Aşındırma ve Biriktirme Şekilleri

Yeryüzünü şekillendiren kuvvetler iç kuvvetler ve dış kuvvetler olmak üzere ikiye ayrılır. İç kuvvetler (volkanizma, tektonizm, epirojenez, orojenez) yeryüzünü yükseltir ve engebelendirir. Dış kuvvetler ise yeryüzünü aşındırarak alçaltır, taşır ve biriktirerek düzleştirmeye çalışır.

Başlıca dış kuvvetler şunlardır:

• Akarsular — Orta kuşakta ve Türkiye'de en etkili dış kuvvettir
• Rüzgârlar — Çöllerde ve bitki örtüsünün fakir olduğu kurak bölgelerde etkilidir
• Buzullar — Kutuplarda ve yüksek dağ zirvelerinde etkilidir
• Dalgalar — Kıyı kesimlerinde aşındırma ve biriktirme yapar
• Yeraltı suları — Karstik arazilerde etkin şekilde çalışır

Her dış kuvvetin hakim olduğu kuşak farklıdır. Çöllerde rüzgârlar, kutuplarda buzullar, orta kuşakta ise akarsular en etkin dış kuvvet olarak öne çıkar. Türkiye'nin üç tarafı denizlerle çevrili olduğu için dalgaların kıyı şekillerini belirlemedeki rolü de önemlidir. Ayrıca karstik arazilerde yeraltı sularının etkisiyle özgün yer şekilleri meydana gelir.

Akarsuyun aşındırma güçü; yatak eğimi, su miktarı, yatak genişliği, yük miktarı, bitki örtüsü ve kayaç direncine bağlı olarak değişir. Eğim ve su miktarı arttıkça aşındırma güçü de artar. Akarsuyun hızı fazlaysa taşıma kapasitesi yüksek olur ve aşındırma şiddeti artar; hız azaldığında ise taşıdığı materyali bırakmaya başlar.

Vadiler

Akarsuyun yatağı boyunca aşındırma yaparak oluşturduğu çukur alanların genel adıdır. Farklı koşullara bağlı olarak çeşitli vadi tipleri meydana gelir:

1. Çentik (V) Vadi

V harfi şeklinde, derine doğru keskin bir aşındırmayla oluşan vadidir. Yükseltinin fazla olduğu bölgelerde görülür. Türkiye'de en belirgin örnekleri Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu'da yüksekten akan akarsularda karşılaşılır. Akarsu çok derin bir yarık açtığı için bu vadilerde baraj inşa edildiğinde dolgu gövdesi yüksek olur.

• Çoruh Nehri üzerinde Türkiye'nin en yüksek barajları (Deriner, Yusufeli) çentik vadilerde inşa edilmiştir
• Vadinin derinliği dolayısıyla baraj dolgu gövdesi yüksek tutulur

2. Boğaz Vadi

Dağların tam arasından geçerek U şeklinde oluşan vadidir. Çentik vadiye göre aşındırma biraz daha azdır. Bu vadiler zamanla kuruyunca dağların her iki yamacı arasında doğal geçit alanları oluşturur ve ulaşım açısından büyük önem taşır.

• Gülek Boğazı — Toroslar üzerinde, Akdeniz kıyısını iç kesimlere bağlayan en önemli doğal geçit (Tarsus yakınlarında)
• Çubuk Boğazı — Antalya'yı Göller Yöresine (Burdur-Isparta) bağlayan geçit

3. Asimetrik Vadi

Akarsuyun her iki yamacını farklı ölçüde aşındırması sonucu oluşan vadidir. Bir yamaçtaki kayaç daha dirençli olduğundan az aşınırken, diğer yamaç daha kolay aşınır. Sınav sorusu olarak karşınıza çıkma ihtimali düşüktür; genel bir bilgi olarak bilinmesi yeterlidir.

4. Kanyon Vadi

Kayaçların dik duvarları arasında oluşan derin vadilerdir. Özellikle karstik arazilerde yaygın olarak karşılaşılır. Turizm açısından büyük değer taşır.

• Köprülü Kanyon Milli Parkı — Antalya'da Köprü Çayı üzerinde, rafting faaliyetlerinin yapıldığı önemli turizm alanı
• Ihlara Vadisi — Aksaray'da önemli bir kanyon örneği, tarihi kiliseleriyle de ünlüdür
• Ulubey Kanyonu — Uşak'ta, dünya çapında önemli bir kanyon

5. Geniş Tabanlı Vadi

Yükseltinin az olduğu, eğimlerin düşük kaldığı bölgelerde görülür. Akarsu yüzey yakınında aktığı için taşkın yapma olasılığı yüksektir. Delta alanlarında ve alçak kesimlerde karşılaşılan vadi tipidir. Örneğin Ergene Havzası'nda ve Ege deltalarında geniş tabanlı vadiler yaygındır.

Çağlayan (Şelale)

Akarsu akarken dirençli ve dirençsiz kayaçların yan yana bulunduğu yerlerde, direnci zayıf olan kayaç aşınır ve akarsu yüksekten aşağıya dökülür. Böylece çağlayan, çavlan veya şelale adı verilen görkemli yapılar oluşur. Türkiye'de önemli şelale örnekleri:

• Tortum Şelalesi — Erzurum
• Kurşunlu Şelalesi — Antalya
• Manavgat Şelalesi — Antalya
• Tarsus Şelalesi — Mersin (Tarsus Çayı üzerinde)

Şelale alanları, doğa turizmi merkezleri olarak büyük önem taşır.

Dev Kazanı

Şelalenin düştüğü noktada suyun darbe etkisiyle oluşan çanak şeklindeki çukurlardır. Akarsu aşındırma şeklidir.

Peri Bacaları

Peri bacalarının oluşumu hem iç hem dış kuvvetlerin katkısıyla gerçekleşir. Önce volkanik faaliyetler sonucu sert kayaç katmanları (bazalt gibi) oluşur. Ardından akarsular ve rüzgârlar alttaki yumuşak materyali aşındırır; üstteki sert kayaç aşınamadan kalarak bacaya benzer şekiller ortaya çıkar.

• Nevşehir — Türkiye'nin en ünlü peri bacaları, Uçhisar Kalesi çok katlı kayadan oyma yapısıyla tarihi bir yerleşim merkezidir
• Van — "Vanadokya" olarak anılır
• Manisa Kula — Volkanik arazi üzerinde peri bacaları
• Erzurum Narman — Kırmızı peri bacaları

Kırgıbayır (Badlands)

Bitki örtüsünün fakir olduğu kurak ve yarı kurak bölgelerde akarsuların araziyi şiddetli bir şekilde parçalaması sonucu oluşan bozuk arazilerdir. İç bölgelerde konveksiyonel yağışlarla oluşan sağanakların etkisiyle belirginleşir. Bitki örtüsü zengin olsa aşındırma bu denli şiddetli olmaz; ancak bitki örtüsü fakir olduğunda arazi hızla parçalanır.

Plato

Akarsular tarafından yarılmış yüksek düz arazilerdir. Platoların hem epirojenik yükselme (iç kuvvet) hem de akarsu aşındırması (dış kuvvet) ile ilişkili olduğunu hatırlayalım. Türkiye'de önemli plato örnekleri: Erzurum-Kars-Ardahan lav platosu, Çatalca-Kocaeli platoları, Teke platosu (karstik) gibi örnekler sınavınızda karşınıza çıkabilir.

Peneplen (Yontuk Düz)

Akarsuların araziyi tamamen yontarak düzleştirmesi sonucu oluşan şekildir. Anadolu hala gençtir ve aşındırma devam ettiği için peneplen aşamasına ulaşmamıştır. Peneplene en yakın bölge, yükseltisi düşük olan Marmara Bölgesi'dir. Teknik bir kavramdır ama test sorularında karşınıza çıkabilir.

Akarsuyun biriktirme yapabilmesi için yatak eğiminin azalması, akış hızının düşmesi, su miktarının azalması ve yük miktarının artması gerekir. Yük arttığında akarsu taşıyamadığı materyali yere bırakır. Biriktirme genellikle yükseltinin düşük olduğu bölgelerde gerçekleşir.

Birikinti Konisi ve Yelpazesi

Akarsu dağın yamacında biriktirmeye başladığında küçük bir koni şeklinde materyal yığar. Bu koni büyüdükçe birikinti yelpazesine, daha da büyüdüğünde ise dağ eteği ovasına dönüşür. Bu üç şekil aslında aynı sürecin farklı aşamalarıdır.

Dağ İçi Ovası

Akarsuyun dağların içerisine materyal biriktirmesiyle oluşan ovalardır. Erzincan ve Erzurum ovaları hem tektonik ova hem de dağ içi ovası özelliğini taşır.

Delta

Akarsuyun taşıdığı materyali denizin içerisine biriktirmesiyle oluşan şekildir. Delta oluşabilmesi için gereken koşullar:

• Kıyıda deniz derinliğinin az (sığ) olması
• Güçlü dalga ve akıntı bulunmaması
• Gel-git olayının zayıf olması (Türkiye okyanus bağlantısından yoksun olduğu için bu koşul sağlanır)
• Akarsuyun yeterli miktarda materyal taşıyor olması

Türkiye'nin önemli deltaları:

Deltalarda alüvyal topraklar bulunur ve bu topraklar verimli tarım alanlarıdır.

Taban Seviyesi Ovası (Kıyı Düzlüğü)

Akarsu materyalini denizin içerisine biriktiremezse, kıyının gerisine biriktirir. Bu durumda kıyıda delta değil, taban seviyesi ovası (kıyı düzlüğü) oluşur. Antalya kıyılarında Manavgat'tan Hatay yönüne doğru delta olmayan yerlerde bu tip ovalara rastlanır.

Irmak Adası

Akarsuyun ortasında biriktirme sonucu oluşan küçük adalardır. Eğimin azaldığı yerlerde görülür. Kızılırmak üzerinde Bafra hattında, Seyhan-Ceyhan üzerinde Çukurova'da örnekleri vardır.

Menderes

Eğimin azaldığı yerlerde akarsuyun sağa sola kıvrılarak ilerlemesidir. Menderes hem aşındırma hem de biriktirme şeklidir: dönüşlerde dış kenar aşındırılırken iç kenara materyal biriktirilir. Menderesler adını Ege'deki Büyük ve Küçük Menderes nehirlerinden almıştır. Ancak sadece Ege'de değil, Çukurova, Bafra ve hatta Hakkari'deki Zap Suyu üzerinde bile küçük mendereslere rastlanabilir.

Taraça (Seki)

Akarsuyun hem aşındırma hem biriktirme etkisiyle oluşturduğu basamaklı yapılardır. Akarsu vadisinin kenarlarında görülür.

Karstik şekiller, suyun erimesiyle çözünebilen kayaçların (kalker/kireç taşı, jips, kaya tuzu) üzerinde oluşan yer şekilleridir. Türkiye'de karstik arazi özellikle Akdeniz Bölgesi'nde (kalker) ve Çankırı-Yozgat-Sivas hattında (jips, kaya tuzu) yoğun olarak görülür.

Karstik Aşındırma Şekilleri

Karstik Biriktirme Şekilleri

Mağara içerisinde kalsiyum karbonat içeren suyun belirli koşullarda çökelmesiyle oluşan şekillerdir:

• Sarkıt — Mağara tavanından aşağı doğru sarkan şekiller
• Dikit — Damlayan suyun yerde birikmesiyle yukarı doğru büyüyen şekiller
• Sütun — Sarkıt ve dikitin birleşmesiyle oluşan dikine yapılar
• Traverten — Karstik arazide kalsiyum karbonat içeren sıcak suların yeryüzüne çıkarak çökelmesiyle oluşan tabakalı yapılar

Rüzgârların aşındırma ve biriktirme yapabilmesi için gerekli koşullar:

• Karasal iklim hakim olmalı
• Bitki örtüsü fakir olmalı
• Arazi açık ve koruyucu engeller az olmalı
• Rüzgâr hızı yeterli olmalı

Rüzgâr Aşındırma Şekilleri

• Mantar Kaya — Alt kısmı daha kolay aşınan, üst kısmı sert olan kayaçın mantar şeklini alması. Farklı dirençteki kayaç katmanlarının rüzgâr tarafından farklı hızda aşındırılmasıyla oluşur.
• Şahit Kaya — Mantar kayaya benzer mantıkla, çevresindeki arazi aşındıktan sonra tek başına kalan sert kayaç
• Tafoni — Rüzgâr aşındırmasıyla kayaç üzerinde oluşan delikli yapılar
• Yardang — Rüzgârın derinçe yardığı uzun oluklu şekiller. Geniş çöl alanlarında görülür.

Rüzgâr Biriktirme Şekilleri

• Kumul — Rüzgârın taşıdığı kumların biriktirmesiyle oluşan kum tepeleri. Çöllerde yoğun görülür
• Barkan — Hilal şeklindeki kum tepeleri. Rüzgârın bir yönden eserek kumları hilal biçiminde biriktirmesiyle oluşur. Türkiye'de barkan görülmez çünkü Türkiye'de gerçek anlamda çöl bulunmaz
• Lös — Rüzgârın biriktirdiği ince taneli toprak. Türkiye'de iç kesimlerde görülür, karasal iklimin hakim olduğu bölgelerde yaygındır

Buzullar, kutup bölgelerinde ve yüksek dağ zirvelerinde etkili olan dış kuvvettir. Türkiye orta kuşakta yer aldığı için buzulların etkisi en sınırlı düzeydedir ve yalnızca 2200 metrenin üzerindeki dağ zirvelerinde buzul izlerine rastlanır.

Buzul Aşındırma Şekilleri

• Sirk (Buzul Yalağı) — Dağ zirvelerinde buzulun kayaçları oyarak oluşturduğu çanak şeklinde çukurlardır. Buzul eridiğinde su dolarsa sirk gölü meydana gelir
• U Vadi (Tekne Vadi) — Buzulun vadiden aşağı kayarken her iki yamacı da aşındırmasıyla oluşan U profilli geniş vadilerdir. Akarsu vadileri V şekliyken buzul vadileri U şeklindedir
• Hörgüç Kaya — Buzulun kaya üzerinden geçerken bir yüzünü düzleştirip diğer yüzünü parçalamasıyla oluşan asimetrik kaya şeklidir

Buzul Biriktirme Şekilleri

• Moren — Buzulun taşıyıp biriktirdiği kaya, çakıl ve toprak malzemesidir. Buzul eridiğinde geride moren tepeleri kalır

Türkiye'de buzul şekillerinin görüldüğü dağlar:

• Kaçkar Dağları — Güncel buzulların en yoğun olduğu yer
• Cilo (Buzul) Dağı — Türkiye'nin en büyük vadi buzuluna sahip
• Erciyes Dağı (3917 m) — Buzul izleri mevcut
• Uludağ — 4. zamandan kalma sirk gölleri
• Ağrı Dağı — Kalıcı buzul örtüsü
• Süphan Dağı — Buzul izleri

Türkiye'nin üç tarafı denizlerle çevrili olduğu için dalgaların aşındırma ve biriktirme faaliyetleri kıyı şekillerini önemli ölçüde etkiler. Dalgaların aşındırma veya biriktirme yapıp yapmayacağı, dağların kıyıya olan konumuna bağlıdır:

• Dağlar kıyının hemen gerisinde yüksekçe uzanıyorsa → dalgalar aşındırma yapar
• Dağlar kıyının gerisine çekilmişse (delta alanları) → dalgalar biriktirme yapar

Dalga Aşındırma Şekilleri

Falez (Yalıyar)

Dalgaların kıyıdaki kayalıkları aşındırarak oluşturduğu dik yamaçlardır. Falezlerin olduğu yerde kıyı derinliği fazladır ve kıta sahanlığı dardır. Falezlerden aşağıya atlayanları görürsünüz; bu durum kıyı derinliğinin fazla olmasından kaynaklanır.

Türkiye'de falez görülen alanlar:

• Doğu Karadeniz — Dağlar kıyıya paralel ve yüksek
• Batı Karadeniz — Dağlar kıyının hemen gerisinde
• Teke-Taşeli Yarımadası (Antalya) — Toroslar kıyıya yakın. Antalya Lara sahilinde falezler net görülebilir

Falez görülmeyen alanlar:

• Orta Karadeniz (Samsun — Bafra, Çarşamba deltaları)
• Çukurova (Adana — delta alanı)
• Ege (deltalar ve alçak kıyılar)

Dalga Biriktirme Şekilleri

Kumsal

Dalgaların kumlu materyali kıyıya biriktirmesiyle oluşan alanlarıdır. Delta bölgelerinde, kıyı derinliğinin az olduğu yerlerde görülür. Kumsalların olduğu yerde kıta sahanlığı geniştir. Kumsallardan denize girildiğinde uzun süre yürünmesi gerekir; bu durum kıyı derinliğinin az olduğunu gösterir.

Kıyı Oku

Kıyı derinliğinin az olduğu yerde dalgaların deniz içerisine doğru biriktirme yapmasıyla oluşan yapılardır.

• En bilinen örneği: Fethiye Ölüdeniz

Lagün (Deniz Kulağı)

Kıyı okunun tamamen kapanmasıyla denizden kopan su kütlesidir. Zamanla tuzluluğu değişir. Türkiye'deki önemli lagün örnekleri:

• Büyükçekmece ve Küçükçekmece — İstanbul
• Terkos — İstanbul
• Akyatan ve Ağyatan Gölleri — Adana
• Bafra hattındaki lagünler — Samsun

Lagünler kıyı set gölleri olarak da adlandırılır ve dalga biriktirme şekillerindendir.

Tombolo (Sap)

Dalgaların biriktirmesi sonucu bir adanın kara parçasına bağlanmasıdır. Türkiye'deki önemli tombolo örnekleri:

• Sinop Yarımadası — En bilinen tombolo örneği, aynı zamanda doğal liman. KPSS'de "doğal liman" sorusu gelirse cevap Sinop'tur
• Kapıdağ Yarımadası — Güney Marmara'da (Bandırma-Erdek arası)
• Ege kıyılarında girinti çıkıntı fazla olduğu için küçük tombololar da görülebilir

Türkiye'nin üç tarafı denizlerle çevrili olması, farklı kıyı tiplerinin görülmesine olanak sağlar. Kıyı tiplerinin belirlenmesinde dağların kıyıya olan uzanım yönü ve jeolojik geçmiş belirleyici rol oynar.

Boyuna Kıyılar

Dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde görülür. Türkiye'de dağlar genel olarak doğu-batı yönlü uzandığı için Karadeniz ve Akdeniz'de boyuna kıyılar hakimdir.

• Koy ve körfez sayısı azdır
• Kıyı ile iç kesimler arası ulaşım zordur
• Limanların hinterlandı dardır

Enine Kıyılar

Dağların kıyıya dik uzandığı yerlerde görülür. Ege Bölgesi'nde hakimdir.

• Girinti çıkıntı fazladır
• Koy ve körfez sayısı fazladır
• İç kesimlerle ulaşım kolaydır
• Limanların hinterlandı geniştir

Riya Kıyıları

Eski akarsu vadilerinin sular altında kalmasıyla oluşan kıyı tipidir. Dağların kıyıya dik uzandığı yerlerde görülür. Senozoyik Dönem'de Anadolu'nun yükselmesiyle Marmara ve Akdeniz suları Ege'ye doğru ilerlemiş, eski akarsu vadileri sular altında kalmıştır.

• İstanbul Boğazı
• Çanakkale Boğazı
• Muğla kıyıları (özellikle Akyaka-Azmak Deresi bölgesi)

Dalmaçya Kıyıları

Kıyıya paralel uzanan dağ sıralarının vadileriyle birlikte sular altında kalması sonucu oluşan kıyı tipidir. Sular altında kalmayan yüksek kısımlar ada ve yarımada olarak kalır.

• Türkiye'deki en önemli örneği: Antalya Kaş
• Kaş, Türkiye'nin en güzel dalış noktası olarak da bilinir
• Karşısında Yunanistan'a ait Meis Adası bulunur

Limanlı Kıyılar

Lagünlerin (kıyı set göllerinin) bulunduğu bölgelerdir.

• Büyükçekmece ve Küçükçekmece (İstanbul)

Kalanlı Kıyılar

Karstik arazinin deniz kıyısında bulunduğu yerlerde oluşan küçük koylardır.

• Mersin kıyılarında görülür

Türkiye'de Görülmeyen Kıyı Tipleri

• Fiyort ve Skyer Kıyılar — Buzul vadilerinin sular altında kalmasıyla oluşur. Türkiye orta kuşakta olduğu için görülmez. Norveç ve Güney Amerika'da (Macellan Boğazı) görülür
• Resifli Kıyılar — Ekvator hattında mercan iskeletlerinin birikmesiyle oluşur. Türkiye'de görülmez
• Volkanik Kıyılar — Türkiye'de belirgin örneği yoktur

Kıyı şekilleriyle bağlantılı olarak Türkiye'nin önemli yarımada ve körfezlerini bilmek KPSS'de sıkça sorulan bir konudur.

Önemli Yarımadalar

• Sinop Yarımadası — Tombolo örneği, doğal liman
• Çatalca-Kocaeli Yarımadası — Platoların bulunduğu alan
• Gelibolu Yarımadası — Tarihsel öneme sahip, nüfusu az
• Biga Yarımadası — Dağlık alan
• Kapıdağ Yarımadası — Tombolo örneği (Bandırma-Erdek arası)
• Urla Yarımadası — İzmir yakınında
• Dilek Yarımadası — Aydın
• Datça Yarımadası — Muğla
• Taşeli Yarımadası — Karstik plato ve yarımada
• Armutlu Yarımadası — Güney Marmara

Önemli Körfezler

• İzmit Körfezi — Sanayileşmeye bağlı kirlenme sorunu
• Gemlik Körfezi — Zeytincilikle ünlü
• Bandırma ve Erdek Körfezi — Kapıdağ Yarımadası'nın iki yanında
• Saros Körfezi — Kuzey Anadolu Fay Hattı'nın batı uç noktası
• Edremit Körfezi — Balıkesir
• Çandarlı Körfezi — İzmir kuzeyi
• İzmir Körfezi — Gediz Nehri'nin materyalle doldurmasını engellemek için yatağı değiştirilmiştir
• Güllük Körfezi — Muğla
• Gökova Körfezi — Muğla
• Fethiye Körfezi — Muğla
• Antalya Körfezi
• İskenderun Körfezi — İzmit'e benzer şekilde sanayileşmeye bağlı kirlenme sorunu

Yer altındaki suların çeşitli yollarla yeryüzüne çıkması veya çıkarılmasıyla oluşan su kaynaklarıdır. Türkiye'de farklı kaynak türleri bulunur ve bunların hangi coğrafi koşullarda ortaya çıktığı KPSS'de sıklıkla sorulur.

Aşındırma ve biriktirme şekilleri konusu KPSS'de genellikle harita üzerinde yorumlama ve eşleştirme sorularıyla karşımıza çıkar. Aşağıdaki bilgiler sınavda en çok sorulan noktalardır:

En Çok Sorulan Konular

• Falezlerin görüldüğü ve görülmediği yerler — Harita üzerinde işaretli noktalarda yorum yapma
• Karstik şekillerin büyüklük sırası — Lapya, Dolin, Uvala, Polye
• Türkiye'de görülmeyen şekiller — Barkan, Fiyort, Gayzer, Resifli kıyı
• Peri bacasının oluşumu — İç ve dış kuvvetlerin birlikte etkisi
• Tombolo örnekleri — Sinop, Kapıdağ
• Delta koşulları ve örnekleri
• Riya kıyıları — İstanbul, Çanakkale, Muğla
• Boyuna ve enine kıyıların karşılaştırılması
• Kaynak suları ve görüldükleri bölgeler

Örnek Sınav Sorusu

Hızlı Tekrar Tablosu