Türkiye'de Topraklar

Toprak, ana kayanın (kayaçların) uzun süreçler boyunca parçalanması ve ayrışması sonucunda oluşan, canlı yaşamının temelini oluşturan doğal örtüdür. Kayaçların toprak haline gelmesinde iki temel süreç etkili olur:

Fiziksel (Mekanik) Çözülme

Günlük sıcaklık farklarının etkisiyle kayaçların genleşip büzüşerek ufalanmasıdır. Gündüz yoğun ısınma, gece hızlı soğuma yaşanan karasal iklim bölgelerinde bu süreç çok şiddetli işler. Türkiye'de fiziksel çözülmenin yoğun olduğu alanlar:

• İç Anadolu Bölgesi — Günlük sıcaklık farkı en yüksek bölge
• Güneydoğu Anadolu Bölgesi — Karasal etki belirgindir
• Doğu Anadolu Bölgesi — Şiddetli kara iklimi hakimdir
• Ergene Havzası — Karasal etki gösteren iç kesimdir

Kimyasal Çözülme

Suyun kayaçlar üzerindeki ayrıştırıcı etkisiyle gerçekleşir. Yağışın fazla olduğu kıyı bölgelerinde kimyasal çözülme baskındır. Kimyasal çözülme fiziksel çözülmeye göre daha hızlı işlediği için yağışlı bölgelerde toprak kalınlığı daha fazladır.

Türkiye'deki topraklar oluşum biçimlerine göre üç ana gruba ayrılır:

Yerli topraklar, bulundukları yerdeki iklim koşulları ve bitki örtüsü tarafından şekillenir. Bu topraklar ana kayanın fiziksel veya kimyasal çözülmesiyle oluşur ve bulundukları bölgenin iklim özelliğini yansıtır.

1. Laterit ve Lateritleşmiş Topraklar

Gerçek laterit toprak, Ekvator kuşağının yoğun yağış ve yüksek sıcaklık koşullarında oluşur. Türkiye'de laterit toprak bulunmaz. Ancak Türkiye'nin en fazla yağış alan bölgesi olan Doğu Karadeniz kıyılarında laterite benzeyen, "lateritleşmiş" toprak örnekleri görülür.

2. Podzol Toprak

Nemli ve soğuk bölgelerin toprağıdır. Yoğun yağışla yıkandığı için gri renktedir ve asit oranı yüksektir. Türkiye'de başlıca görüldüğü yer Batı Karadeniz kıyılarıdır.

Batı Karadeniz'in Doğu Karadeniz'e göre daha soğuk olmasının nedeni, Balkanlar üzerinden gelen soğuk hava kütlelerine açık olmasıdır. Doğu Karadeniz'de ise Kafkas Dağları bu soğuk havanın inmesini engeller.

Seçeneklerde Batı Karadeniz yoksa Doğu Karadeniz'in yüksek kesimlerinde de podzol örnekleri görülebilir; zira yükseldikçe sıcaklık düşer ve nemli-soğuk koşullar oluşur.

3. Terra Rossa (Kırmızı Toprak)

Akdeniz ikliminin hakim olduğu bölgelerde, kalkerli (kireç taşlı) araziler üzerinde oluşan kırmızı renkli topraktır. Demir oksit bakımından zengin olduğu için kırmızımsı renk taşır. Türkiye'de Ege ve Akdeniz kıyılarında yaygın olarak bulunur.

Terra rossa; kızılçam ormanları, maki ve garig bitki örtüsü ile birlikte Akdeniz ikliminin tipik toprak-bitki-iklim üçlüsünü oluşturur.

4. Çernozyum (Kara Toprak)

Türkiye'nin en verimli toprağıdır. Humus (organik madde) bakımından çok zengin olduğu için koyu siyah renktedir. Erzurum-Kars-Ardahan platosunda, alpin (dağ) çayırlarının altında bulunur.

Yüksek verim potansiyeline rağmen bölgedeki düşük sıcaklıklar ve kısa vejetasyon süresi, tarımsal üretimi sınırlar. Bu nedenle çernozyum topraklı alanlarda daha çok tahıl tarımı ve hayvancılık yapılır.

5. Kahverengi Orman Toprağı

Kuzey Anadolu Dağları'nın denize (kuzeye) bakan yamaçlarında yaygındır. Ormanların yoğun olduğu bu alanlarda bitki ve hayvan kalıntıları toprağa karışarak kahverengi rengi oluşturur.

Bu toprakların belirgin özellikleri:

• Organik madde bakımından nispeten zengindir
• Yoğun yağışla aşırı yıkandığı için asit oranı yüksektir
• Yıkanma nedeniyle kireç ve tuz birikimi düşüktür

6. Kestane Renkli (Bozkır/Step) Toprak

Türkiye'de en geniş alana yayılmış toprak türüdür. Karasal iklimin hakim olduğu iç kesimlerde, step (bozkır) bitki örtüsü altında oluşur. Adını kestane-kahverengi renginden alır.

Türkiye'de en yaygın iklim tipi karasal iklim, en yaygın bitki örtüsü bozkır olduğu için en geniş alana sahip toprak da bozkır toprağıdır. Görüldüğü başlıca alanlar:

• İç Anadolu Bölgesi (merkezde en yaygın)
• Güneydoğu Anadolu'nun iç kesimleri
• Doğu Anadolu'nun alçak platoları
• Ergene Havzası (Trakya'nın iç kesimi)
• Ege ve Akdeniz'in iç kesimleri

7. Türkiye'de Bulunmayan Zonal Topraklar

İntrazonal topraklar, iklimden çok ana kaya, tuz veya su gibi yerel faktörlerin etkisiyle oluşan topraklardır. Her yerde görülebilirler; belirleyici olan bulundukları yerdeki özel koşullardır. Üç alt gruba ayrılır.

1. Hidromorfik Topraklar

Su içinde veya su kenarında oluşan topraklardır. Göl kenarları, bataklık alanlar ve su birikintilerinin bulunduğu yerlerde görülür. Sürekli su altında kaldıkları için oksijensiz ortamda bulunurlar ve tarıma elverişli değildir. İç kesimlerdeki eski göl tabanlarında ve su birikintilerinin çevresinde yaygındır.

2. Kalsimorfik Topraklar (Kireçli Topraklar)

İçerisinde kireç oranı yüksek olan topraklardır. İki önemli türü vardır:

a) Vertisol (Taş Doğuran / Dönen Toprak)

Halk arasında "taş doğuran toprak" veya "dönen toprak" olarak bilinir. Kil oranı çok yüksektir; yağmur aldığında şişer, kuruduğunda çatlar ve büzüşür. Bu hareket toprağın alt katmanlarındaki taşları yüzeye çıkarır.

• Türkiye'de en yaygın olduğu yer: Ergene Havzası (Trakya)
• İkinci önemli alan: Muş-Bitlis hattı (Doğu Anadolu)
• Tarımsal kullanım: Ayçiçeği tarımı yapılan alanlarda yaygındır

b) Rendzina

Karstik (kireç taşlı) arazilerde oluşan topraktır. Terra rossa'nın bulunduğu bölgelerin biraz daha yüksek kesimlerinde karşımıza çıkar. Üst kısmı organik maddelerden dolayı koyu, alt kısmı kireç birikiminden dolayı açık renklidir. Marmara, Ege ve Akdeniz bölgelerinde karstik arazilerin bulunduğu alanlarda görülür.

3. Halomorfik Topraklar (Tuzlu Topraklar)

Buharlaşmanın şiddetli olduğu, yağışın az olduğu alanlarda tuz birikiminin fazlalaşmasıyla oluşur. Tarıma elverişli değildir. Kapalı havzalarda ve eski göl tabanlarında yaygındır.

Türkiye'de halomorfik toprakların görüldüğü başlıca yerler:

• Konya ve Tuz Gölü çevresi — En yaygın alan
• Erzurum çevresi
• Büyük ve Küçük Menderes deltaları — Kıyıda tuzlanma

Azonal topraklar, bir dış kuvvet (akarsu, rüzgar, buzul, yer çekimi) tarafından başka bir yerden taşınarak biriktirilmiş topraklardır. En önemli özellikleri bulundukları yerin iklim özelliğini yansıtmamasıdır; çünkü başka bir yerden getirilmişlerdir.

1. Alüvyal Topraklar (Akarsu tarafından taşınmış)

Verimli topraklardır. Akarsuyun taşıdığı en verimli üst tabaka (A horizonu) delta, ova ve vadi tabanlarında birikerek oluşur. Horizonları gelişmemiştir (hep aynı katman birikmiştir). Bulunduğu yerin iklim özelliğini yansıtmaz.

Türkiye'de alüvyal toprakların en yoğun bulunduğu alanlar deltalar ve ovalardır:

Ege Bölgesi delta sayısı bakımından Türkiye'nin en zengin bölgesidir ve alüvyal topraklar burada yoğun biçimde bulunur.

2. Lös Topraklar (Rüzgar tarafından taşınmış)

Rüzgar erozyonu sonucunda ince taneli materyallerin taşınıp birikmesiyle oluşur. Bitki örtüsünün fakir olduğu, karasal iç kesimlerde ve yarı kurak alanlarda görülür. Çöl bölgelerinde de yaygındır. Türkiye'de iç kesimlerde karşımıza çıkar.

3. Moren Topraklar (Buzul tarafından taşınmış)

Buzulların taşıdığı malzemenin birikmesiyle oluşur. Türkiye'de buzul şekillerinin görüldüğü Doğu Anadolu Bölgesi (Cilo Dağları, Ağrı Dağı gibi yüksek alanlar) ve 2200 metre üzeri yükseltilerde moren toprakları bulunur.

4. Kolüvyal Topraklar (Yer çekimiyle taşınmış)

Eğimli yamaçlarda yer çekiminin etkisiyle ince taneli materyallerin yamacın alt kısmında birikmesiyle oluşur. Su tutma kapasitesi yüksek olan bu topraklar bahçe tarımına (ceviz, kiraz, şeftali) çok uygundur. Kuzey Anadolu Dağları ve Toros Dağları'nın iç kesimlere bakan yamaçlarının alt bölümlerinde yaygındır.

5. Litosol Topraklar

Kolüvyal toprakların tersidir. Eğimli yamaçlarda ince materyaller aşağı taşınırken yukarıda kalan iri taneli malzemeler litosol toprakları oluşturur. Kolüvyal toprakların yakınında, yamaçların üst kısımlarında bulunur.

6. Regosol Topraklar (Volkanik kökenli)

Volkanik arazilerde, kumlu ve tüflü depolar üzerinde oluşur. Genel tarım ürünleri için verimsiz sayılsa da patates ve üzüm gibi yumrulu ve kök bitkileri için elverişlidir. Türkiye'de Nevşehir (Kapadokya) ve Ağrı-Van hattında volkanik arazilerin çevresinde görülür.

Aşağıdaki tablo, Türkiye'deki başlıca toprak türlerini, özelliklerini ve bulundukları yerleri özetlemektedir:

KPSS'de toprak soruları genellikle iklim ve bitki örtüsü ile bağlantılı olarak sorulur. Bu üç unsur arasındaki ilişkiyi anlamak, soruları doğru yanıtlamanın anahtarıdır.

Toprak oluşumunda etkili olan faktörler:

• İklim — Toprak türünü belirleyen en temel faktör (sıcaklık + yağış)
• Bitki örtüsü — Organik madde kaynağı; toprağın rengini ve verimini etkiler
• Ana kaya — Toprağın mineral yapısını belirler
• Yer şekilleri — Eğim, yükselti ve bakı ile toprağın kalınlığını etkiler
• Zaman — Toprak oluşumu binlerce yıl süren bir süreçtir
• Canlılar — Solucanlar, bakteriler, mantarlar toprağın yapısını geliştirir

Toprak erozyonu, toprağın su, rüzgar veya yer çekimi tarafından aşındırılıp taşınmasıdır. Türkiye'de erozyon ciddi bir sorundur ve KPSS'de sik sorulur.

Erozyonu Artıran Faktörler

• Bitki örtüsünün cılız olması — En temel neden
• Arazinin eğimli olması — Yüzey akışı hızlanır
• Nadas uygulaması — Toprağı çıplak bırakır
• Yanlış arazi kullanımı — Eğimli yerlerde tarla açma, aşırı otlatma

Erozyon En Şiddetli Nerede?

İç Anadolu Bölgesi erozyonun en şiddetli olduğu bölgedir. Nedenleri: düşük yağış, bozkır bitki örtüsü, rüzgara açık düz arazi, nadas uygulaması ve toprağın organik madde bakımından fakir olmasıdır.

Erozyon Önleme Yöntemleri

• Teraslama — Eğimli arazide basamaklar oluşturarak suyun hızını keser
• Rüzgar perdesi — Ağaç sıraları dikerek rüzgar erozyonunu azaltır
• Nöbetleşe ekim — Nadas yerine toprağı sürekli bitkiyle kapalı tutar
• Eğime dik sürüm — Kontur tarım ile su akış hızını düşürür
• Ağaçlandırma — Çıplak arazilerde bitki örtüsü oluşturur

Bazı toprak-tarım ilişkileri KPSS'de özellikle sorulmaktadır:

Çay Tarımı ve Asidik Toprak

Rize ve çevresinde çay tarımının yapılabilmesinin nedeni toprağın kireçsiz ve asidik (yıkanmış) olmasıdır. Bol yağış toprağı yıkayarak kireci uzaklaştırır, asit oranını artırır. Çay bitkisi kireci sevmez, asidik toprakları tercih eder.

Podzol ve Kahverengi Orman Toprağı Farkı

Yağış-Yıkanma-Tuz İlişkisi

Temel kural: Yağış arttıkça yıkanma artar, tuz ve kireç azalır. Yağış azaldıkça yıkanma azalır, tuz ve kireç yüzeyde birikir.

• En çok yıkanma — Doğu Karadeniz (en fazla yağış)
• En az yıkanma / en çok tuz birikimi — Tuz Gölü çevresi, İç Anadolu (en az yağış)

Topraklar konusu KPSS'de genellikle bilgi sorusu olarak karşınıza çıkar. Hangi toprağın nerede bulunduğu, hangi özelliği taşıdığı doğrudan sorulur. Aşağıdaki bilgileri kesinlikle bilin:

En Sık Sorulan Topraklar

1. Terra rossa — Kırmızı toprak, Ege-Akdeniz, karstik arazi
2. Çernozyum — Kara toprak, en verimli, Erzurum-Kars-Ardahan
3. Bozkır toprağı — En geniş alana yayılmış, iç kesimler
4. Vertisol — Taş doğuran/dönen toprak, Ergene, ayçiçeği
5. Podzol — Nemli-soğuk, Batı Karadeniz

Sık Karşılaşılan Soru Kalıpları

Sınav Soru Analizi

ÖSYM'nin yakın tarihli sınavlarında toprak soruları genellikle doğru-yanlış ifade belirleme formatında gelmiştir. Aşağıda dikkat edilmesi gereken noktalar:

• "Step bitki örtüsü altında kahverengi ve kestane renkli topraklar yaygın görülür" — Doğru
• "Podzol topraklar Toros Dağları'nın denize bakan yamaçlarında yaygındır" — Yanlış (Karadeniz bölgesi olmalı)
• "Kuzeydoğu Anadolu platolarda çayırların altında humus bakımından zengin çernozyum toprak bulunur" — Doğru
• "Vertisol Karadeniz kıyılarında yaygındır" — Yanlış (Ergene ve Doğu Anadolu olmalı)