Türkiye'nin Gölleri

Göl, karalardaki çukur alanlarda biriken durgun su kütlesidir. Bir gölün oluşabilmesi için iki temel koşul gereklidir: suyun birikebileceği bir çanak (çukurluk) ve bu çanağı dolduracak yeterli su kaynağı.

Türkiye gölleri iki ana gruba ayrılır:

• Doğal göller — Doğanın kendi süreçleriyle oluşan göller (tektonik, volkanik, karstik, buzul)
• Yapay göller (baraj gölleri) — İnsanlar tarafından akarsuların önü kesilerek oluşturulan göller

Doğal göller, çanağı oluşturan kuvvete göre ayrıca set göller olarak da sınıflandırılır. Set göllerde bir engel (volkanik lav, alüvyon, dalga birikintisi, heyelan malzemesi veya traverten) vadinin ya da kıyının önünü kapatmış, arkada su birikmesiyle göl meydana gelmiştir.

Gölün Suyu Tatlı mı, Tuzlu mu?

Bir gölün su özelliğini belirleyen en önemli faktör gidegeninin olup olmamasıdır:

• Gölden su dışarı akıyorsa (gidegeni varsa) gölün suyu tatlıdır.
• Gölden su dışarı akmıyorsa (kapalı havza) gölün suyu arazinin yapısından etkilenir ve genellikle tuzlu, acı veya sodalı olur.

Tektonik göller, yer kabuğundaki kırılma ve çökmeler (faylanma) sonucu oluşan çukurlukların su ile dolmasıyla meydana gelir. Anadolu genç ve tektonik açıdan aktif bir arazi olduğu için Türkiye'de en yaygın göl türü tektonik göllerdir. Graben yapıları (iki fay arasında çöken bloklar) göl çanaklarının oluşmasına zemin hazırlar.

Güney Marmara Tektonik Gölleri

Kuzey Anadolu Fay Hattı Saros Körfezi'nden başlayarak Marmara Bölgesi'nin güney kesimlerini etkiler. Bu fay hattının yarattığı tektonik çöküntüler Güney Marmara'da dört önemli gölün oluşmasına neden olmuştur:

• Sapanca Gölü — Sakarya-Kocaeli arasında
• İznik Gölü — Bursa hattında, tarihi bir yerleşim alanı
• Ulubat (Apolyont) Gölü — Bursa güneyinde
• Manyas (Kuş) Gölü — Balıkesir sınırlarında, Kuş Cenneti olarak bilinen turizm alanı

İç Anadolu Tektonik Gölleri

Göl	Konum	Önemli Özellik
Eber Gölü	Afyon	Tektonik oluşumlu
Akşehir Gölü	Konya	Tektonik oluşumlu
Tuz Gölü	Ankara-Konya-Aksaray	Türkiye'nin 2. büyük gölü; en sığ göl (ort. 1-2 m); yıl içinde su seviyesi en fazla değişen göl; önemli tuz üretim alanı
Seyfe Gölü	Kırşehir	Tuz üretim alanı, Tuz Gölü'ne benzer özellik
Palas (Tuzla) Gölü	Kayseri	Tuz üretim alanı

Göller Yöresi Tektonik Gölleri

Göller Yöresi karstik arazi üzerinde yer alsa da buradaki büyük göller tektonik oluşumludur:

• Beyşehir Gölü — Konya-Isparta; Türkiye'nin en büyük tatlı su gölü, gidegeni var (açık havza)
• Eğirdir Gölü — Isparta; tatlı su, gidegeni var
• Burdur Gölü — Burdur; kapalı havza, suyu tuzlu, su seviyesi azalıyor
• Kovada Gölü — Isparta; tatlı su, Eğirdir'den beslenir

Doğu Anadolu Tektonik Gölleri

• Hazar Gölü — Elazığ; gidegeni vardır (Dicle Nehri'nin kaynak kollarından biri buradan çıkar), bu nedenle suyu tatlıdır ve açık havza özelliği gösterir
• Nazik Gölü — Bitlis
• Van Gölü — Türkiye'nin en büyük gölü (tektonik + volkanik set, karma oluşumlu)
• Erçek Gölü — Van
• Aktaş Gölü — Ardahan-Gürcistan sınırında; Türkiye'nin komşularıyla doğal sınır oluşturan göl

Van Gölü, KPSS'de en sık sorulan göllerden biridir. Hem tektonik çöküntü hem de Nemrut Volkanı'nın patlamasıyla oluşan setin katkısıyla meydana gelmiştir. Bu yüzden karma oluşumlu (tektonik + volkanik set) bir göl olarak değerlendirilir.

Özellik	Bilgi
Oluşum	Karma (tektonik + volkanik set)
Konum	Van - Bitlis
Suyun Özelliği	Sodalı (gidegeni yok, kapalı havza)
Büyüklük	Türkiye'nin en büyük gölü
Ulaşım	Üzerinde feribot taşımacılığı yapılır (Tatvan-Van hattı)
Turizm	Akdamar Adası ve Akdamar Kilisesi
Canlı Türleri	İnci kefali (endemik tür, sodalı suda yaşayabilen tek balık türü)

Volkanik göller, volkanik patlama sonucu oluşan çukurlukların su ile dolmasıyla meydana gelir. İki alt tipi vardır: volkan dağının zirvesindeki çanakta oluşan krater gölü ve yamaçlardaki patlama çukurlarında oluşan maar gölü. Türkiye'de volkanik göller Doğu Anadolu ve İç Anadolu'da yaygındır.

Önemli Volkanik Göller

• Nemrut Gölü (Bitlis) — Nemrut Volkan Dağı'nın kraterinde oluşmuş krater gölüdür. Dünyanın en büyük ikinci krater gölü olarak kabul edilir. "Hangi volkan dağının zirvesinde göl bulunur?" sorusu sınavda sorulmuştur.
• Aygır Gölü (Bitlis) — Volkanik oluşumlu
• Meke Gölü / Meke Tuzlası (Konya) — Konya Karapınar'da bulunan maar (patlama çukuru) gölüdür. Tepeden bakıldığında nazar boncuğuna benzediği için "dünyanın nazar boncuğu" olarak anılırdı. Maalesef son yıllarda kurumuştur. Ramsar Sözleşmesi kapsamında koruma altındadır.
• Gölcük Gölü (Isparta) — Volkanik oluşumlu, doğal güzelliğiyle öne çıkan bir göl

Karstik göller, kalker, jips ve kaya tuzu gibi eriyebilen kayaçların çözünmesiyle oluşan çukurlukların (polye, obruk, dolin) su ile dolmasıyla meydana gelir. Türkiye'de en çok Göller Yöresi (Antalya-Isparta-Burdur hattı), Konya ve Sivas'ta görülür.

Göller Yöresi'ndeki Karstik Göller

• Avlan Gölü — Antalya
• Elmalı Gölü — Antalya (karstik ova gölü)
• Kestel Gölü, Suğla Gölü — Göller Yöresi'nde
• Acıgöl — Denizli-Burdur; adından anlaşılacağı gibi suyu acımsı özellik taşır, gidegeni olmadığı için arazinin yapısından etkilenmiştir

İç Anadolu ve Sivas'taki Karstik Göller

• Kızılören Obruğu — Konya; karstik çözünme ile oluşan obruk gölü
• Hafik Gölü — Sivas
• Lota Gölü — Sivas
• Tödürge Gölü — Sivas (Pötürge ile karıştırmayın)

Göller Yöresi'nin Tatlı Su Gölleri (Tektonik Oluşumlu)

Göller Yöresi genel olarak kapalı havza özelliği gösterse de bazı göllerin gidegeni vardır ve bu göllerin suları tatlıdır. Bu göller tektonik oluşumludur ancak karstik arazide yer alır:

• Beyşehir Gölü — Türkiye'nin en büyük tatlı su gölü; tektonik oluşumlu, suları Akdeniz'e ulaşır
• Eğirdir Gölü — Tektonik oluşumlu, tatlı su, gidegeni var; suyu Kovada'ya akar
• Kovada Gölü — Tektonik oluşumlu, tatlı su; Eğirdir'den gelen su Kovada'dan çıkarak Aksu aracılığıyla Akdeniz'e ulaşır

Buzul göller, buzulların aşındırmasıyla oluşan sirk çukurlarının su ile dolmasıyla meydana gelir. Oluşabilmeleri için 2200 m ve üzerindeki yükseltiler gerekir. Genellikle küçük ölçekli göllerdir.

Buzul Göllerin Dağılışı

Bölge / Dağ	Buzul Göl Varlığı
Doğu Anadolu — Cilo/Sat Dağları (Hakkari)	En yaygın buzul göl alanı
Doğu Karadeniz Dağları (Kaçkar)	Yüksek kesimlerde buzul göller mevcut
Toros Dağları (Bolkar, Bey, Barla)	Orta ve Batı Toroslarda buzul göller var
Ilgaz Dağı (Kastamonu-Çankırı)	Batı Karadeniz'de buzul göl alanı
Uludağ (Bursa)	Marmara Bölgesi'ndeki tek buzul göl alanı

Buzul Gölün Olmadığı Dağlar

Yükseltileri yetersiz olduğu için aşağıdaki dağlarda buzul göl bulunmaz:

• Yıldız Dağları (Trakya)
• Kaz Dağları, Madra Dağları (Ege)
• Boz Dağları, Aydın Dağları, Menteşe Dağları (Ege)
• Canik Dağları (Orta Karadeniz)

Set göller, bir engelin vadinin veya kıyının önünü kapatması sonucu arkada su birikmesiyle oluşan göllerdir. Seti oluşturan malzemenin türüne göre farklı isimlerle sınıflandırılır. KPSS'de "hangi göl hangi set türüne örnektir" formatında sorular sıkça gelir.

1. Volkanik Set Göller

Volkanik patlamayla akan lavların bir vadinin önünü kapatmasıyla oluşur.

• Van Gölü — Nemrut Volkanı'nın patlamasıyla oluşan set + tektonik çöküntü = karma oluşumlu
• Çıldır Gölü — Ardahan'da, volkanik set göl; kışın donan yüzeyinde buz üstü etkinlikler yapılır
• Haçlı Gölü — Volkanik set oluşumlu

2. Alüvyal (Akarsu) Set Göller

Akarsuyun taşıdığı alüvyonların (birikinti yelpazesi vb.) bir vadinin önünü tıkamasıyla oluşur.

• Bafa (Çamiçi) Gölü — Aydın-Muğla; Büyük Menderes'in alüvyonlarıyla oluşmuş
• Marmara Gölü — Manisa; Ege'de yer alır (Marmara Bölgesi ile karıştırmayın)
• Akgöl — Sakarya Nehri'nin biriktirmesiyle
• Eymir ve Mogan Gölleri — Ankara'da; son KPSS sınavında alüvyal set göl olarak sorulmuştur
• Uzungöl — Trabzon; alüvyal set + heyelan set özellikleri taşır. Önemli turizm merkezi
• Köyceğiz Gölü — Muğla; alüvyal set göl (bazı kaynaklarda kıyı set/lagün olarak da sınıflandırılır; Dalyan Kanalı ile denize bağlıdır)

3. Kıyı Set Göller (Lagün)

Deniz dalgalarının kıyıda biriktirme yaparak bir koyun ağzını kapatmasıyla oluşur. Lagün veya deniz kulağı olarak da adlandırılır.

Göl	Konum
Terkos (Durusu) Gölü	İstanbul
Büyükçekmece Gölü	İstanbul
Küçükçekmece Gölü	İstanbul
Karine (Dil) Gölü	Muğla
Beymelek Gölü	Antalya (Kaş)
Bafra Gölleri (Balık, Gernek, Gıcı, Tatlı)	Samsun (Bafra Ovası)
Akyatan, Akyatan Gölleri	Adana (Çukurova)

Kıyı set göllerin oluşabilmesi için kıyıda dağların gerisinde düz alanların bulunması gerekir. Bu nedenle Bafra (Samsun) ve Çukurova (Adana) gibi delta ovalarının önündeki kıyılarda lagün göller yaygındır.

4. Heyelan Set Göller

Yamaçtan kopan kütle (heyelan malzemesi) vadinin önünü kapatır, arkada su birikir. Türkiye'de heyelan set göller en çok Karadeniz Bölgesi'nde görülür; çünkü bölgede yamaç eğimi fazla ve yağış boldur.

• Yedigöller — Bolu
• Abant Gölü — Bolu
• Sünnet Gölü — Bolu
• Sülük Gölü — Bolu
• Borabay (Gölbaşı) Gölü — Amasya
• Zinav Gölü — Tokat
• Sera Gölü — Trabzon
• Tortum Gölü — Erzurum (sınav sorusu potansiyeli en yüksek heyelan set göl)

5. Traverten Set Göl

Karstik süreçlerle oluşan traverten (kireç tufu) birikintilerinin vadinin önünü kapatmasıyla oluşur. Türkiye'de bu tür göl oldukça nadirdir.

• Otlukbeli Gölü — Erzincan; dünyanın bilinen tek traverten set gölüdür

İnsanlar tarafından akarsuların önüne set (baraj) yapılarak oluşturulan yapay göllerdir. Baraj yapımının temel amaçları:

• Elektrik üretimi (hidroelektrik santraller)
• İçme suyu temini
• Tarımsal sulama
• Taşkınları önleme

Fırat Nehri Üzerindeki Barajlar

Türkiye'nin en önemli baraj dizisi Fırat Nehri üzerindedir:

• Keban Barajı — Elazığ
• Karakaya Barajı — Malatya-Elazığ
• Atatürk Barajı — Şanlıurfa-Adıyaman; Türkiye'nin en büyük barajı (GAP'ın en önemli projesi)
• Birecik Barajı — Şanlıurfa

Çoruh Nehri Üzerindeki Barajlar

• Deriner Barajı — Artvin; derin vadiler nedeniyle yüksek gövdeli
• Yusufeli Barajı — Artvin; inşasıyla birlikte Yusufeli ilçesi sular altında kalmış, yeni yerleşim alanı oluşturulmuştur

Deriner ve Yusufeli, Türkiye'nin en yüksek baraj gövdelerine sahiptir; çünkü Çoruh Vadisi çok derin ve dar bir vadidir.

Kızılırmak Üzerindeki Barajlar

Türkiye sınırları içerisinde doğup yine Türkiye sınırları içerisinde denize dökülen en uzun akarsu olan Kızılırmak üzerinde beş önemli baraj bulunur:

• Hirfanlı, Kesikköprü, Kapulukaya, Altınkaya, Derbent

Diğer Önemli Barajlar

• Oymapınar Barajı — Manavgat (Antalya) üzerinde
• Demirköprü Barajı — Gediz Nehri üzerinde (Ege)
• Adıgüzel Barajı — Büyük Menderes üzerinde (Ege)
• Berke Barajı — Ceyhan Nehri üzerinde
• Seyhan Barajı — Seyhan Nehri üzerinde (Adana)
• Sarıyar ve Gökçekaya Barajları — Sakarya Nehri üzerinde

Türkiye'de göllerden çeşitli alanlarda yararlanılır. KPSS'de "Türkiye'de göllerden ... açısından yararlanılır mı?" formatında sorular sıklıkla gelmektedir. Bu soruların hepsine "evet" demeniz gerekir; çünkü Türkiye'de göllerden hem tuz üretimi, hem su temini, hem turizm, hem ulaşım, hem de elektrik üretimi açısından yararlanılmaktadır. Aşağıda her bir yararlanma alanı ve somut örnekleri tabloda gösterilmiştir.

Yararlanma Alanı	Örnekler
Tuz Üretimi	Tuz Gölü, Seyfe Gölü, Palas Gölü
Su Temini	Beyşehir, Eğirdir, Kovada (tatlı su gölleri)
Turizm	Van Gölü (Akdamar), Uzungöl, Salda Gölü, Abant, Manyas (Kuş Cenneti)
Ulaşım	Van Gölü (Tatvan-Van feribot hattı)
Elektrik Üretimi	Tortum, Hazar, Eğirdir gölleri üzerinde HES
Balıkçılık	Van Gölü (inci kefali), tatlı su gölleri

Göl Türü	Oluşum	Yaygın Bölge	Örnek
Tektonik	Faylanma/çökme	Güney Marmara, Göller Yöresi, İç Anadolu, Doğu Anadolu	Sapanca, Tuz Gölü, Beyşehir, Eğirdir, Burdur, Hazar
Volkanik	Volkanik patlama/krater	Doğu Anadolu, İç Anadolu	Nemrut, Meke
Karstik	Kalker/jips çözünmesi	Göller Yöresi, Sivas	Salda, Avlan, Hafik, Suğla
Buzul	Buzul aşındırması	Doğu Anadolu, Kaçkar, Toroslar, Uludağ	Cilo Dağları gölleri
Volkanik Set	Lav akıntısının vadi önünü kapatması	Doğu Anadolu	Van Gölü, Çıldır
Alüvyal Set	Akarsu biriktirmesi	Ege, İç Anadolu, Karadeniz	Bafa, Eymir, Uzungöl
Kıyı Set (Lagün)	Dalga biriktirmesi	İstanbul, Bafra, Çukurova	Terkos, Büyükçekmece
Heyelan Set	Yamaç kopması	Karadeniz	Tortum, Abant, Yedigöller
Traverten Set	Karstik birikinti	Erzincan	Otlukbeli

Göller konusu KPSS'de genellikle coğrafyanın en zor sorusu olarak karşımıza çıkar. Harita bilgisi gerektiren ve detay sorulan bir konudur. Göllerin konumlarını harita üzerinde çalışmak sınav başarısı açısından büyük fark yaratır; çünkü soru formatı genellikle harita tabanlıdır ve göllerin hangi bölgede, hangi oluşum türüyle yer aldığını bilmeyi gerektirir.

Ramsar Sözleşmesi ve Göllerin Korunması

Türkiye'deki birçok göl, Ramsar Sözleşmesi (Sulak Alanların Korunmasına İlişkin Sözleşme) kapsamında uluslararası koruma altındadır. Bu sözleşme İran'ın Ramsar kentinde imzalanmıştır. Sözleşme kapsamında göllerdeki kuş varlığı, bitki çeşitliliği ve ekolojik denge korunmaya çalışılır. Ancak Türkiye'deki birçok göl son yıllarda su seviyesi kaybı ve kurumayla karşı karşıyadır (Burdur Gölü, Meke Gölü gibi).

Aşağıdaki bilgiler sınav açısından kritiktir:

Sık Karşılaşılan Soru Kalıpları

• "Haritada işaretli göllerin oluşum türü hangisidir?" — Harita bilgisi şart
• "Vadinin önünün birikinti yelpazesiyle kapanmasıyla oluşan göl hangisidir?" — Alüvyal set göl (Eymir, Mogan)
• "Aşağıdaki barajlardan hangisi farklı bir akarsu üzerindedir?" — Akarsu-baraj eşleştirmesi
• "Türkiye'de göllerden ... açısından yararlanılır mı?" — Tuz, su, turizm, ulaşım, elektrik hepsine evet
• "Buzul göl alanları haritada hangi noktalarla gösterilmiştir?" — 2200m+ dağları bilin

"İlk-En-Tek" Bilgileri

• Türkiye'nin en büyük gölü — Van Gölü
• Türkiye'nin 2. büyük gölü ve en sığ gölü — Tuz Gölü (ort. 1-2 m derinlik)
• Türkiye'nin en büyük tatlı su gölü — Beyşehir Gölü
• Yıl içinde su seviyesi en fazla değişen göl — Tuz Gölü
• Dünyanın en büyük ikinci krater gölü — Nemrut Gölü
• Türkiye'nin bilinen tek traverten set gölü — Otlukbeli Gölü (Erzincan)
• Türkiye'nin en büyük barajı — Atatürk Barajı (Fırat üzerinde)
• Komşu ülkeyle doğal sınır oluşturan göl — Aktaş Gölü (Gürcistan)