İçindekiler · 11 Bölüm
Bölge Kavramı ve Tanımı
Bölge, yönetimsel, ekonomik veya doğal özellikler bakımından birbirine benzeyen ve belirli sınırlarla çevrili toprak parçasına verilen addır. Coğrafyada bölge kavramı, benzer özelliklere sahip alanları gruplamak ve sınıflandırmak için kullanılır.
Bölgeler oluşturulurken toprak, su, iklim, bitki örtüsü gibi doğal unsurlar ile nüfus, yerleşme, tarım, sanayi gibi beşeri unsurlar birlikte değerlendirilir. Bu unsurların ölçülmesi ve sınıflandırılmasıyla belirli alanlar ortaya çıkar.
Türkiye'de bölgeler ikiye ayrılır:
- Şekilsel Bölgeler: Doğal ve beşeri özelliklerle diğer alanlardan ayrılan bölgeler
- İşlevsel Bölgeler: Belirli bir işlev veya hizmet amacıyla oluşturulan bölgeler
KPSS İpucu: Sınavda "şekilsel bölge" ve "işlevsel bölge" kavramları arasındaki farkı soran sorular sık gelir. Şekilsel bölgeler doğal/beşeri benzerliğe dayalıdır; işlevsel bölgeler ise belirli bir amaca yönelik oluşturulur.
Şekilsel Bölgeler: Genel Özellikler
Şekilsel bölgeler, sahip oldukları doğal ve beşeri özelliklerle dünyanın diğer alanlarından ayrılan bölgelerdir. Bu bölgelerde genellikle tek bir unsurun türdeşliği ön plana çıkar.
Şekilsel bölgeler kendi içinde ikiye ayrılır:
| Özellik | Doğal Şekilsel Bölgeler | Beşeri Şekilsel Bölgeler |
|---|---|---|
| Belirleyici faktör | Doğanın kendi faaliyetleri | İnsanın faaliyetleri |
| Örnekler | Yer şekilleri, iklim, bitki örtüsü, toprak, hidrografya | Nüfus, yerleşme, tarım, sanayi, madencilik, kültür |
| Sınır değişimi | Çok yavaş (uzun jeolojik süreçler) | Nispeten daha hızlı değişebilir |
Dikkat: Şekilsel bölgelerin sınırları genellikle sabittir (dağlık alan hep dağlık kalır). Oysa işlevsel bölgelerin sınırları idari kararlarla değişebilir. Bu ayrım KPSS'de sıklıkla sorulur.
Doğal Şekilsel Bölgeler
Doğal şekilsel bölgeler, doğanın kendi süreçleriyle oluşan bölgelerdir. Türkiye'de başlıca doğal şekilsel bölge türleri şunlardır:
1. Yer Şekillerine Göre Bölgeler
- Dağlık bölgeler: Doğu Anadolu, Karadeniz kıyı kesimleri
- Ovalık bölgeler: Çukurova, Bafra ve Çarşamba Ovaları (kıyı ovaları); İç Anadolu'da tektonik ovalar
- Plato bölgeleri: İç Anadolu Türkiye'nin en geniş ve en fazla plato alanına sahip bölgesidir
2. İklim Bölgeleri
- Karadeniz iklimi: Her mevsim yağışlı, ılıman
- Akdeniz iklimi: Yazlar sıcak-kurak, kışlar ılık-yağışlı
- Karasal iklim: İç kesimler; sıcaklık farkı yüksek, yağış az
3. Bitki Örtüsüne Göre Bölgeler
- Orman bölgeleri: Karadeniz kıyıları (geniş yapraklı ve iğne yapraklı ormanlar)
- Bozkır bölgeleri: İç Anadolu, Güneydogu Anadolu
- Maki bölgeleri: Ege ve Akdeniz kıyıları
- Alpin çayır bölgeleri: Yüksek dağ alanları (Erzurum-Kars hattı)
4. Toprak Özelliklerine Göre Bölgeler
- Kahverengi orman toprakları: Karadeniz bölgesi
- Terra-rossa: Akdeniz bölgesi (kırmızı topraklar)
- Kahverengi step (bozkır) toprakları: Türkiye'nin en geniş alanını kaplayan zonal toprak tipi (İç Anadolu ve çevresi)
5. Hidrografik Özelliklere Göre Bölgeler
Akarsuların havzalarına, göllerin dağılışına ve su kaynaklarının yoğunluğuna göre oluşan bölgelerdir. Türkiye sınırları içinde doğup denize dökülen en uzun akarsu Kızılırmak'tır.
6. Doğal Afet Bölgeleri
- Deprem bölgeleri: Türkiye'nin büyük bölümü deprem kuşağındadır. Depremin az olduğu üç alan: Mardin-Diyarbakır hattı, Yıldız Dağları ve Doğu Karadeniz
- Heyelan bölgeleri: Doğu Karadeniz (eğim + yağış)
- Orman yangını bölgeleri: Ege ve Akdeniz kıyıları
- Çığ bölgeleri: Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz (eğim + kar)
7. Karstik Arazi Bölgeleri
Kalker, alçı taşı ve kaya tuzu gibi eriyebilir kayaların yoğun olduğu alanlar özellikle Akdeniz Bölgesi'nde görülür. Karstik aşındırma şekilleri (lapya, dolin, obruk, uvala, polye) ve biriktirme şekilleri (sarkıt, dikit, sütun, traverten) bu bölgelerde yoğunlaşır.
8. Volkanik Arazi Bölgeleri
Volkanizmanın etkili olduğu alanlar özellikle Doğu Anadolu ve İç Anadolu'da yoğunlaşır. Ağrı, Süphan, Nemrut, Erciyes ve Hasan Dağı gibi volkanik dağlar bu bölgelerdedir.
KPSS İpucu: "Aşağıdakilerden hangisi doğal şekilsel bölgedir?" sorusunda iklim, yer şekli, bitki örtüsü, toprak ve hidrografik özellikler doğru cevap olur. Nüfus, tarım ve sanayi ise beşeri şekilsel bölgedir.
Beşeri Şekilsel Bölgeler
Beşeri şekilsel bölgeler, insan faaliyetlerinin biçimlendirdiği ve belirli özelliklerle diğer alanlardan ayrılan bölgelerdir. Başlıca türleri şunlardır:
| Beşeri Şekilsel Bölge | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Nüfus bölgeleri | Nüfusun yoğun veya seyrek olduğu alanlar | İstanbul (en yüksek aritmetik yoğunluk), Doğu Anadolu (seyrek) |
| Yerleşme bölgeleri | Kırsal-kentsel yerleşim alanları | Büyükşehir alanları, dağınık kırsal yerleşimler |
| Tarım bölgeleri | Tarımsal faaliyetlerin yoğun olduğu alanlar | Çukurova, Ergene Ovası |
| Sanayi bölgeleri | Sanayi tesislerinin yoğunlaştığı alanlar | İstanbul-Kocaeli hattı, İskenderun |
| Madencilik bölgeleri | Maden çıkarımının yoğun olduğu alanlar | Zonguldak (taş kömürü), Kütahya-Tokat (antimon) |
| Kültür bölgeleri | Kültürel benzerlik gösteren alanlar | Dünyada Slav kültürü, Avrupa kültürü bölgeleri |
Dikkat: "Tarım alanları bölgesi şekilsel midir, işlevsel midir?" sorusunda cevap şekilseltir (çünkü belirli bir alanda tarım faaliyetlerinin benzerliğine dayalıdır). Ancak "tarımı geliştirmek için oluşturulan proje bölgesi" işlevseldir.
İşlevsel Bölgeler: Genel Özellikler
İşlevsel bölgeler, belirli bir amaç veya hizmet doğrultusunda oluşturulan bölgelerdir. Şekilsel bölgelerden en önemli farkları:
- Bölgeler arası etkileşim fazladır
- Sınırları değişkenlik gösterebilir (idari kararlarla)
- Bir işlevsellik üzerine kurulmuştur
İşlevsel bölgeler dört ana gruba ayrılır:
| Tür | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Yönetim bölgeleri | Merkezi veya yerel yönetim amaçlı | Valilikler, kaymakamlıklar (merkezi); belediyeler, muhtarlıklar (yerel) |
| Hizmet bölgeleri | Kamu hizmetlerinin sunulması için | Devlet Su İşleri, Orman Bölge Müdürlüğü, Karayolları Bölge Müdürlüğü |
| İstatistik bölgeleri | Veri toplama ve analiz amaçlı | TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu) verileri |
| Plan-proje bölgeleri | Bölgeler arası gelişmişlik farkını azaltmak | GAP, DAP, DOKAP, ZBK, KOP |
KPSS İpucu: "Aşağıdakilerden hangisi şekilsel bölge değildir?" sorusunda Devlet Su İşleri, Orman Bölge Müdürlüğü, valilik-kaymakamlık gibi seçenekler doğru cevap olur çünkü bunlar işlevsel bölgelerdir.
Şekilsel ve İşlevsel Bölgelerin Karşılaştırması
| Özellik | Şekilsel Bölgeler | İşlevsel Bölgeler |
|---|---|---|
| Oluşum nedeni | Doğal/beşeri benzerlik | Belirli bir amaç veya hizmet |
| Sınırlar | Genellikle sabit | Değişkenlik gösterebilir |
| Türdeşlik | Tek bir unsurun türdeşliği | İşlevsel birlik |
| Etkileşim | Bölge içi benzerlik ön planda | Bölgeler arası etkileşim ön planda |
| Örnekler | Dağlık bölge, iklim bölgesi, tarım bölgesi | DŞİ, Orman Müdürlüğü, GAP, DAP |
Sınır değişikliği örneği: Bir ilçe (mesela Manavgat) il statüsüne yükseltildiğinde, yönetim bölgesinin sınırları değişir (örneğin Antalya'nın idari sınırları daralır). Ancak dağlık veya ovalık alanların sınırları doğa olaylarına bağlı olarak çok uzun sürelerde değişir.
KPSS İpucu: "Sınırları değişkenlik gösterebilen bölge hangisidir?" sorusunun cevabı her zaman işlevsel bölgedir. Şekilsel bölgelerin (iklim, yer şekli gibi) sınırları kısa vadede değişmez.
Plan-Proje Bölgeleri (Kalkınma Projeleri)
Türkiye'de bölgeler arasındaki gelişmişlik farkını azaltmak amacıyla çeşitli kalkınma projeleri uygulanmaktadır. Bunlar işlevsel bölgeler kategorisinde yer alır.
| Proje | Tam Adı | Temel Amaç |
|---|---|---|
| GAP | Güneydogu Anadolu Projesi | Sulama, enerji, tarım, hayvancılık |
| DAP | Doğu Anadolu Projesi | Tarım, hayvancılık, göçü önleme |
| DOKAP | Doğu Karadeniz Projesi | Tarım, hayvancılık, turizm |
| ZBK | Zonguldak-Bartın-Karabük Projesi | Maden ve sanayi faaliyetlerini modernleştirme |
| KOP | Konya Ovası Projesi | Tarımsal sulama, turizm geliştirme |
Dikkat: Diğer projelerin temelinde tarım ve hayvancılık varken, ZBK'nın temelinde maden ve sanayi faaliyetleri vardır. Bu fark KPSS'de sıkça sorulur.
GAP (Güneydogu Anadolu Projesi) - Detay
GAP, Türkiye'nin en büyük kalkınma projesidir. Fırat ve Dicle nehirleri üzerine yapılan barajlarla bölgeye hayat verilmiştir.
GAP Kapsamındaki İller (9 İl)
Gaziantep, Adıyaman, Şanlıurfa, Diyarbakır, Mardin, Batman, Siirt, Şırnak, Kilis
GAP'la Birlikte Bölgede Yaşanan Değişimler
- Sulu tarım alanları önemli ölçüde artmıştır
- Pamuk üretimi başta olmak üzere tarımsal üretim yükselmiştir
- Barajlarla elektrik üretimi artmış, enerji sorunu büyük ölçüde çözülmüştür
- Tarıma dayalı sanayi gelişmiştir
- Altyapı yatırımları artmıştır (havalimanları, yollar)
- Bölgede topyekün bir kalkınma süreci başlamıştır
Önemli Barajlar
Fırat üzerinde: Atatürk Barajı, Karakaya Barajı, Birecik Barajı, Karkamış Barajı
Dicle üzerinde: Ilısu Barajı, Kralkızı Barajı, Batman Barajı, Dicle Barajı
KPSS İpucu: Keban Barajı Fırat üzerinde olmasına rağmen GAP kapsamında değildir. Keban, GAP'tan önce yapılmış bir barajdır. "Aşağıdaki barajlardan hangisi GAP kapsamı dışındadır?" sorusunun cevabı Keban'dır.
DAP, DOKAP, ZBK, KOP ve Diğer Projeler
DAP (Doğu Anadolu Projesi)
Kapsamındaki iller (15 il): Ağrı, Ardahan, Bingöl, Bitlis, Elazığ, Erzincan, Erzurum, Hakkari, Iğdır, Kars, Malatya, Muş, Sivas, Tunceli, Van
Temel amaç: Doğudan batıya olan göçü azaltmak, tarım ve hayvancılığı modernleştirmek (ekstansif tarımdan intensif tarıma geçiş, mera hayvancılığından besi hayvancılığına geçiş), küçük ölçekli sanayi tesisleri kurmaktır.
DOKAP (Doğu Karadeniz Projesi)
Kapsamındaki iller (11 il): Artvin, Bayburt, Giresun, Gümüşhane, Ordu, Rize, Samsun, Trabzon, Tokat (2016'da eklendi), Amasya ve Çorum (2020'de eklendi)
Temel amaç: Tarım, hayvancılık ve turizm faaliyetlerini geliştirmek. Özellikle yayla turizmi için teşvikler verilmektedir.
ZBK (Zonguldak-Bartın-Karabük Projesi)
Kapsamındaki iller: Zonguldak, Bartın, Karabük
Temel amaç: Maden ve sanayi tesislerini modernleştirmek, personeli eğitmek, liman altyapısını geliştirmek (Filyos Limanı). Diğer projelerden farklı olarak tarım değil, maden ve sanayi ön plandadır.
KOP (Konya Ovası Projesi)
Kapsamındaki iller: Konya, Karaman, Aksaray, Niğde, Nevşehir, Kırşehir, Kırıkkale, Yozgat
Temel amaç: Tarımsal sulama sorununu çözmek ve turizmi geliştirmek. Göksün suyunun Konya'ya taşınması projesi önemlidir.
Dikkat: Kayseri, KOP kapsamında değildir. Bu bilgi KPSS'de çeldirici olarak kullanılabilir.
Yeşilırmak Havza Gelişim Projesi
Kapsamındaki iller: Amasya, Tokat, Samsun (Çorum sonradan dahil edildi)
Temel amaç: Taşkın sorununu çözmek ve şehirlerin altyapısını geliştirmek. Bu proje daha sonra DOKAP kapsamına dahil edilmiştir.
KPSS İpucu: Proje sorularında genellikle "hangi proje kapsamında hangi iller vardır?" veya "hangi projenin temel amacı farklıdır?" şeklinde sorular gelir. ZBK'nın farklılığını (maden-sanayi) ve Keban'ın GAP dışında olduğunu mutlaka bilin.
Proje Bölgeleri Kapsamındaki İller (Genel Tablo)
| Proje | İller | Temel Fark |
|---|---|---|
| GAP | Gaziantep, Adıyaman, Şanlıurfa, Diyarbakır, Mardin, Batman, Siirt, Şırnak, Kilis | Sulama + enerji |
| DAP | Ağrı, Ardahan, Bingöl, Bitlis, Elazığ, Erzincan, Erzurum, Hakkari, Iğdır, Kars, Malatya, Muş, Sivas, Tunceli, Van (15 il) | Göçü önleme |
| DOKAP | Artvin, Bayburt, Giresun, Gümüşhane, Ordu, Rize, Samsun, Trabzon, Tokat, Amasya, Çorum (11 il) | Turizm |
| ZBK | Zonguldak, Bartın, Karabük | Maden + sanayi |
| KOP | Konya, Karaman, Aksaray, Niğde, Nevşehir, Kırşehir, Kırıkkale, Yozgat | Tarımsal sulama |
| Yeşilırmak | Amasya, Tokat, Samsun, Çorum | Taşkın önleme |
KPSS İpucu: Bu tablodaki illeri ezberlemek yerine şu mantığı kullanın: Her proje kendi bölgesindeki illeri kapsar. GAP = Güneydoğu, DAP = Doğu Anadolu, DOKAP = Doğu Karadeniz, ZBK = Batı Karadeniz maden üçgeni, KOP = İç Anadolu'nun güneyi. Sınav genellikle "hangi il hangi projede değildir?" şeklinde sorar.
KPSS'de Sık Sorulan Bölge Bilgileri
Türkiye'nin yedi coğrafi bölgesiyle ilgili KPSS'de en sık sorulan karşılaştırmalı bilgiler:
| Özellik | Bölge |
|---|---|
| En dağlık bölge | Doğu Anadolu |
| En fazla yağış alan bölge | Karadeniz |
| En kurak bölge (buharlaşma en fazla) | Güneydogu Anadolu |
| En yoğun nüfuslu bölge | Marmara |
| En sıcak bölge (yaz) | Güneydogu Anadolu |
| En soğuk bölge (kış) | Doğu Anadolu |
| En geniş plato alanı | İç Anadolu (en fazla plato sayısı ve alanı) |
| Heyelanın en fazla olduğu bölge | Karadeniz (özellikle Doğu Karadeniz) |
| Ortanca yaşı en yüksek il | Sinop |
| Aritmetik nüfus yoğunluğu en fazla il | İstanbul |
| En küçük bölge (yüzölçümü) | Güneydoğu Anadolu |
| Orman bakımından en zengin bölge | Karadeniz (%25-27) |
| Deniz turizmi en gelişmiş bölge | Akdeniz (Antalya) |
| Hidroelektrik potansiyeli en yüksek bölge | Doğu Anadolu |
| Yerşekilleri en sade (düz) 2 bölge | Güneydoğu Anadolu ve Marmara |
| Sanayi ve ticaretin en geliştiği bölge | Marmara (İstanbul) |
| Kıyı girintisi en fazla bölge | Ege (enine kıyı tipi — dağlar denize dik) |
| Türkiye'nin tahıl ambarı | İç Anadolu (Konya, Ankara) |
| Seracılığın en yaygın olduğu bölge | Akdeniz (kış ılımanlığı + güneş) |
| Petrol üretiminin yoğunlaştığı bölge | Güneydoğu Anadolu (Batman, Adıyaman, Siirt) |
| Çay ve fındığın yetiştiği tek bölge | Karadeniz (Rize-çay, Ordu/Giresun-fındık) |
| Gerçek kıyı uzunluğu en fazla bölge | Ege (girintiler dahil) |
| Kara ve demir yolu kavşağı | Afyonkarahisar |
KPSS İpucu: "Türkiye'de depremin az olduğu üç alan" sorusunun cevabı: Mardin-Diyarbakır hattı, Yıldız Dağları çevresi ve Doğu Karadeniz'in bir kısmı. Bu soru çeldirici içerdiği için mutlaka bilinmelidir.
Bu Makaleden
Anahtar Bilgiler
- Bölge kavramı şekilsel ve işlevsel olmak üzere ikiye ayrılır
- Şekilsel bölgeler doğal (yer şekli, iklim, bitki, toprak) ve beşeri (nüfus, tarım, sanayi) olarak ikiye ayrılır
- İşlevsel bölgeler yönetim, hizmet, istatistik ve plan-proje bölgelerinden oluşur
- Şekilsel bölgelerin sınırları sabittir; işlevsel bölgelerin sınırları değişebilir
- DŞİ, Orman Bölge Müdürlüğü, Karayolları Genel Müdürlüğü işlevsel hizmet bölgelerindendir
- GAP, DAP, DOKAP, ZBK, KOP bölgeler arası gelişmişlik farkını azaltmak için oluşturulmuş işlevsel bölgelerdir
- ZBK diğer projelerden farklı olarak maden ve sanayi odaklıdır (diğerleri tarım-hayvancılık)
- Keban Barajı, Fırat üzerinde olmasına rağmen GAP kapsamında değildir
- Kayseri, KOP kapsamında değildir
- Yeşilırmak Havza Gelişim Projesi sonradan DOKAP'a dahil edilmiştir
- GAP ile Güneydogu Anadolu'da sulu tarım alanları artmış, enerji sorunu büyük ölçüde çözülmüştür
- Türkiye sınırları içinde doğup denize dökülen en uzun akarsu Kızılırmak'tır
Öğrendiklerini Pekiştir
Bu konuda kendini sına
Aynı dersten devam et.
Sıkça Sorulanlar
Bu konuda merak edilenler
Türkiye'nin Coğrafi Bölgeleri konusu KPSS sınavında çıkar mı?
Evet, Türkiye'nin Coğrafi Bölgeleri konusu KPSS sınav müfredatında yer almaktadır. SoruÇözme'de bu konuya özel test soruları ve konu anlatımı bulunmaktadır.
Türkiye'nin Coğrafi Bölgeleri konusunda test çözebilir miyim?
Evet, Türkiye'nin Coğrafi Bölgeleri konusunda SoruÇözme platformunda ücretsiz test soruları mevcuttur. Konu anlatımını okuduktan sonra hemen test çözerek öğrendiğinizi pekiştirebilirsiniz.
SoruÇözme'de kaç soru ve kaç konu var?
SoruÇözme platformunda 18.900+ soru ve 704 konu bulunmaktadır. KPSS, DGS, YDS, TYT, Ehliyet, İngilizce ve Açık Öğretim sınavlarına yönelik tüm içerikler ücretsizdir.
İlgili Video Anlatımları
Bu konunun videosu henüz hazır değil; benzer Coğrafya konularını izleyebilirsin.
18:56Osmanlı Devleti Yükselme Dönemi
video konu anlatımını izle
47:14Osmanlı Devleti Dağılma Dönemi (XIX. Yüzyıl)
video konu anlatımını izle
20:42Osmanlı Devleti Gerileme Dönemi
video konu anlatımını izle
24:25