Türkiye'de Sanayi

Sanayi, hammaddelerin atölyelerde veya fabrikalarda işlenerek kullanılabilir ürünlere dönüştürülmesi faaliyetidir. Bir sanayi tesisinin kurulabilmesi için birkaç temel faktörün bir arada bulunması gerekir:

• Sermaye: Türkiye’de sanayileşmenin önündeki en büyük engel sermaye yetersizliğidir.
• Hammadde: Tarım, hayvancılık ve madencilik ürünleri hammadde kaynağı oluşturur. Türkiye hammadde açısından zengindir.
• Enerji kaynağı: Elektrik, taş kömürü gibi enerji kaynaklarına erişim gereklidir. Doğalgaz ve petrol büyük ölçüde ithal edilmektedir.
• İş gücü: Türkiye’de iş gücü sayısı yeterli hatta fazladır, ancak kalifiye eleman sıkıntısı yaşanabilmektedir.
• Ulaşım: Hammadde taşımacılığı ve ürünlerin pazara ulaştırılması için gelişmiş ulaşım ağı gereklidir.
• Pazar: Üretilen ürünlerin satılabileceği bir tüketici kitlesinin varlığı önemlidir.

Türkiye’deki sanayi kollarını şu şekilde sınıflandırabiliriz:

Besin fabrikaları genellikle hammaddeye yakın konumda kurulur. Bu kural neredeyse tüm gıda sanayi alt dalları için geçerlidir.

Şeker Fabrikaları

Şeker pancarı çabuk bozulan bir ürün olduğu için hemen işlenmesi gerekir. Bu nedenle şeker fabrikaları pancarın yetiştirildiği iç kesimlerde yoğunlaşır.

• Yoğunlaştığı bölgeler: İç Anadolu (Konya, Ankara, Eskişehir), Trakya (Edirne, Tekirdağ), Doğu Anadolu
• Güneydoğu Anadolu’da yaz sıcaklığının aşırı olması nedeniyle pancar yetiştiriciliği sınırlıdır
• Karadeniz’de ise engebeli arazi ve iklim koşulları pancar tarımına uygun değildir
• Ege ve Akdeniz kıyılarında çiftçiler daha fazla gelir getiren ürünleri tercih eder

Çay Fabrikaları

Çay yaprağı da çabuk bozulan bir üründür. Tarım alanı etrafında işlenmesi gerekir.

• Yoğunlaştığı bölge: Doğu Karadeniz (Rize, Trabzon)
• Mikroklima etkisiyle çay yalnızca bu dar kuşakta yetişir

Et ve Süt Fabrikaları

• Doğu Anadolu’da (Erzurum, Kars) mera hayvancılığına bağlı olarak et ve süt tesisleri vardır
• Büyük şehirler çevresinde ise besi hayvancılığına dayalı tesisler kurulmuştur
• Kırsaldan göçü azaltmak için doğu illerinde et-süt kombina tesisleri teşvik edilmektedir

Konserve Fabrikaları

• Sebze konservesi: Ege, Akdeniz, Marmara’da (kış ılıklığı sayesinde sebze üretimi yüksek)
• Balık konservesi: Trabzon, Çanakkale (deniz ürünleri bolluğu)

Fındık İşleme

• Ordu ve Giresun: Dünya fındık üretiminin merkezi, fındık kırma ve işleme tesisleri burada yoğunlaşır
• Hammaddeye yakınlık ilkesiyle kurulmuştur

Unlu Mamuller

Un, makarna ve bisküvi fabrikaları buğdayın yoğun yetiştirildiği iç kesimlerde yer alır. Konya, Ankara gibi karasal iklim bölgeleri buğday, arpa, çavdar gibi tahilların ana üretim merkezleridir.

Bitkisel Yağ Endüstrisi

• Ayçiçek yağı: Trakya (Edirne, Tekirdağ) - vertisol topraklar
• Zeytin ve zeytinyağı: Ege kıyıları (Gemlik, Edremit, İzmir), Akdeniz, Güneydoğu
• Mısır yağı: Adana, son dönemde Konya’da da gelişmektedir
• Pamuk yağı: Şanlıurfa, Adana hattı
• Gül yağı: Isparta (kozmetik sanayi için önemli)

Tütün fabrikaları eskiden hammaddeye yakın bölgelerde yoğunlaşmıştı; ancak özelleştirme sürecinde pek çoğu kapatılmıştır. Günümüzde sigara büyük ölçüde ithal edilmektedir.

• Tütün yetiştirme alanları: Ege, Samsun hattı, Adıyaman, Adana çevresi
• Sigara fabrikaları: Eskiden bu bölgelerde yoğundu; bugün İstanbul, İzmir gibi büyükşehirlerde pazar odaklı üretim yapılmaktadır

Alkollü içki sanayi için hammaddeler tarım ürünleridir:

• Şarap → üzüm
• Bira → arpa
• Rakı → üzüm + anason

Dokuma, deri ve giyim sanayi Türkiye’de en yaygın ve en fazla işçinin çalıştığı sanayi koludur. Pek çok atölye ve fabrikayı kapsar.

Pamuklu Dokumacılık

• Pamuğun yoğun yetiştiği yerlerde hammaddeye yakın kurulur
• Şanlıurfa, Gaziantep, Adana, Antalya, İzmir, Güney Marmara
• İstanbul, Konya, Kayseri gibi şehirlerde ise pazara yakınlık nedeniyle vardır

Yünlü Dokumacılık

Anadolu’da köklü bir geleneği olan yünlü dokumacılık, küçükbaş hayvancılığın yapıldığı iç kesimlerde gelişmiştir.

• Anahtar şehirler: İzmit-Hereke, Kayseri-Bünyan, Isparta, Uşak, Bursa, Diyarbakır
• İzmit Hereke ve Kayseri Bünyan KPSS’de sıkça sorulan şehirlerdir

Halı-Kilim Dokumacılığı

Anadolu kültürünün önemli bir parçasıdır. Küçükbaş hayvancılığın yapıldığı iç kesimlerde yoğunlaşır.

• Anahtar şehirler: Uşak, Manisa (Demirci, Gördes, Kula), Isparta, Kayseri
• Halılar dokuduktan sonra tarlalara serilerek güneşte sağlamlaştırılır

İpekli Dokumacılık

• Bursa: İpek böcekçiliğinin ve ipekli dokumanın en önemli merkezi
• Diyarbakır: Hem ipek böcekçiliği hem de teşviklerle yeni tesisler kurulmaktadır
• İstanbul’da pazar koşullarına bağlı olarak ipekli dokuma bulunur

Deri Giyim ve Ayakkabı

• Öne çıkan şehirler: İstanbul, Bolu, Bursa, Tekirdağ, İzmir, Uşak, Denizli
• Denizli tekstil sektöründe özel bir yere sahiptir
• Bolu deri giyim için önemli merkezlerdendir

Hazır Giyim

• İstanbul, İzmit, Bursa, Ankara, İzmir, Adana
• Nüfusun fazla olduğu, talebin yüksek olduğu şehirlerde yoğunlaşır
• Türkiye’de yurt dışı markaların üretimi de yapılmaktadır (fason üretim)

Türkiye farklı jeolojik dönemlerden kalma toprak yapısı sayesinde maden çeşitliliği bakımından zengindir. Maden çeşidinin en fazla olduğu il Elazığ’dır (Yukarı Fırat bölgesi).

Demir-Çelik Fabrikaları

Demir-çelik üretimi için hammadde (demir cevheri) ve enerji (taş kömürü) gereklidir.

Ferro Krom Fabrikaları

• Elazığ: Hammaddeye yakın (Guleman krom yatağı)
• Antalya: Muğla-Köyceğiz-Fethiye hattından taşınan krom ile çalışır (ulaşım faktörü)

Alüminyum Fabrikaları

• Konya-Seydişehir: Türkiye’nin ilk alüminyum tesislerinden biridir
• Boksit cevheri Antalya’dan da taşınmaktadır

Bakır İşleme Tesisleri

• Artvin Murgul: Hammadde (bakır yatağı)
• Samsun: Kastamonu Küre’den taşınan bakırın işlendiği tesis (ulaşım faktörü)
• Elazığ-Maden: Bakır işleme tesisi (tarihi adıyla Ergani Bakır İşletmesi)

Kurşun-Çinko

• Elazığ-Keban: En önemli kurşun-çinko yatağı
• Kayseri’de de tesisler bulunur

KPSS’de maden-şehir eşleştirmeleri sıklıkla sorulmaktadır. Aşağıdaki tabloyu iyi öğrenin:

Makine sanayi, gelişmiş ülkelerin göstergesi olarak kabul edilen ağır sanayi kollarındandır. Türkiye’de özellikle otomobil üretimi son yıllarda büyük gelişme göstermiştir.

Önemli Otomobil Üretim Merkezleri

• Bursa: Türkiye’nin en önemli otomobil üretim merkezi. TOGG (yerli otomobil) fabrikası Bursa’nın Gemlik ilçesindedir.
• İstanbul-İzmit hattı: Birden fazla otomobil fabrikası burada konumlanmıştır
• İzmir: Otomotiv yan sanayi ve montaj tesisleri
• Aksaray: Ağır ticari araç üretimi
• Adana: Otomotiv sektöründe etkin
• Sakarya: Toyota fabrikası burada bulunur

Otomotiv sektörü Türkiye’nin ihracatında en büyük paya sahip sanayi koludur. Traktör üretiminde ise Ankara ve İzmir öne çıkar.

Petrokimya Sanayi

Petrol rafinerilerinin çevresinde gelişen petrokimya sanayi, plastik, boya, ilaç, gübre gibi pek çok ürünün hammaddesini sağlar.

• İzmit (TÜPRAŞ), Kırıkkale (TÜPRAŞ), İzmir-Aliağa (TÜPRAŞ), Batman (TÜPRAŞ) gibi rafineri merkezlerinde yoğunlaşmıştır

Cam Sanayi

• Hammaddesi kuvars kumu ve feldispattır
• Önemli cam fabrikaları: İstanbul (Şişecam), Kırıkkale, Mersin
• KPSS’de cam sanayinin yeri sorulabilir

Çimento Sanayi

• Hammaddesi kalkeri ve kil olan çimento, inşaat sektörünün temel girdisidir
• Türkiye’nin hemen her ilinde çimento fabrikası bulunur
• Hammaddeye yakın kurulur çünkü taşıma maliyeti yüksektir

Kağıt Fabrikaları (Orman Ürünleri Sanayi)

• Ormanın yoğun olduğu bölgelerde hammaddeye yakın kurulur
• Önemli merkezler: İzmit (SEKA), Bolu, Giresun, Trabzon
• KPSS’de kağıt fabrikalarının yeri klasik soru kalıpları arasındadır

Aşağıdaki tablo, sanayi kollarının hangi faktöre bağlı kurulduğunu özetlemektedir:

Türkiye'de savunma sanayi büyük ölçüde Ankara'da toplanmıştır. Bunun nedeni başkent olması ve stratejik güvenlik kaygılarıdır.

Savunma Sanayi Kuruluşları

• ASELSAN: Elektronik harp sistemleri (Ankara)
• TAI/TUSAS: Askeri ve sivil uçak üretimi (Ankara-Kahramankazan)
• ROKETSAN: Füze ve roket sistemleri (Ankara)
• HAVELSAN: Yazılım ve simülasyon (Ankara)
• MKEK: Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu (Ankara-Kırıkkale)
• ASPİLSAN: Askeri pil üretimi (Kayseri)

Demiryolu Taşıt Sanayi

• Eskişehir (TULOMSAS): Lokomotif üretimi
• Sakarya (TUVASAS): Vagon üretimi
• Sivas (TUDEMSAS): Demiryolu bakım ve onarım

Gemi Yapım Sanayi (Tersanecilik)

• İstanbul-Tuzla: Türkiye'nin en büyük tersane bölgesi
• Yalova-Altınova: Modern tersane tesisleri
• İzmir-Aliağa gemi söküm merkezidir (tersane değil)

Beyaz Eşya (Dayanıklı Tüketim Malları)

Beyaz eşya sanayi Marmara Bölgesi'nde yoğunlaşmıştır:

• Manisa: Vestel fabrikaları
• İstanbul-Eskişehir: Arçelik fabrikaları
• Kocaeli: Çeşitli elektronik ve beyaz eşya tesisleri

Seramik ve Porselen

• Kütahya: Kütahya Porselen (Türkiye'nin en bilinen markası)
• Bilecik-Bozüyük: Seramik üretim merkezi
• Çanakkale: Çanakkale Seramik markası

İlaç Sanayi

• İstanbul: İlaç sanayisinin en çok geliştiği il (pazar + nitelikli iş gücü)
• Ankara ve İzmir'de de ilaç fabrikaları bulunur

Gübre Fabrikaları

• Gübre hammaddesi (fosfat) büyük ölçüde ithal edilir
• Bu nedenle gübre fabrikaları limanlara yakın kurulur
• Merkezler: Bandırma, İzmir, İskenderun, Kocaeli

Mobilya Sanayi

• İnegöl (Bursa): "Türkiye'nin mobilya başkenti" olarak bilinir
• Ankara-Siteler: Geleneksel mobilyacılık merkezi

Türkiye'de sanayi tesisleri batıda yoğunlaşmış, doğuda seyrek kalmıştır. Marmara Bölgesi Türkiye'nin sanayi kalbidir.

Doğuda Sanayinin Gelişmeme Nedenleri

• Sermaye yetersizliği: Yatırımlar batıya yönelmiştir
• Pazar uzaklığı: Büyük tüketim merkezleri batıdadır
• Ulaşım güçlükleri: Dağlık arazi ulaşım maliyetini artırır
• Sert iklim: Uzun kışlar üretimi olumsuz etkiler

Serbest Bölgeler

İhracatı artırmak, yabancı sermaye çekmek ve teknoloji transferi sağlamak amacıyla kurulan özel alanlardır.

• Başlıca serbest bölgeler: Mersin, Antalya, İstanbul (Atatürk Havalimanı), Ege
• Vergi muafiyeti ve gümrük kolaylığı sağlanır

Aşağıdaki bilgiler KPSS coğrafya sorularında sıklıkla karşınıza çıkar:

Fabrika Yeri Soruları

• Şeker fabrikası nerede? → İç kesimler (Şeker pancarına yakın)
• Çay fabrikası nerede? → Doğu Karadeniz (Rize, Trabzon)
• Demir-çelik fabrikası neden Karabük’te? → Enerji (taş kömürü)
• Demir-çelik fabrikası neden İskenderun’da? → Ulaşım (liman)
• Otomobil fabrikası nerede? → Bursa (+ İstanbul, İzmit)

Maden-Şehir Soruları

• Divriği = Demir | Guleman = Krom | Murgul = Bakır
• Keçiborlu = Kükürt | Mazıdağı = Fosfat | Emet = Bor
• Seydişehir = Alüminyum | Keban = Kurşun-Çinko
• Uludağ = Wolfram | Oltu = Oltu taşı | Eskişehir = Lüle taşı

Genel Kurallar

• Besin fabrikaları = Hammaddeye yakın
• Dokuma-giyim = En fazla istihdam eden sanayi kolu
• Türkiye’nin en önemli sanayi sorunu = Sermaye yetersizliği
• Türkiye maden çeşitliliği bakımından zengindir (farklı jeolojik dönemler)
• Maden çeşidinin en fazla olduğu il = Elazığ
• Krom’un büyük kısmı ham olarak ihraç edilir
• Bor madeni dünya rezervinin yaklaşık %73’i Türkiye’dedir