İçindekiler (12 bölüm)
1İnsan Haklarının Temel Nitelikleri
İnsan hakları, kişinin salt insan olmasından kaynaklanan, devletin tanıyıp koruması gereken temel değerlerdir. Bu haklar herhangi bir makam tarafından bahşedilmez; doğuştan sahip olunan haklardır. KPSS'de insan haklarının nitelikleri sıklıkla sorulmaktadır.
Temel Nitelikleri
- Evrensellik: Coğrafyadan, kültürden ve ulusal sınırlardan bağımsız olarak tüm dünyada geçerlidir.
- Doğuştanlık: Devlet bu hakları bireylere vermez; yalnızca tanır ve saygı gösterir.
- Mutlaklık: Herkese karşı ileri sürülebilir niteliktedir.
- Vazgeçilemezlik: Birey yaşam hakkından veya özgürlüğünden vazgeçemez. "Ben senin kölen olacağım" gibi sözleşmeler hukuken geçersizdir.
- Devredilmezlik: Başka bir kişiye veya kuruma devredilemez.
- Bireysellik: Topluluk hakları değil, her bireyin kendi hakları olarak kabul edilir.
- Özgürlük niteliği: Temelde kişinin özgürlük alanını korumayı amaçlar.
KPSS İpucu: İnsan hakları esas olarak devletlere karşı ileri sürülen haklardır. Bunun nedeni, insan haklarının en büyük ihlalcisinin devletler olmasıdır.
Dikkat: İnsan hakları sınırsız değildir. Başkalarının haklarını ihlal etmemek koşuluyla sınırlanabilir. Sınırlama yapılırken ölçülülük ilkesine (gereklilik, elverişlilik, orantılılık) uyulmalıdır.
2Devletin İnsan Hakları Konusundaki Ödevleri
Devletin insan hakları alanında yerine getirmesi gereken dört temel ödevi bulunmaktadır:
| Ödev | Açıklama |
|---|---|
| 1. Tanıma | Hakları anayasa, kanun ve uluslararası sözleşmeler aracılığıyla yasal güvence altına almak |
| 2. Dokunmama | Başkalarının haklarını ihlal etmeyen bireylerin özgürlük alanına müdahale etmemek |
| 3. Koruma | Mahkemeler, idari makamlar ve kolluk kuvvetleri gibi koruma mekanizmaları oluşturmak |
| 4. Temin ve Tedarik | Sosyal devlet ilkesi gereği yaşlı bakımı, kimsesiz çocukların korunması gibi hizmetleri sunmak |
KPSS İpucu: Devletin dört ödevi sorulduğunda "hakların mutlak sınırsızlığını sağlama" gibi yanıltıcı seçeneklere dikkat edin. Böyle bir ödev yoktur; çünkü insan hakları sınırsız değildir.
3İnsan Haklarının Kuşaklara Göre Sınıflandırılması
İnsan hakları alanında iki temel sınıflandırma sistemi öne çıkar: Georg Jellinek (Alman hukukçu) ve Karel Vasak (Fransız hukukçu).
Georg Jellinek Sınıflandırması
Jellinek, hakları devlete karşı bireyin konumuna göre üç statüde ele almıştır. 1961 ve 1982 Anayasaları bu sınıflandırmayı esas almıştır:
- Negatif Statü Hakları (Kişi Hakları): Devletin müdahale etmemesi gereken haklar. Yaşam hakkı, din ve vicdan özgürlüğü, konut dokunulmazlığı, özel hayatın gizliliği, haberleşme özgürlüğü gibi.
- Pozitif Statü Hakları (Sosyal ve Ekonomik Haklar): Devletten hizmet ve destek talep edilen haklar. Eğitim, sağlık, sosyal güvenlik, çalışma hakkı gibi.
- Aktif Statü Hakları (Siyasi Haklar): Bireyin devlet yönetimine katıldığı haklar. Seçme-seçilme, siyasi parti kurma, kamu hizmetine girme gibi.
Karel Vasak Sınıflandırması (Kuşak Ayrımı)
Vasak, hakları tarihsel ortaya çıkış dönemlerine göre kuşaklara ayırmıştır:
| Kuşak | Dönem | Jellinek Karşılığı | Örnekler |
|---|---|---|---|
| 1. Kuşak | 18. yy (Amerikan ve Fransız Devrimleri) | Negatif + kısmen siyasi haklar | Yaşam, mülkiyet, din ve vicdan özgürlüğü, kişi güvenliği, seçme-seçilme |
| 2. Kuşak | 19. yy (İşçi sınıfı mücadeleleri) | Pozitif statü hakları | Çalışma, dinlenme, sosyal güvenlik, sendika, grev, sağlık, konut hakkı |
| 3. Kuşak | 20. yy (Dünya Savaşları sonrası) | Dayanışma hakları | Barış, çevre, gelişme, self-determinasyon, temiz suya erişim |
| 4. Kuşak | 21. yy (Teknoloji çağı) | - | Biyoetik, siber uzay, kişisel verilerin korunması, internete erişim |
KPSS İpucu: Soruda "birinci kuşak haklar" denildiğinde negatif hakları ve kısmen siyasi hakları; "ikinci kuşak haklar" denildiğinde sosyal ve ekonomik hakları düşünün. Sendika hakkı birinci kuşak değil, ikinci kuşak haktır.
4Dünyada İnsan Haklarının Tarihsel Gelişimi
1215 - Magna Carta — Kralın yetkilerinin ilk kez sınırlandığı belge (İngiltere)
1679 - Habeas Corpus Yasası — Keyfi tutuklamaların yasaklanması, tutuklama için mahkeme kararı zorunluluğu
1689 - Bill of Rights — Yasama dokunulmazlığı ve dilekçe hakkının tanınması
1776 - Virginia Haklar Bildirisi — Tüm insanların eşit ve doğuştan haklara sahip olduğunun ilanı (ABD)
1789 - Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi — Özgürlük tanımı: "Başkasına zarar vermeyen her şeyi yapabilme serbestisi"
1945 - BM Kuruluşu — San Francisco Konferansı; Türkiye kurucu üye
1948 - İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi — 30 madde, tavsiye niteliğinde, 10 Aralık = İnsan Hakları Günü
1949 - Avrupa Konseyi Kuruluşu — Merkez: Strazburg; Türkiye kurucu üyelerden
1950 - AİHS İmzalanması — Roma'da imzaya açıldı, 1953'te yürürlüğe girdi
1998 - Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) — Savaş suçları, soykırım, insanlığa karşı suçları yargılar
İngiltere'deki Gelişmeler
İngiliz belgeleri, İngiltere'nin kendi iç düzenine yönelik metinlerdir ve tüm insanlığa seslenmez. Ancak modern insan hakları anlayışının temelini oluşturur.
- Magna Carta (1215): Kral Yurtsuz John ile soylular arasında imzalanmıştır. Kralın vergi koyma yetkisi sınırlandırılmış, soyluların varlığı kabul edilmiştir. Osmanlı'daki Sened-i İttifak'a benzer niteliktedir.
- Habeas Corpus Yasası (1679): Kişilerin mahkeme kararı olmadan tutuklanması ve keyfi gözaltına alınması yasaklanmıştır. Beden özgürlüğünün devlete karşı korunmasının ilk hukuki dayanağıdır.
Amerikan ve Fransız Devrimleri
İngiliz belgelerinden farklı olarak Amerikan ve Fransız belgeleri tüm insanlığa seslenir ve evrensel bir karakter taşır.
- Virginia Haklar Bildirisi (1776): John Locke ve Montesquieu'nun fikirlerinden esinlenmiştir. Tüm insanların eşit olduğunu ve doğuştan devredilmez haklara sahip olduğunu ilan eder.
- Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi (1789): John Locke'un çekirdek haklar anlayışından etkilenmiştir. Çekirdek haklar: Özgürlük, güvenlik, mülkiyet ve baskıya karşı direnme hakkıdır.
KPSS İpucu: "Özgürlük, başkasına zarar vermeyen her şeyi yapabilme serbestisidir" tanımı ilk defa 1789 Fransız Bildirisi'nde yer almış, 1924 Anayasamızda da aynen kullanılmıştır. Bu tanım sınavlarda sıkça sorulmaktadır.
5Birleşmiş Milletler Sistemi
Birleşmiş Milletler (BM), 26 Haziran 1945'te San Francisco Konferansı'nda kurulmuştur. Türkiye, 51 kurucu üyeden biridir.
BM'nin Temel Organları
| Organ | Yapı ve Görev |
|---|---|
| Genel Kurul | Tüm üyelerden oluşur, her üyenin bir oy hakkı vardır. İnsan Hakları Konseyi'ni kurmuştur. |
| Güvenlik Konseyi | 15 üye (5 daimi + 10 geçici). Daimi üyeler veto hakkına sahiptir. Dünya barışını korumakla görevlidir. |
| Ekonomik ve Sosyal Konsey | 54 üyeden oluşur, 3 yıllığına seçilir. İnsan hakları alanında en çok çalışma yapan BM organıdır. UNESCO, UNICEF, DSÖ ile ilişkilidir. |
| Uluslararası Adalet Divanı | BM'nin yargı organıdır. 15 yargıçtan oluşur. Merkezi Lahey (Hollanda). Devletler arası davalara bakar. |
| Genel Sekreterlik | Örgütün yürütme organıdır. İnsan Hakları Yüksek Komiserliği bünyesinde faaliyet gösterir. |
| Vesayet Konseyi | Günümüzde işlevini yitirmiştir. |
Güvenlik Konseyi Daimi Üyeleri (FIRÇA)
Kolay hatırlama yöntemi: Fransa, İngiltere, Rusya, Çin, ABD. Bu beş daimi üyeden herhangi birinin hayır oyu vermesi (veto), kararın çıkmasını engeller.
İnsan Hakları Konseyi ve Evrensel Periyodik İnceleme
BM Genel Kurulu tarafından kurulan İnsan Hakları Konseyi, üye devletlerin insan hakları performansını 4-5 yılda bir denetler. Bu süreç Evrensel Periyodik İnceleme (UPR) olarak adlandırılır.
İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi (1948)
- 30 maddeden oluşur
- BM Genel Kurulu tarafından kabul edilmiştir
- Tavsiye niteliğindedir, bağlayıcılığı yoktur
- 10 Aralık, dünyada İnsan Hakları Günü olarak kutlanır
İkiz Sözleşmeler
Evrensel Bildirge'nin bağlayıcı hale gelmesi için iki sözleşme hazırlanmıştır:
- Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme (kişi hakları ağırlıklı)
- Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme
Dikkat: İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ile İkiz Sözleşmeleri karıştırmayın. Bildirge tavsiye niteliğindedir ve bağlayıcılığı yoktur. İkiz Sözleşmeler ise taraf olan devletler için bağlayıcıdır.
BM Tematik İnsan Hakları Sözleşmeleri
BM, Evrensel Bildirge ve İkiz Sözleşmelerin yanı sıra belirli konulara odaklanan tematik sözleşmeler de hazırlamıştır. Bu sözleşmeler taraf devletler için bağlayıcıdır:
| Sözleşme | Yıl | Konu |
|---|---|---|
| Soykırımın Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi | 1948 | Belirli bir etnik, dini veya ulusal grubu yok etmeye yönelik eylemlerin yasaklanması |
| Mültecilerin Hukuki Durumuna İlişkin Sözleşme | 1951 | Mülteci tanımı, hakları ve geri gönderme yasağının düzenlenmesi |
| Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Sözleşme | 1965 | Irk, renk, soy veya etnik kökene dayalı her türlü ayrımcılığın yasaklanması |
| Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi (CEDAW) | 1979 | Kadın-erkek eşitliğinin sağlanması ve kadınlara yönelik ayrımcılığın yasaklanması |
| İşkenceye Karşı Sözleşme | 1984 | İşkence ve zalimane, insanlık dışı muamelenin yasaklanması. Türkiye'de TİHEK bu sözleşme kapsamında kurulmuştur |
| Çocuk Hakları Sözleşmesi | 1989 | 18 yaşın altındaki bireylerin korunması, eğitim ve sağlık haklarının güvence altına alınması |
| Engelli Hakları Sözleşmesi | 2006 | Engelli bireylerin eşit haklardan yararlanması ve toplumsal katılımının sağlanması |
KPSS İpucu: Soykırımın Önlenmesi Sözleşmesi (1948), Evrensel Bildirge ile aynı yıl kabul edilmiştir. Bu iki belge sıklıkla birlikte sorulmaktadır. TİHEK'in kuruluş dayanağı ise 1984 tarihli İşkenceye Karşı Sözleşme'dir.
6Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM)
Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM), 1998 yılında Roma Statüsü ile kurulmuştur. Merkezi Hollanda'nın Lahey kentidir. UCM'nin kurulmasının arka planında 1990'lı yıllarda yaşanan iki büyük insanlık trajedisi yatmaktadır:
UCM'nin Kurulma Arka Planı
- Ruanda Soykırımı (1994): Yaklaşık 800.000 kişinin hayatını kaybettiği bu soykırımın failleri, BM tarafından kurulan geçici nitelikli Ruanda Ceza Mahkemesi'nde yargılanmıştır.
- Srebrenica Katliamı (1995, Bosna Hersek): Sırp milliyetçileri tarafından Sırbistan devletinin desteğiyle gerçekleştirilen bu katliamda 8.000'den fazla Bosnalı Müslüman, büyük çoğunluğu erkek olmak üzere öldürülmüştür. Failler Yugoslavya Ceza Mahkemesi'nde yargılanmıştır. Bosna Hersek, Sırbistan aleyhine Uluslararası Adalet Divanı'nda soykırım davası açmış; Divan, Sırbistan'ı doğrudan soykırımdan değil, soykırımın önlenmesi yükümlülüğünü yerine getirmemekten mahkum etmiştir.
Bu geçici mahkemelerin yetersiz kalması üzerine, bu tür ağır suçları kalıcı olarak yargılayacak bir uluslararası mahkemenin kurulması gündeme gelmiş ve 1998'de Roma Statüsü ile UCM kurulmuştur.
KPSS İpucu: Ruanda ve Yugoslavya Ceza Mahkemeleri BM tarafından kurulan geçici mahkemelerdir. UCM ise kalıcı bir mahkemedir ve BM'den bağımsızdır. Bu ayrım sınavda sıklıkla sorulmaktadır.
UCM ile Uluslararası Adalet Divanı Farkı
| Özellik | Uluslararası Adalet Divanı | Uluslararası Ceza Mahkemesi |
|---|---|---|
| Yargıladığı | Devletleri yargılar | Kişileri yargılar |
| Bağlılık | BM organıdır | BM dışında bağımsız kuruluştur |
| Merkez | Lahey (Hollanda) | Lahey (Hollanda) |
UCM'nin Yetki Alanındaki Dört Temel Suç
- Savaş suçları: Sivillerin öldürülmesi, hastanelerin bombalanması gibi savaş hukuku ihlalleri
- Soykırım: Belirli bir ulusal, etnik, ırki veya dini grubu kısmen ya da tamamen yok etmeye yönelik eylemler
- Saldırı suçları: BM yasasına aykırı şekilde bir devletin başka bir devlete saldırması
- İnsanlığa karşı suçlar: Sivil halka yönelik sistematik ve yaygın saldırılar
KPSS İpucu: Türkiye, UCM'nin kurucu anlaşmasını (Roma Statüsü) imzalamış ancak henüz onaylamamıştır. Bu nedenle Türkiye, Roma Statüsü'ne taraf değildir.
7Avrupa Konseyi ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi
Avrupa Konseyi
Avrupa Konseyi, 1949'da Londra'da kurulmuştur. Merkezi Fransa'nın Strazburg şehridir. 46 üyesi bulunmaktadır (Rusya'nın ihracından sonra). Resmi dilleri İngilizce ve Fransızcadır.
Dikkat: Avrupa Konseyi ile Avrupa Birliği'ni karıştırmayın. Bunlar farklı kuruluşlardır. Avrupa Konseyi insan hakları odaklı, Avrupa Birliği ise ekonomik ve siyasi birlik odaklıdır.
Avrupa Konseyi'nin temel organları:
- Bakanlar Komitesi: Üye ülkelerin dışişleri bakanlarından oluşur. AİHM kararlarının uygulanmasını denetler.
- Parlamenter Meclis: Üye ülkelerin parlamentolarından gönderilen temsilcilerden oluşur, nüfusa göre belirlenir.
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS)
- 4 Kasım 1950'de Roma'da imzaya açılmıştır
- 1953 yılında yürürlüğe girmiştir
- Türkiye sözleşmeyi 18 Mayıs 1954'te onaylamıştır
- Resmi dilleri: İngilizce ve Fransızca
AİHS'de Güvence Altına Alınan Temel Haklar
- Yaşam hakkı
- İşkence yasağı
- Kölelik ve zorla çalıştırma yasağı
- Kanunsuz ceza olmaz ilkesi
- Adil yargılanma hakkı
- Özel ve aile hayatına saygı
- Düşünce, vicdan ve din özgürlüğü
- İfade özgürlüğü
- Toplantı ve dernek kurma özgürlüğü
- Evlenme hakkı
- Etkili başvuru hakkı
- Ayrımcılık yasağı
KPSS İpucu: AİHS'de hiçbir koşulda askıya alınamayacak (çekirdek) haklar: yaşam hakkı, işkence yasağı, kölelik yasağı ve kanunsuz ceza olmaz ilkesidir. Bu dört hak olağanüstü hallerde bile sınırlandırılamaz.
AİHS Ek Protokolleri
AİHS'nin asıl metninde yer almayan bazı haklar, sonradan kabul edilen ek protokollerle güvence altına alınmıştır. Türkiye bu protokollerin bir kısmına taraftır. Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda, ihlal edilen hakkın Türkiye'nin taraf olduğu protokollerde yer alması zorunludur:
| Protokol | Güvence Altına Aldığı Hak | Açıklama |
|---|---|---|
| 1 No'lu Protokol | Mülkiyet hakkı, eğitim hakkı, serbest seçim hakkı | Mülkiyetin korunması ve seçimlere katılım güvencesi |
| 4 No'lu Protokol | Borç nedeniyle hapis yasağı, serbest dolaşım hakkı | Vatandaşların sınır dışı edilmesi ve toplu sınır dışı etme yasağı |
| 6 No'lu Protokol | Barış zamanında ölüm cezasının kaldırılması | Savaş zamanı veya yakın savaş tehlikesi dışında ölüm cezası verilemez |
| 7 No'lu Protokol | Cezai konularda temyiz hakkı, aynı suçtan iki kez yargılanmama | Eşler arasında eşitlik ve haksız mahkumiyette tazminat hakkı |
| 13 No'lu Protokol | Her koşulda ölüm cezasının kaldırılması | Savaş zamanı dahil hiçbir durumda ölüm cezası verilemez |
Dikkat: 6 No'lu Protokol ile 13 No'lu Protokolü karıştırmayın. 6 No'lu Protokol yalnızca barış zamanında ölüm cezasını kaldırır (savaş zamanı istisnası vardır). 13 No'lu Protokol ise hiçbir istisna tanımadan, savaş zamanı dahil ölüm cezasını tamamen yasaklar.
8Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM)
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Avrupa Konseyi bünyesinde 1950 yılında kurulmuştur. Merkezi Fransa'nın Strazburg şehridir.
Türkiye ve AİHM
- 1987: Türkiye, bireysel başvuru hakkını tanımıştır (Türk vatandaşları AİHM'e başvurabilir hale gelmiştir)
- 1990: Türkiye, AİHM'in zorunlu yargı yetkisini kabul etmiştir (kararlar Türkiye için bağlayıcı hale gelmiştir)
AİHM'e Kimler Başvurabilir?
| Başvurabilenler | Başvuramayanlar |
|---|---|
| Gerçek kişiler | Kamu tüzel kişileri (belediye, üniversite vb.) |
| Sivil toplum kuruluşları (hükümet dışı örgütler) | |
| Kişi grupları (örn. bir köy halkı) | |
| Devletler (devletlerarası başvuru) |
Başvuru yapan kişinin o devletin vatandaşı olması gerekmez; o devletin yetki alanında bulunması yeterlidir.
Kabul Edilebilirlik Koşulları
- İç hukuk yollarının tüketilmesi: İlk derece, istinaf, temyiz ve Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru yolları tüketilmelidir
- 4 ay içinde başvuru: İç hukuk yollarının tüketilmesinden itibaren 4 ay içinde başvuru yapılmalıdır (eski düzenlemede 6 aydı)
- İsimsiz ve mükerrer başvurular kabul edilmez
Yargıçlar
- Her üye devlet bir yargıç gönderir (46 yargıç)
- Parlamenter Meclis tarafından 9 yıllığına seçilirler
- Tekrar seçilemezler
- Seçilirken 65 yaşın altında olmalıdırlar
- Yargıçlar, gönderildikleri ülkeyi temsil etmez; kendi adlarına karar verirler
Mahkemenin Verebileceği Kararlar
- Dostane çözüm: Dava öncesi taraflara uzlaşma önerilir
- İhlal tespiti: Sözleşme veya protokollerin ihlal edildiğine karar verilir
- Tazminat: Maddi ve/veya manevi tazminata hükmedilir
- Kararların infazını Bakanlar Komitesi denetler
KPSS İpucu: AİHM kararlarının uygulanmasını denetleyen organ Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi'dir. Bakanlar Komitesi dışişleri bakanlarından oluşur.
9Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru
Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru, Türkiye'de insan haklarının korunmasında en etkili yargısal yoldur. 2010 Anayasa değişikliğiyle getirilmiş, 2012 yılında fiilen uygulanmaya başlanmıştır.
Başvuru Koşulları
- İhlal edilen hak hem Anayasa'da hem de AİHS veya Türkiye'nin taraf olduğu ek protokollerde yer almalıdır
- İhlalci, kamu gücü olmalıdır (devlet adına hareket edenler)
- İdari ve yargısal iç hukuk yolları (ilk derece, istinaf, temyiz) tüketilmiş olmalıdır
Süre
- İç hukuk yollarının tüketilmesinden (kararın tebliğinden) itibaren 30 gün içinde başvuru yapılmalıdır
- Mücbir sebep veya ağır hastalık nedeniyle süre kaçırılırsa, mazeretin kalkmasından itibaren 15 gün ek süre tanınır
Kimler Başvurabilir?
- Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları
- Türkiye'de ikamet eden yabancılar (sadece anayasanın onlara tanıdığı haklar kapsamında)
- Özel hukuk tüzel kişileri (dernek, sendika, vakıf, siyasi parti)
Dikkat: Kamu tüzel kişileri (belediye, üniversite, TRT vb.) bireysel başvuru yapamaz. "Devleti devlete şikayet etme" mantığıyla bu kural hatırlanabilir.
Bireysel Başvuru Konusu Olamayacak İşlemler
- Yasama işlemleri (kanunlar, parlamento kararları)
- Düzenleyici idari işlemler (Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler)
- Anayasada yargı yolu kapatılan kararlar: YSK kararları, HSK'nın meslekten ihraç dışındaki kararları, Yüksek Askeri Şura'nın meslekten ihraç dışındaki kararları, tahkim kurulu kararları, olağanüstü hal CB kararnameleri
Anayasa Mahkemesi'nin Verebileceği Kararlar
- Hak ihlali tespiti ve yeniden yargılama yapılmasına hükmetme
- Yeniden yargılamada hukuki yarar yoksa tazminata hükmetme
- İhlalin ne şekilde ortadan kaldırılacağını belirleme (mesleğe iade, ödenmeyen ücretlerin ödenmesi vb.)
KPSS İpucu: Anayasa Mahkemesi bir "süper temyiz" mahkemesi değildir. Alt mahkemenin doğru veya yanlış karar verip vermediğine bakmaz; yalnızca hak ihlali olup olmadığını inceler.
10Türkiye'de Ulusal İnsan Hakları Koruma Mekanizmaları
Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru dışında, Türkiye'de insan haklarının korunmasına yönelik çeşitli idari mekanizmalar bulunmaktadır:
1. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK)
- 2016 yılında kurulmuştur
- Adalet Bakanlığı ile ilişkili kurumdur
- Kurul üyelerini Cumhurbaşkanı atar
- Başkan ve ikinci başkan dahil 11 üyeden oluşur
- BM İşkenceyi Önleme Sözleşmesi kapsamında kurulmuştur
- Cezaevleri ve gözaltı merkezlerini denetler, raporlar hazırlar
2. Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsman)
- 2010 Anayasa değişikliğiyle getirilmiş, 2012'de faaliyete geçmiştir
- TBMM Başkanlığına bağlı olarak çalışır
- Kamu Başdenetçisini TBMM seçer (milletvekili değildir)
- İdarenin işleyişi ile ilgili şikayetleri inceler
- Kararları tavsiye niteliğindedir, bağlayıcı değildir
- Dava açılmış konularda başvuru yapılamaz
3. TBMM Komisyonları
- İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu: 1990'da kurulmuş, Türkiye'de insan hakları alanında kurulan ilk ulusal kuruluştur
- Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu: Kadınlara yönelik ayrımcılık, şiddet, mobbing konularında çalışır
- Dilekçe Komisyonu: Vatandaşların kamu kurumlarıyla ilgili şikayet ve taleplerini TBMM'ye iletir
4. Bilgi Edinme ve Değerlendirme Kurulu
- Bilgi edinme hakkı ilk olarak 2003 yılında 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu ile düzenlenmiştir. Ancak bu dönemde etkinliği sınırlıydı
- 2010 Anayasa değişikliğiyle bilgi edinme hakkı anayasal güvenceye kavuşmuştur: "Herkes bilgi edinme hakkına sahiptir"
- Kamu kurumları başvuru üzerine istenen bilgiyi 15 iş günü içinde sağlamalıdır
- Birden fazla kurumu ilgilendiren konularda süre 30 iş günüdür
- Talebin reddedilmesi halinde Bilgi Edinme ve Değerlendirme Kuruluna itiraz edilir
- Kamunun şeffaflaştırılması açısından son derece önemli bir hak arama yoludur
KPSS İpucu: Bilgi edinme hakkı 2003'te kanunla düzenlenmiş, 2010'da anayasal hak haline gelmiştir. CİMER üzerinden iki anayasal hak kullanılır: dilekçe hakkı ve bilgi edinme hakkı.
5. CİMER (Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi)
- Anayasal bir kuruluş değildir ancak iki anayasal hakkı kullanma aracıdır: dilekçe hakkı ve bilgi edinme hakkı
- Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı bünyesinde çalışır
- CİMER aracılığıyla iletilen belgeler resmi belge niteliğindedir
6. İl ve İlçe İnsan Hakları Kurulları
- İllerde vali, ilçelerde kaymakam başkanlığında toplanır
- Yerel düzeyde insan hakları ihlallerine yönelik başvuruları inceler
7. Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Daire Başkanlığı
- AİHM'de Türkiye aleyhine açılan davaları takip eder ve Türkiye'yi savunur
- Tazminata mahkumiyet halinde ödeme süreçlerini yürütür
KPSS İpucu: TİHEK Adalet Bakanlığı ile ilişkilidir, Kamu Denetçiliği Kurumu ise TBMM Başkanlığına bağlıdır. Bu ikisini karıştırmayın.
11Temel Kavramlar ve Tanımlar
KPSS sınavlarında insan hakları ile ilgili kavramların tanımları sıklıkla sorulmaktadır:
| Kavram | Tanım |
|---|---|
| İşkence | Bir kamu görevlisinin bilgisi dahilinde, bilgi alma, itiraf elde etme veya cezalandırma amacıyla bir kişiye kasten ağır fiziksel veya zihinsel acı çektirilmesi |
| Soykırım | Belirli bir ulusal, etnik, ırki veya dini grubu kısmen ya da tamamen yok etmek amacıyla gerçekleştirilen öldürme, ağır zarar verme, yaşam koşullarını yok etme gibi eylemler |
| Zorla kaybetme | Devlet görevlileri veya işbirlikçileri tarafından bir kişinin alıkonularak yerinin gizlenmesi ve hukuki korumadan mahrum bırakılması |
| Mülteci | Irkı, dini, milliyeti veya siyasi görüşü nedeniyle zulüm korkusuyla ülkesini terk eden kişi |
| Sığınmacı | İltica başvurusu değerlendirilmekte olan, henüz mülteci statüsü verilmemiş kişi |
| Geri gönderme yasağı | Bir kişinin işkence veya ciddi hak ihlallerine maruz kalacağı bir ülkeye sınır dışı edilmesinin yasaklanması |
| Adil yargılanma hakkı | Tarafsız ve bağımsız bir mahkemede makul süre içinde yargılanma hakkı |
| Ölçülülük ilkesi | Devletin temel haklara müdahale ederken kullandığı aracın gerekli, elverişli ve amaca uygun olması zorunluluğu (2001 Anayasa değişikliğiyle gelmiştir) |
| İnsancıl hukuk | Savaş ve silahlı çatışma durumlarında sivillerin, savaş esirlerinin ve yaralıların korunmasını amaçlayan hukuk dalı (Cenevre Sözleşmelerine dayanır) |
| Hukuka uygunluk karinesi | İdari işlemlerin dava edilene kadar hukuka uygun kabul edilmesi ilkesi |
| Etkili başvuru hakkı | Hakları ihlal edilen herkesin yetkili makama başvurarak ihlalin giderilmesini talep edebilmesi hakkı (Anayasa m.40) |
12KPSS'de Sık Çıkan Bilgiler ve Karşılaştırmalar
Kritik Tarihler
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 1215 | Magna Carta (kralın yetkilerinin ilk kez sınırlanması) |
| 1679 | Habeas Corpus Yasası (keyfi tutuklamanın yasaklanması) |
| 1948 | İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi (10 Aralık = İnsan Hakları Günü) |
| 1950 | AİHS'nin Roma'da imzaya açılması |
| 1954 | Türkiye'nin AİHS'yi onaylaması |
| 1987 | Türkiye'nin AİHM'e bireysel başvuru hakkını tanıması |
| 1990 | Türkiye'nin AİHM'in zorunlu yargı yetkisini kabul etmesi |
| 2010 | Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru (Anayasa değişikliği) |
| 2012 | Bireysel başvurunun fiilen uygulanmaya başlaması |
AİHM ve Anayasa Mahkemesi Karşılaştırması
| Özellik | AİHM | AYM Bireysel Başvuru |
|---|---|---|
| Başvuru süresi | 4 ay (iç hukuk yolları tüketildikten sonra) | 30 gün (karar tebliğinden itibaren) + mazeret halinde 15 gün |
| Merkez | Strazburg (Fransa) | Ankara |
| Kararların denetimi | Bakanlar Komitesi | AYM kararları kesin ve bağlayıcı |
| Kamu tüzel kişileri | Başvuramaz | Başvuramaz |
| Hakkın kaynağı | AİHS + Ek Protokoller | Anayasa + AİHS (ortaklaşa güvence) |
Anayasalar ve İnsan Hakları
- 1921 Anayasası: Temel hak ve özgürlüklerden hiç bahsetmez (savaş dönemi anayasası)
- 1924 Anayasası: Doğal hak anlayışını benimsemiştir. Özgürlük kavramını "Başkasına zarar vermeyen her şeyi yapabilme serbestisi" olarak tanımlamıştır (1789 Fransız Bildirisi'nden alınmıştır). Sosyal ve ekonomik haklar düzenlenmemiştir.
- 1961 Anayasası: Hakları Jellinek'e göre üç başlık altında (kişi hakları, sosyal haklar, siyasi haklar) düzenleyen ilk anayasadır.
- 1982 Anayasası: Aynı üçlü sınıflandırmayı devam ettirmiştir.
KPSS İpucu: "Temel hak ve özgürlüklerden hiç bahsetmeyen anayasa hangisidir?" sorusunun cevabı 1921 Anayasasıdır. Hakları Jellinek sınıflandırmasına göre ilk düzenleyen anayasa ise 1961 Anayasasıdır.
Anahtar Bilgiler
- İnsan hakları evrensel, doğuştan, vazgeçilemez, devredilmez ve bireysel niteliktedir.
- Devletin dört temel ödevi: tanıma, dokunmama, koruma ve temin-tedarik.
- Karel Vasak kuşak ayrımı: 1. kuşak (negatif/siyasi), 2. kuşak (sosyal-ekonomik), 3. kuşak (dayanışma).
- Magna Carta (1215) kralın yetkilerini, Habeas Corpus (1679) keyfi tutuklamayı sınırlar.
- BM İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi (1948) tavsiye niteliğindedir, bağlayıcılığı yoktur; 10 Aralık = İnsan Hakları Günü.
- BM Güvenlik Konseyi daimi üyeleri: Fransa, İngiltere, Rusya, Çin, ABD (FIRÇA).
- AİHS 1950'de Roma'da imzalanmış; askıya alınamaz haklar: yaşam, işkence yasağı, kölelik yasağı, kanunsuz ceza olmaz.
- Türkiye AİHM'e bireysel başvuruyu 1987'de, zorunlu yargı yetkisini 1990'da kabul etmiştir.
- AYM bireysel başvuru süresi 30 gün (+ mazeret halinde 15 gün); AİHM'e başvuru süresi 4 aydır.
- Kamu tüzel kişileri ne AYM'ye ne de AİHM'e bireysel başvuru yapabilir.
- BM tematik sözleşmeleri: Soykırımın Önlenmesi (1948), Irk Ayrımcılığı (1965), CEDAW (1979), İşkenceye Karşı (1984), Çocuk Hakları (1989), Engelli Hakları (2006).
- AİHS 6 No'lu Protokol barış zamanında, 13 No'lu Protokol her koşulda ölüm cezasını kaldırır; 1 No'lu Protokol mülkiyet ve serbest seçim hakkını güvence altına alır.
- UCM'nin kurulma nedeni: Ruanda Soykırımı (1994) ve Srebrenica Katliamı (1995) sonrası geçici mahkemelerin yetersiz kalması.
- Bilgi edinme hakkı 2003'te 4982 sayılı Kanun ile düzenlenmiş, 2010 Anayasa değişikliğiyle anayasal güvenceye kavuşmuştur.
- TİHEK Adalet Bakanlığı ile ilişkili, Kamu Denetçiliği Kurumu TBMM Başkanlığına bağlıdır.
- Kamu Denetçiliği Kurumu kararları tavsiye niteliğindedir, bağlayıcı değildir.
- TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu (1990), Türkiye'de insan hakları alanında kurulan ilk ulusal kuruluştur.
- Hakları Jellinek sınıflandırmasına göre üç başlıkta düzenleyen ilk anayasa 1961 Anayasasıdır.
- Özgürlük tanımı: "Başkasına zarar vermeyen her şeyi yapabilme serbestisi" (1789 Fransız Bildirisi, 1924 Anayasası).
Sıkça Sorulan Sorular
İnsan Hakları konusu KPSS sınavında çıkar mı?
Evet, İnsan Hakları konusu KPSS sınav müfredatında yer almaktadır. SoruCozme'de bu konuya özel test soruları ve konu anlatımı bulunmaktadır.
İnsan Hakları konusunda test çözebilir miyim?
Evet, İnsan Hakları konusunda SoruCozme platformunda ücretsiz test soruları mevcuttur. Konu anlatımını okuduktan sonra hemen test çözerek öğrendiğinizi pekiştirebilirsiniz.
SoruCozme'de kaç soru ve kaç konu var?
SoruCozme platformunda 13.700+ soru ve 299 konu bulunmaktadır. KPSS, DGS, YDS, TYT, Ehliyet, İngilizce ve Açık Öğretim sınavlarına yönelik tüm içerikler ücretsizdir.