Akarsular

Akarsuları doğru analiz edebilmek için temel kavramları bilmek gerekir. Bu kavramlar KPSS sorularında doğrudan ya da dolaylı olarak karşınıza çıkabilir.

Kaynak ve Ağız

Bir akarsuyun doğduğu yere kaynak, denize veya göle ulaştığı noktaya ağız adı verilir. Kaynak ile ağız arasındaki güzergahta akarsu aşındırma, taşıma ve biriktirme gibi dış kuvvet süreçlerini gerçekleştirir.

Debi (Akım)

Debi, bir akarsuyun belirli bir kesitinden bir saniyede geçen su miktarıdır (m³/s). Debiyi etkileyen başlıca faktörler:

• Yağış miktarı — bol yağış alan havzalarda debi yüksektir
• Havza genişliği — geniş havza daha fazla su toplar
• Beslenme kaynağı çeşitliliği — kar, yağmur, yeraltı suyu birlikte besleyen akarsularda debi artar

Not: Eğim debiyi değil akış hızını artırır. Türkiye'de debisi en yüksek akarsular genellikle Doğu Karadeniz bölgesinde bulunur; bu bölgede yağış miktarı çok yüksektir.

Akarsu Rejimi

Bir akarsu yıl boyunca yaklaşık aynı miktarda su taşıyorsa düzenli rejimli, mevsimler arasında belirgin su miktarı farkları gösteriyorsa düzensiz rejimli kabul edilir.

Debi ve Mevsimler

Türkiye'de akarsularının debileri genel olarak ilkbaharda (Nisan-Mayıs) en yüksek seviyeye ulaşır. Bunun iki ana nedeni vardır: kış boyunca yükseklerde biriken karların erimesi ve bahar yağışlarının artması. Yazın ise buharlaşma arttığı için debiler düşer (Karadeniz hariç).

Karma Rejim

Uzun akarsular farklı iklim bölgelerinden geçtikleri için hem yağmur hem kar sularıyla beslenir. Buna karma rejim denir. Kısa boylu ve tek bölgeden geçen akarsuların (Ege akarsuları gibi) karma rejimli olması beklenmez; bunlar genellikle yalnızca yağmur sularıyla beslenir.

Anadolu'nun coğrafi yapısı, ülkemizdeki akarsulara kendine özgü ortak nitelikler kazandırmıştır.

Karadeniz kıyısına dökülen akarsular, Kuzey Anadolu Dağları'nın yüksek eğiminden dolayı genellikle kısa boylu, hızlı akan ve enerji potansiyeli yüksek akarsulardır.

Çoruh Nehri

• Doğu Karadeniz'de eğimli araziden aktığı için akış hızı ve enerji potansiyeli oldukça yüksektir.
• Üzerinde Deriner ve Yusufeli barajları bulunur.
• Türkiye'de doğar ancak Gürcistan üzerinden (Batum) Karadeniz'e dökülür.
• Gürcistan sınırında kısa bir alanda doğal sınır oluşturur.

Harşit Çayı

Doğu Karadeniz'de dağlık araziden akan, akış hızı ve enerji potansiyeli yüksek bir akarsudur. Üzerinde Doğankent Barajı bulunur.

Yeşilırmak

• Kelkit ve Çekerek kollarıyla beslenir.
• Tokat ve Amasya'dan geçerek Canik Dağları'nı aşar.
• Canik Dağları'nı geçtikten sonra eğimin azaldığı düzlükte biriktirme yaparak Çarşamba Delta Ovası'nı oluşturur.

Kızılırmak

• Sivas Kızıldağ'dan doğar; Devrez, Delice ve Gökırmak kollarıyla beslenir.
• Canik Dağları'nı geçtikten sonra Bafra Delta Ovası'nı oluşturur.
• Birden fazla iklim bölgesinden geçtiği için karma rejimlidir.

Bartın Çayı

Batı Karadeniz'de yer alır. İkinci jeolojik zamandan kalma sağlam yatağı sayesinde Türkiye'de üzerinde kereste taşımacılığı yapılabilen tek akarsudur. Batı Karadeniz'in ormanlık yapısı nedeniyle tarihsel olarak ağaç taşımacılığında kullanılmıştır.

Filyos (Yenice) Çayı

Zonguldak'ın sanayi bölgesinden geçer. Çevresindeki taşkömürü madenciliği ve demir-çelik fabrikalarının atıkları nedeniyle kirlenme oranı yüksek bir akarsudur.

Sakarya Nehri

• Afyon-Eskişehir yöresinden kaynağını alır, İç Anadolu'ya geçer, Eskişehir'den gelen Porsuk kolunu alır ve Marmara Bölgesi'ni görerek Karadeniz'e dökülür. Havzası Ege, İç Anadolu, Marmara ve Karadeniz bölgelerine yayılır.
• Dört farklı bölgeden geçmesi nedeniyle karma rejimlidir.
• Sanayi bölgelerinden geçtiği için kirlenme oranı oldukça yüksektir.
• Denize döküldüğü yerde Karasu Delta Ovası'nı oluşturur.

Susurluk Çayı

Güney Marmara'da Balıkesir hattında akar; Bursa'dan gelen Nilüfer Çayı'nı alarak Marmara Denizi'ne dökülür. Yükseltinin düşük olduğu araziden aktığı için akış hızı ve enerji potansiyeli düşüktür. Barajları genellikle sulama amaçlıdır.

Meriç Nehri

• Bulgaristan'dan kaynağını alır; Türkiye sınırları dışında doğup ülkemizde denize dökülen iki akarsuydan biridir.
• Tunca ve Ergene kollarıyla beslenir.
• Yunanistan ile doğal sınır oluşturur ve Ege Denizi'ne dökülür.
• Meriç Delta Ovası'nı oluşturur.
• Yükselti düşük arazide aktığı için taşkın yapma riski yüksektir; bataklık alanlar pirinç tarımına elverişli ortam sağlar.

Ergene Nehri

Meriç'in bir kolu olmasına rağmen, sanayi atıklarından dolayı Türkiye'nin en kirli akarsuları arasında öne çıkar.

Ege Akarsuları

Ege kıyısına dökülen akarsular genellikle içeriden gelerek kıyıda eğimin azaldığı düzlüklere materyal biriktirir ve kendi adlarıyla birer delta ovası oluşturur:

Bu akarsuların katkılarıyla Türkiye'de delta ovası en fazla Ege Bölgesi'nde bulunur. Ege akarsuları yağmur sularıyla beslendiğinden kışın bol akar, yazın azalır; karma rejim göstermezler.

Antalya Bölgesi: Karstik Kaynaklı Akarsular

Akdeniz kıyısında Antalya çevresinde karstik arazi (kalker, jips, kaya tuzu) yaygın olduğundan yeraltı suları oldukça zengindir. Bu sular yeryüzüne çıkarak akarsuları besler ve onlara kendine özgü özellikler kazandırır.

Aksu, Köprüçay ve Manavgat akarsuları karstik kaynaklarla beslenen en bilinen örneklerdir:

• Yıl boyunca su miktarları fazla değişmez; daha düzenli rejim gösterirler.
• Suları oldukça soğuk ve berraktır.
• Köprülü Kanyon üzerinde rafting gibi su sporları faaliyetleri yapılır.

Dalaman, Eşen ve Alakır Çayı

Akdeniz'in batısında yer alan bu akarsular benzer coğrafi koşullarda akar. Karstik arazinin etkisiyle yeraltı sularından da beslenmelerine rağmen ana beslenme kaynakları yağışlardır.

Dragon Çayı

Üzerine kurulan barajdan 80 kilometrelik denizaltı borusuyla Kuzey Kıbrıs'a su taşınır. KKTC Su Temin Projesi kapsamında gerçekleştirilen bu proje, tatlı su kaynaklarının verimli kullanımına örnek teşkil eder.

Göksu Nehri

• Toros Dağları'ndan doğar, Akdeniz'e döküldüğü noktada Silifke Delta Ovası'nı oluşturur.
• Göksu'nun suyu, Toros Dağları içinden açılan tünellerle Konya Ovası'na taşınır. Mavi Tünel Projesi (KOP kapsamında) sayesinde İç Anadolu'nun en geniş tarım alanı sulanabilir hale gelmiştir.

Seyhan ve Ceyhan

• İç kesimlerden bol materyal taşıyarak denize döküldükleri yerde Türkiye'nin en büyük delta ovası olan Çukurova'yı birlikte oluştururlar.
• Çukurova, Türkiye'nin en verimli tarım alanlarından biridir; pamuk, narenciye, mısır gibi ürünler yetiştirilir.

Asi Nehri

• Lübnan Dağları'ndan kaynağını alır, Suriye üzerinden geçerek Hatay'dan Akdeniz'e dökülür.
• Türkiye sınırları dışında doğup ülkemizde denize dökülen iki akarsuydan biridir (diğeri Meriç).
• Kısa bir alanda Suriye ile doğal sınır oluşturur.

Fırat ve Dicle, hem Türkiye hem de dünya tarihi açısından büyük öneme sahip iki akarsudur. Aralarında kalan bölge, insanlık tarihinin en eski yerleşim alanlarından biri olan Mezopotamya'yı oluşturur.

Fırat Nehri

• Karasu ve Murat kollarıyla beslenir.
• Üzerinde Keban, Karakaya ve Atatürk barajları bulunur.
• Atatürk Barajı, Türkiye'nin en büyük barajıdır ve GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi) kapsamında hem enerji üretimi hem de sulama amacıyla kullanılır.
• Türkiye'den çıkarak Suriye ve Irak topraklarından geçer.

Dicle Nehri

• Botan Çayı ve Zap Suyu kollarıyla beslenir.
• Suriye sınırında kısa bir alanda (yaklaşık 40 km) doğal sınır oluşturur.

Her iki akarsu da Irak topraklarında birleşerek Şattülarap adını alır ve Basra Körfezi'ne dökülür.

Aras Nehri

• Arpaçay kolunu alarak Ermenistan, Nahçıvan ve İran hattında doğal sınır yapar.
• Kura Nehri ile birleşerek Hazar Denizi'ne (aslında göl) dökülür.

Hazar Denizi Detayı

Hazar Denizi, okyanusa bağlantısı olmadığı için coğrafi olarak bir göldür. Bu nedenle Aras-Kura, sularını denize ulaştıramaz ve kapalı havza oluşturur.

Türkiye'nin coğrafi konumu nedeniyle bazı akarsular ülke sınırını aşar, bazıları ise komşu ülkelerden gelir.

Türkiye'de Doğup Yurt Dışında Denize Dökülen 5 Akarsu

Neden dışarıya gider? Doğu Anadolu'da yüksekten doğan bu akarsular denizi göremedikleri için eğim doğrultusunda komşu ülkelere doğru akar.

Yurt Dışında Doğup Türkiye'de Denize Dökülen 2 Akarsu

• Meriç: Bulgaristan'dan gelir, Ege Denizi'ne dökülür.
• Asi: Lübnan Dağları'ndan gelir, Hatay'dan Akdeniz'e dökülür.

Bunların ülkemize girebilmesi, geldikleri bölgede Anadolu'ya kıyasla yükseltinin daha fazla olmasından kaynaklanır.

Doğal Sınır Oluşturan Akarsular

Akarsular, iç kesimlerden taşıdıkları materyalleri denize döküldükleri yerde eğimin azalmasıyla biriktirerek delta ovaları oluşturur. Bu ovalar Türkiye'nin en verimli tarım alanlarıdır.

Bir akarsuyun tüm kollarıyla birlikte su topladığı alana havza denir. Akarsu suyunu denize ulaştırabiliyorsa açık havza, ulaştıramıyorsa kapalı havza oluşur.

Türkiye yarımada konumunda olduğu için akarsuların büyük çoğunluğu denize ulaşır ve açık havza oluşturur. Ancak iç kesimlerde yer şekillerinin engellemesi ve karasal iklimin etkisiyle kapalı havzalar da mevcuttur.

Türkiye'nin Başlıca Kapalı Havzaları

Kapalı Havza Oluşumunun Nedenleri

• Yer şekilleri: Doğu-batı yönünde uzanan dağlar, iç kesimlerdeki suların denize ulaşmasını engeller.
• İklim: Karasal iklimde yağışın az olması, akarsuların dağları aşacak güce ulaşmasını zorlaştırır.

Türkiye'nin yüksek ve eğimli arazisi, akarsuların enerji potansiyelini artırır ve baraj yapımına uygun ortam sağlar. Hidroelektrik enerji potansiyeli en yüksek bölge Doğu Anadolu'dur; çünkü yükselti ve eğim en fazla burada bulunur. Büyük barajlar genellikle eğimli arazilerdeki akarsular üzerine kurulur.

Önemli Barajlar

Önemli Su Projeleri

• GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi): Fırat ve Dicle üzerine kurulan barajlarla Güneydoğu Anadolu'nun sulanması ve enerji üretimi hedeflenir.
• Mavi Tünel Projesi (KOP): Göksu Nehri'nin suyu Toros Dağları içinden tünellerle Konya Ovası'na taşınır.
• KKTC Su Temin Projesi: Dragon Çayı üzerine kurulan barajdan 80 km'lik denizaltı borusuyla Kuzey Kıbrıs'a tatlı su taşınır.

Akarsular konusu KPSS Coğrafya'da hemen her yıl en az bir soruyla karşınıza çıkar. Aşağıda en sık sorulan kalıplar ve cevapları özetlenmiştir:

• Türkiye sınırları içinde en uzun akarsu: Kızılırmak
• Sınır dikkate alınmazsa en uzun akarsu: Fırat
• Üzerinde taşımacılık yapılan tek akarsu: Bartın Çayı
• En fazla delta ovası bulunan bölge: Ege
• En büyük delta ovası: Çukurova (Seyhan + Ceyhan)
• Pirinç üretiminin en fazla olduğu havza: Meriç
• Dışarıdan içeri gelen akarsular: Meriç ve Asi
• En büyük kapalı havza: İç Anadolu (Tuz Gölü)
• Karstik kaynaklarla beslenen akarsular: Manavgat, Köprüçay, Aksu
• Yunanistan ile doğal sınır yapan akarsu: Meriç
• Ermenistan ile doğal sınır yapan akarsu: Aras (Arpaçay)
• Mezopotamya'yı oluşturan akarsular: Fırat ve Dicle
• En kirli akarsular: Ergene, Sakarya, Filyos