi tazminata hükmedilir
• Kararların infazını Bakanlar Komitesi denetler

Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru, Türkiye'de insan haklarının korunmasında en etkili yargısal yoldur. 2010 Anayasa değişikliğiyle getirilmiş, 2012 yılında fiilen uygulanmaya başlanmıştır.

Başvuru Koşulları

• İhlal edilen hak hem Anayasa'da hem de AİHS veya Türkiye'nin taraf olduğu ek protokollerde yer almalıdır
• İhlalci, kamu gücü olmalıdır (devlet adına hareket edenler)
• İdari ve yargısal iç hukuk yolları (ilk derece, istinaf, temyiz) tüketilmiş olmalıdır

Süre

• İç hukuk yollarının tüketilmesinden (kararın tebliğinden) itibaren 30 gün içinde başvuru yapılmalıdır
• Mücbir sebep veya ağır hastalık nedeniyle süre kaçırılırsa, mazeretin kalkmasından itibaren 15 gün ek süre tanınır

Kimler Başvurabilir?

• Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları
• Türkiye'de ikamet eden yabancılar (sadece anayasanın onlara tanıdığı haklar kapsamında)
• Özel hukuk tüzel kişileri (dernek, sendika, vakıf, siyasi parti)

Bireysel Başvuru Konusu Olamayacak İşlemler

• Yasama işlemleri (kanunlar, parlamento kararları)
• Düzenleyici idari işlemler (Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler)
• Anayasada yargı yolu kapatılan kararlar: YSK kararları, HSK'nın meslekten ihraç dışındaki kararları, Yüksek Askeri Şura'nın meslekten ihraç dışındaki kararları, tahkim kurulu kararları, olağanüstü hal CB kararnameleri

Anayasa Mahkemesi'nin Verebileceği Kararlar

• Hak ihlali tespiti ve yeniden yargılama yapılmasına hükmetme
• Yeniden yargılamada hukuki yarar yoksa tazminata hükmetme
• İhlalin ne şekilde ortadan kaldırılacağını belirleme (mesleğe iade, ödenmeyen ücretlerin ödenmesi vb.)

Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru dışında, Türkiye'de insan haklarının korunmasına yönelik çeşitli idari mekanizmalar bulunmaktadır:

1. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK)

• 2016 yılında kurulmuştur
• Adalet Bakanlığı ile ilişkili kurumdur
• Kurul üyelerini Cumhurbaşkanı atar
• Başkan ve ikinci başkan dahil 11 üyeden oluşur
• BM İşkenceyi Önleme Sözleşmesi kapsamında kurulmuştur
• Cezaevleri ve gözaltı merkezlerini denetler, raporlar hazırlar

2. Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsman)

• 2010 Anayasa değişikliğiyle getirilmiş, 2012'de faaliyete geçmiştir
• TBMM Başkanlığına bağlı olarak çalışır
• Kamu Başdenetçisini TBMM seçer (milletvekili değildir)
• İdarenin işleyişi ile ilgili şikayetleri inceler
• Kararları tavsiye niteliğindedir, bağlayıcı değildir
• Dava açılmış konularda başvuru yapılamaz

3. TBMM Komisyonları

• İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu: 1990'da kurulmuş, Türkiye'de insan hakları alanında kurulan ilk ulusal kuruluştur
• Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu: Kadınlara yönelik ayrımcılık, şiddet, mobbing konularında çalışır
• Dilekçe Komisyonu: Vatandaşların kamu kurumlarıyla ilgili şikayet ve taleplerini TBMM'ye iletir

4. Bilgi Edinme ve Değerlendirme Kurulu

• Bilgi edinme hakkı ilk olarak 2003 yılında 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu ile düzenlenmiştir. Ancak bu dönemde etkinliği sınırlıydı
• 2010 Anayasa değişikliğiyle bilgi edinme hakkı anayasal güvenceye kavuşmuştur: "Herkes bilgi edinme hakkına sahiptir"
• Kamu kurumları başvuru üzerine istenen bilgiyi 15 iş günü içinde sağlamalıdır
• Birden fazla kurumu ilgilendiren konularda süre 30 iş günüdür
• Talebin reddedilmesi halinde Bilgi Edinme ve Değerlendirme Kuruluna itiraz edilir
• Kamunun şeffaflaştırılması açısından son derece önemli bir hak arama yoludur

5. CİMER (Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi)

• Anayasal bir kuruluş değildir ancak iki anayasal hakkı kullanma aracıdır: dilekçe hakkı ve bilgi edinme hakkı
• Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı bünyesinde çalışır
• CİMER aracılığıyla iletilen belgeler resmi belge niteliğindedir

6. İl ve İlçe İnsan Hakları Kurulları

• İllerde vali, ilçelerde kaymakam başkanlığında toplanır
• Yerel düzeyde insan hakları ihlallerine yönelik başvuruları inceler

7. Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Daire Başkanlığı

• AİHM'de Türkiye aleyhine açılan davaları takip eder ve Türkiye'yi savunur
• Tazminata mahkumiyet halinde ödeme süreçlerini yürütür

KPSS sınavlarında insan hakları ile ilgili kavramların tanımları sıklıkla sorulmaktadır:

Kritik Tarihler

AİHM ve Anayasa Mahkemesi Karşılaştırması

Anayasalar ve İnsan Hakları

• 1921 Anayasası: Temel hak ve özgürlüklerden hiç bahsetmez (savaş dönemi anayasası)
• 1924 Anayasası: Doğal hak anlayışını benimsemiştir. Özgürlük kavramını "Başkasına zarar vermeyen her şeyi yapabilme serbestisi" olarak tanımlamıştır (1789 Fransız Bildirisi'nden alınmıştır). Sosyal ve ekonomik haklar düzenlenmemiştir.
• 1961 Anayasası: Hakları Jellinek'e göre üç başlık altında (kişi hakları, sosyal haklar, siyasi haklar) düzenleyen ilk anayasadır.
• 1982 Anayasası: Aynı üçlü sınıflandırmayı devam ettirmiştir.