Atatürk Dönemi Cumhuriyet ve İnkılaplar (1923-1938) ve Çağdaş Türk-Dünya Tarihi

Atatürk Dönemi Cumhuriyet ve İnkılaplar (1923-1938), AYT Tarih müfredatının kapanış ünitesidir ve Milli Mücadele ünitesi ile birlikte sınavın en yoğun bilgi kalabalığını barındırır. Konu 24 Temmuz 1923 Lozan Barış Antlaşması'ndan başlayıp 10 Kasım 1938 Mustafa Kemal Atatürk'ün vefatına kadar uzanır; ardından gelen Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi (1938 sonrası İnönü Dönemi, II. Dünya Savaşı ve Soğuk Savaş) bu üniteye eklenmiştir.

AYT'de bu üniteden ortalama her sınavda 4-5 soru gelmektedir. Sorular yedi ana kalıpta yoğunlaşır: inkılap-tarih eşleştirmesi (Saltanat 1 Kasım 1922, Cumhuriyet 29 Ekim 1923, Halifelik 3 Mart 1924, Medeni Kanun 17 Şubat 1926, Latin Alfabesi 1 Kasım 1928), çok partili hayat denemeleri (Cumhuriyet Halk Fırkası 9 Eylül 1923, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası 17 Kasım 1924, Serbest Cumhuriyet Fırkası 12 Ağustos 1930), iç isyanlar (Şeyh Said 13 Şubat 1925, İzmir Suikast Girişimi 16 Haziran 1926, Menemen 23 Aralık 1930), hukuk inkılapları kaynak ülke (Medeni-Borçlar İsviçre, Ceza İtalya, Ticaret Almanya), Atatürk ilkeleri-uygulama eşlemesi (Cumhuriyetçilik-Cumhuriyet ilanı, Halkçılık-Aşar'ın kaldırılması, Devletçilik-beş yıllık planlar, Laiklik-Tevhid-i Tedrisat), Atatürk dönemi dış politika (Lozan'dan kalan sorunlar — Musul-Boğazlar-Hatay-Etabli, Balkan Antantı 1934, Sadabat Paktı 1937, Montrö 1936) ve çağdaş dönem (II. Dünya Savaşı tarafsızlığı, BM kurucu üye, Truman-Marshall, NATO 1952, Kore Savaşı, 27 Mayıs 1960 darbesi).

Konunun Ana Eksenleri

• Atatürk'ün Hayatı: 1881 Selanik doğumu, baba Ali Rıza Efendi (gümrük memuru), anne Zübeyde Hanım, eğitim — Mahalle Mektebi, Şemsi Efendi Mektebi, Selanik Mülkiye Rüştiyesi, Selanik Askerî Rüştiyesi, Manastır Askerî İdadisi, Mekteb-i Harbiye (1902), Erkân-ı Harbiye (1905), 13 Mart 1905 Şam'da ilk görev (5. Ordu), Vatan ve Hürriyet Cemiyeti.
• Siyasi İnkılaplar: 1 Kasım 1922 Saltanatın Kaldırılması, 29 Ekim 1923 Cumhuriyet'in İlanı, 3 Mart 1924 Halifeliğin Kaldırılması, 20 Nisan 1924 Anayasası.
• Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri: Cumhuriyet Halk Fırkası (9 Eylül 1923), Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (17 Kasım 1924) ve Serbest Cumhuriyet Fırkası (12 Ağustos 1930).
• Hukuk İnkılapları: 17 Şubat 1926 Türk Medeni Kanunu, Borçlar Kanunu, Ceza Kanunu, Ticaret Kanunu, Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu — Avrupa hukukuna geçiş.
• Eğitim ve Kültür İnkılapları: Tevhid-i Tedrisat (3 Mart 1924), Yeni Harfler (1 Kasım 1928), Türk Tarih Kurumu (12 Nisan 1931), Türk Dil Kurumu (12 Temmuz 1932), Halkevleri (19 Şubat 1932), Şapka İnkılabı (25 Kasım 1925), Tekke ve Zaviyelerin Kapatılması (30 Kasım 1925).
• Ekonomik İnkılaplar: İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat 1923), Aşar Vergisi'nin kaldırılması (17 Şubat 1925), Teşvik-i Sanayi Kanunu (28 Mayıs 1927), Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı (1933), Sümerbank-Etibank, Türkiye İş Bankası (1924), Merkez Bankası (1930).
• Sosyal İnkılaplar: Şapka, Takvim-Saat-Ölçü değişikliği (1925-1928), Soyadı Kanunu (21 Haziran 1934), Lakap-Unvan Kaldırılması (26 Kasım 1934), Kadın Hakları (1930-1934).
• Dış Politika: Lozan'dan kalan sorunlar (Musul, Etabli, Boğazlar, Hatay), Milletler Cemiyeti üyeliği (1932), Balkan Antantı (1934), Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936), Sadabat Paktı (1937).
• Atatürk İlkeleri: Altı temel ilke (5 Şubat 1937 anayasaya eklendi) ve bütünleyici ilkeler (Yurtta Sulh Cihanda Sulh, Milli Egemenlik, Milli Bağımsızlık, Milli Birlik ve Beraberlik, Akılcılık-Bilimsellik, Çağdaşlaşma, İnsan Sevgisi).
• Çağdaş Dönem (1938 sonrası): İsmet İnönü'nün Cumhurbaşkanlığı, II. Dünya Savaşı tarafsızlığı, BM kurucu üyelik, Truman Doktrini, Marshall Yardımı, NATO üyeliği, Kore Savaşı, çok partili hayata geçiş ve 14 Mayıs 1950 seçimleri, askeri müdahaleler (1960-1971-1980-1997).

Bu Bölümün 90 Saniyelik Özeti (Sprint Modu)

Detaylar aşağıdaki bölümlerde tek tek işlenmiştir. Sınava 1-2 gün kalmışsa yukarıdaki 18 maddelik özet yeterli olacaktır.

Mustafa Kemal Atatürk, 1881 yılında Selanik'te dünyaya geldi. Babası gümrük memurluğundan emekli Ali Rıza Efendi, annesi Zübeyde Hanım'dı. Henüz yedi yaşındayken babasını kaybetti; çocukluğu Selanik ve Lapsana çiftliğinde geçti. Mustafa'nın eğitim hayatı Mahalle Mektebi ile başladı; ardından Şemsi Efendi Mektebi'ne geçti, kısa süre Selanik Mülkiye Rüştiyesi'nde okudu, sonra annesinden gizli sınava girerek Selanik Askerî Rüştiyesi'ne kaydoldu (1893). Burada matematik öğretmeni Yüzbaşı Mustafa Bey, sınıftaki bir başka Mustafa'dan ayırt etmek için ona "Kemal" ismini verdi.

1896'da Manastır Askerî İdadisi'ne yazılan Mustafa Kemal, idadinin son sınıfında "Ömer Naci" sayesinde edebiyat ve hitabete merak saldı, ayrıca Fransızca öğrenmeye başladı. 1899'da İstanbul'daki Mekteb-i Harbiye'ye girdi, 1902'de teğmen rütbesiyle mezun oldu. Eğitimini Erkân-ı Harbiye (Kurmay Akademisi)'nde sürdürdü ve 11 Ocak 1905'te kurmay yüzbaşı rütbesiyle mezun oldu.

İlk Görevler ve Cemiyetler

• 13 Mart 1905 — Şam'da 5. Ordu: Mustafa Kemal'in ilk görev yeri. Burada arkadaşlarıyla birlikte "Vatan ve Hürriyet Cemiyeti"'ni kurdu (Ekim 1906). Cemiyetin amacı meşrutiyet ve özgürlüktü.
• 1907 — Manastır 3. Ordu: Selanik'e atandı. Buradaki İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne katıldı (cemiyetin Selanik kanadı zaten faaldi); ancak partinin politikalarıyla zamanla anlaşmazlığa düştü.
• 23 Temmuz 1908 II. Meşrutiyet: İttihat ve Terakki'nin baskısıyla II. Abdülhamid Kanun-i Esasi'yi yeniden yürürlüğe koydu. Mustafa Kemal bu sırada Selanik'teydi.
• 13 Nisan 1909 (31 Mart Olayı): İstanbul'da meşrutiyet karşıtı isyan çıktı. Mustafa Kemal, Mahmut Şevket Paşa komutasındaki Hareket Ordusu'nun kurmay başkanı olarak isyanı bastırdı; II. Abdülhamid tahttan indirildi (Sultan Reşad tahta çıktı).
• 1911 Trablusgarp Savaşı: İtalya'nın Trablusgarp'a saldırması üzerine Mustafa Kemal gönüllü olarak bölgeye gitti. İngiltere Mısır üzerinden geçişe izin vermediği için "Gazeteci Şerif Bey" takma ismi ve sahte gazeteci kimliğiyle Mısır üzerinden gizlice Tobruk-Derne cephesine ulaştı; yerli halkı örgütledi. Burada binbaşı oldu (27 Kasım 1911).
• Balkan Savaşları (1912-1913): Bolayır Kolordusu Harekât Şubesi Müdürlüğü, ardından Sofya Ataşemiliterliği (1913-1914).
• I. Dünya Savaşı — Çanakkale (1915): 19. Tümen Komutanı olarak Anafartalar Grup Komutanlığı'na getirildi. "Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum." emriyle Conkbayırı, Anafartalar ve Arıburnu'nda Türk askerini başarıya ulaştırdı. Albay rütbesine yükseldi (Nisan 1916). Çanakkale Zaferi sonrası "Anafartalar Kahramanı" unvanını aldı.
• 1916-1917: Doğu Cephesi 16. Kolordu Komutanı olarak Bitlis ve Muş'u Ruslardan geri aldı. Suriye Cephesi 7. Ordu Komutanlığı, ardından Veliaht Vahdettin'le Almanya gezisi.
• 30 Ekim 1918 Mondros sonrası: Yıldırım Orduları Grup Komutanı olarak Adana'da bulunan Mustafa Kemal'in 7 Kasım 1918'de görevi sona erdi; İstanbul'a döndü.
• 30 Nisan 1919 — 9. Ordu Müfettişliği: Mustafa Kemal Paşa, Anadolu'daki silahlı direnişi durdurmak ve asayişi sağlamak göreviyle Doğu Anadolu'ya 9. Ordu Müfettişi atandı (geniş yetki). 16 Mayıs 1919'da Bandırma vapuruyla İstanbul'dan ayrıldı, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktı; bu tarih Milli Mücadele'nin başlangıcı kabul edilir.

Vefatı (10 Kasım 1938)

Mustafa Kemal Atatürk'ün sağlığı 1937'den itibaren bozulmaya başladı; siroz hastalığı teşhisi konuldu. Hatay sorununu hasta yatağından dahi yakından takip etti. 10 Kasım 1938 sabahı saat 9.05'te Dolmabahçe Sarayı'nda vefat etti. Cenaze töreni 21 Kasım 1938'de Ankara'da düzenlendi; geçici olarak Etnografya Müzesi'nde muhafaza edilen naaşı, 10 Kasım 1953'te Anıtkabir'e nakledildi. Vefatından bir gün sonra TBMM, İsmet İnönü'yü ikinci Cumhurbaşkanı seçti.

Lozan Konferansı'nın hazırlık aşamasında karşılaşılan ilk kritik sorun, İtilaf Devletleri'nin konferansa hem TBMM hükümetini hem de İstanbul'daki Osmanlı (Tevfik Paşa) hükümetini birlikte çağırmasıydı. Bu durum iki başlılık sorununu yarattı. Mustafa Kemal Paşa, milli iradenin temsilcisinin yalnızca TBMM olduğunu vurgulamak ve Osmanlı hükümetinin hukuki varlığını sona erdirmek için 1 Kasım 1922'de TBMM'nin saltanat ile hilafeti birbirinden ayırarak saltanatı kaldırmasını sağladı.

Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922) — Sonuçları

• Osmanlı Devleti hukuken sona erdi (623 yıllık hanedan saltanatı bitti).
• Son padişah VI. Mehmet Vahdettin, 17 Kasım 1922'de İngiliz HMS Malaya zırhlısıyla yurt dışına kaçtı (Malta üzerinden Hicaz'a gitti).
• TBMM, hilafet makamı boşalan padişahın yerine Abdülmecid Efendi'yi 19 Kasım 1922'de halife seçti — fakat halifeliğin yetkileri yalnızca dini liderliğe indirgendi (siyasi yetki yok).
• Lozan'da Türkiye'yi yalnızca TBMM hükümeti temsil etti.
• Cumhuriyet'in ilanına giden yolda laikliğin ilk büyük adımı atıldı (din-devlet işleri ayrılmaya başladı).
• Milli egemenlik anlayışı yerleşti; "Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir" ilkesi pekişti.

9 Eylül 1923 Halk Fırkası'nın Kuruluşu

Mustafa Kemal, Lozan'ın imzalanmasının ardından 9 Eylül 1923'te Halk Fırkası'nı kurdu. Parti ilk siyasi parti olarak Cumhuriyet'in örgütsel temelini hazırladı. 10 Kasım 1924'te "Cumhuriyet Halk Fırkası" (CHF), 1935 sonrasında "Cumhuriyet Halk Partisi" (CHP) adını aldı.

13 Ekim 1923 Ankara'nın Başkent İlanı

Lozan sonrası işgalden kurtulan İstanbul'a hükümetin geri taşınması bekleniyordu; ancak Mustafa Kemal, milli iradenin çıkış merkezi olan Ankara'nın yeni rejimin de başkenti olması gerektiğini savundu. 13 Ekim 1923'te TBMM oy birliğiyle Ankara'yı başkent ilan etti. Bu kararla:

• Yeni devletin başkenti, eski rejimin (saray, Bab-ı Âli) sembol şehrinden farklı bir yer oldu.
• Anadolu coğrafyasının kalbi yönetim merkezi haline geldi.
• İstanbul'un işgal hatıraları yeni rejime taşınmadı.
• Cumhuriyet'in ilanına yalnızca 16 gün kalmıştı.

29 Ekim 1923 Cumhuriyet'in İlanı

Saltanatın kaldırılması ve Halk Fırkası'nın kuruluşunun ardından devlet biçiminin açıkça cumhuriyet olduğunun ilan edilmesi gerekti. Ekim 1923'te bir hükümet bunalımı çıktı: Fethi Bey kabinesi istifa edince yeni bir kabine kurulamadı (meclisten güvenoyu alacak isim çıkmadı). Mustafa Kemal bu krizi fırsata dönüştürerek arkadaşlarıyla istişare etti; 29 Ekim 1923 akşamı Çankaya köşkünde ilan kararı kesinleşti.

Aynı gece TBMM'de Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nda değişiklik yapıldı:

• 1. madde: "Türkiye Devleti'nin yönetim biçimi cumhuriyettir."
• Kuvvetler birliği korundu (egemenlik millete ait, TBMM tarafından kullanılır).
• Hükümet biçimi kabine sistemine geçti (Cumhurbaşkanı + Başvekil + Bakanlar Kurulu).
• Türkiye Devleti'nin dininin İslam, dilinin Türkçe olduğu yazıldı (1928'de din maddesi anayasadan çıkarılacaktı).

TBMM aynı gece Mustafa Kemal Paşa'yı oy birliğiyle (158 oy) ilk Cumhurbaşkanı seçti. Mustafa Kemal de İsmet Paşa'yı ilk Başvekil olarak görevlendirdi (Fethi Okyar yerine). Ankara'da 101 pare top atışıyla cumhuriyet kutlandı.

Cumhuriyet'in İlanının Sonuçları

• Devletin adı, rejimi ve yönetim biçimi resmen belirlendi.
• Devlet başkanlığı sorunu çözüldü (Cumhurbaşkanı kurumu doğdu).
• Hükümet bunalımları için kabine sistemi getirildi (parlamenter sisteme geçiş).
• Milli egemenlik ilkesi anayasal güvenceye kavuştu.
• Halifelik'in kaldırılması için zemin hazırlandı (cumhuriyet ile halifelik bir arada uzun süre sürdürülemezdi).
• Çağdaş, demokratik bir yönetim biçimi resmiyet kazandı.

Cumhuriyet'in ilanından sonra hilafet kurumunun varlığı yeni rejim için sorun yaratmaya başladı. Halife Abdülmecid Efendi, hilafet makamının dini liderliğe indirgendiğine rağmen, "halife-i müslimin" sıfatıyla tüm İslam dünyasının manevi lideri kabul ediliyordu. Bazı çevreler halife ile cumhurbaşkanını yan yana tutmaya çalıştı; bazı yabancı basın "Türkiye Cumhuriyeti hâlâ İslam halifesinin koruması altında" yorumları yaptı. Hindistan'daki Hilafet Hareketi liderlerinden Ağa Han ve Emir Ali, İsmet Paşa'ya gönderdikleri mektupta hilafet makamının korunmasını istediler — fakat mektup TBMM dışında basında yayımlandı; iç işlere müdahale olarak değerlendirildi.

Bu gelişmeler hilafetin kaldırılması kararını hızlandırdı. 3 Mart 1924'te TBMM aynı gün üç büyük kanun çıkardı:

1) Halifeliğin Kaldırılması (431 Sayılı Kanun)

• Hilafet makamı tamamen kaldırıldı.
• Osmanlı Hanedanı'nın tüm erkek üyeleri ve eşleri yurt dışına çıkarıldı (kadın üyeler ise sonradan, 1952'de döndü).
• Halife Abdülmecid Efendi İsviçre'ye, oradan Paris'e gönderildi (1944'te Paris'te vefat).
• Padişahlık makamı zaten 1922'de kaldırılmıştı; hilafetin kaldırılmasıyla din-devlet ayrımı tamamlandı.
• Ümmet anlayışından millet anlayışına geçiş hukuken pekişti.
• Laiklik yolundaki ikinci büyük adım atıldı.

2) Tevhid-i Tedrisat Kanunu (430 Sayılı Kanun)

• Tüm öğretim kurumları Maarif Vekaleti'ne (Milli Eğitim Bakanlığı) bağlandı.
• Medreseler kapatıldı; din eğitimi okullara devredildi.
• Üç başlı eğitim sistemi (mahalle mektepleri / medreseler / yabancı okullar) sona erdi.
• Din eğitimi için İmam Hatip Mektepleri ve İlahiyat Fakültesi (Darülfünun bünyesinde) açıldı (1924); fakat 1933'te ikisi de kapandı.
• Eğitimde laikleşme ve birlik sağlandı; cumhuriyetin temel kurumlarından biri oldu.

3) Şer'iye-Evkaf ve Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekaletleri'nin Kaldırılması

• Şer'iye Vekaleti (Şeriat işleri bakanlığı) kaldırıldı; yerine Diyanet İşleri Başkanlığı kuruldu (Başvekalete bağlı, dini hizmetler).
• Evkaf Vekaleti (Vakıflar bakanlığı) kaldırıldı; yerine Vakıflar Genel Müdürlüğü kuruldu (Başvekalete bağlı).
• Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekaleti (Genelkurmay bakanlığı) kaldırıldı; askeri kurum bakanlık (siyasi yapı) olmaktan çıkarıldı, doğrudan Genelkurmay Başkanlığı oldu.
• Sonuç: Ordu siyasetten ayrıldı; ordu mensuplarının siyasete katılması yasaklandı. Bu adım, askeri vesayetin önlenmesi açısından kritik öneme sahipti.

Cumhuriyet'in ilanından sonra 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nun yetersiz kaldığı görüldü; çünkü 1921 anayasası savaş döneminin sınırlı (23 maddelik) acil çerçevesiydi. Yeni rejimin tüm kurumlarını kapsayacak kalıcı bir anayasa hazırlanması gerekti. Yedi aylık çalışmanın ardından 20 Nisan 1924'te Türkiye Cumhuriyeti'nin ikinci anayasası kabul edildi.

1924 Anayasası'nın Temel Özellikleri

• 105 maddeli, sert anayasa (değiştirilmesi nitelikli çoğunluk gerektirir).
• Kuvvetler birliği ilkesi korundu (yasama, yürütme, yargı yetkilerinin tek meclise ait olması — fakat fiili olarak yürütme bakanlar kuruluna devredildi).
• Tek meclis sistemi (TBMM tek yasama organı).
• "Türkiye Devleti bir cumhuriyettir" maddesi anayasal güvenceye alındı.
• Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.
• Devletin başkenti Ankara, dili Türkçe, dini İslam olarak yazıldı (din maddesi 10 Nisan 1928'de çıkarıldı; 5 Şubat 1937'de altı ilke eklendi).
• Cumhurbaşkanı 4 yıllığına TBMM tarafından milletvekilleri arasından seçilir; aynı kişi tekrar seçilebilir (Atatürk dönemine özgü süreklilik sağlandı).
• Temel hak ve özgürlükler tanındı: kişi dokunulmazlığı, mülkiyet hakkı, eğitim hakkı, basın özgürlüğü.
• 20 yaşını doldurmuş erkeklere seçme, 30 yaşını doldurmuş erkeklere seçilme hakkı (kadınlar için bu hak 1934'te tanındı).

1924 Anayasası'nda Yapılan Önemli Değişiklikler

Tarih	Değişiklik
10 Nisan 1928	"Türkiye Devleti'nin dini İslam'dır" maddesi anayasadan çıkarıldı; cumhurbaşkanı yemininden dini referanslar silindi (laikleşme).
5 Aralık 1934	Kadına milletvekili seçme-seçilme hakkı tanındı; seçilme yaşı 30'dan 22'ye indirildi (sonra tekrar 30).
5 Şubat 1937	Atatürk'ün Altı İlkesi (Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik, İnkılapçılık) anayasaya eklendi; "Türkiye Cumhuriyeti cumhuriyetçi, milliyetçi, halkçı, devletçi, laik ve inkılapçıdır." formülü yer aldı.

1924 Anayasası, küçük değişikliklerle birlikte 27 Mayıs 1960 askeri darbesine kadar 36 yıl yürürlükte kaldı. 27 Mayıs sonrası 1961 Anayasası bu metni yürürlükten kaldırdı.

Mustafa Kemal, daha cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren çok sesli demokratik bir parlamenter sistem kurmayı hedefledi. Bu yönde iki önemli deneme yapıldı; her iki deneme de iç isyanlar nedeniyle son buldu. Atatürk Dönemi'nde toplam üç siyasi parti kuruldu:

Atatürk Dönemi Üç Partinin Karşılaştırma Tablosu

Özellik	CHF (1923)	TpCF (1924)	SCF (1930)
Kuruluş tarihi	9 Eylül 1923	17 Kasım 1924	12 Ağustos 1930
Kurucu	Mustafa Kemal	Kâzım Karabekir + Ali Fuat Cebesoy + Refet Bele + Rauf Orbay + Adnan Adıvar	Fethi Okyar (Atatürk'ün önerisiyle)
İlk özelliği	İlk siyasi parti, iktidar partisi	İlk muhalefet partisi	İlk güdümlü muhalefet denemesi
Programdan tartışmalı madde	—	"Efkâr-ı diniyeye hürmetkârdır"	Liberal ekonomi (devlet müdahalesinin azaltılması)
Kapatılma tarihi	Hâlâ var (CHP)	5 Haziran 1925	17 Kasım 1930 (Fethi Okyar feshetti)
Kapatılma gerekçesi	—	Şeyh Said İsyanı (13 Şubat 1925)	Beklenenden fazla destek + gerici çevrelerin sığınma noktası olması (sonrasında Menemen Olayı 23 Aralık 1930)
Yaşam süresi	Bugün dahil	~7 ay	3 ay 5 gün

1) Cumhuriyet Halk Fırkası — CHF (9 Eylül 1923)

Mustafa Kemal'in kurduğu, Cumhuriyet'in temel iktidar partisi. Halk Fırkası adıyla kuruldu; 10 Kasım 1924'te "Cumhuriyet Halk Fırkası" oldu; 1935'te "Cumhuriyet Halk Partisi" (CHP) adını aldı. Altı Ok simgesi 1931 III. Büyük Kurultay'da kabul edildi.

2) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası — TpCF (17 Kasım 1924)

• Kurucular: Kâzım Karabekir (genel başkan), Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele, Rauf Orbay, Adnan Adıvar, İsmail Canbulat ve diğer eski Milli Mücadele kahramanları.
• Sebep: Mustafa Kemal'in tek adam yönetimine dair endişeler, Cumhuriyet'in ilanı ve halifeliğin kaldırılmasına itirazlar, ekonomik politikalardaki görüş ayrılıkları.
• Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk muhalefet partisi.
• Programdaki tartışmalı madde: "Parti efkâr-ı diniyeye hürmetkârdır" (dini düşüncelere saygılıdır). Bu madde, partinin gerici-bölücü kesimlerin sığındığı bir adres olmasına yol açtığı gerekçesiyle eleştirildi.
• Sonu: 13 Şubat 1925 Şeyh Said İsyanı'nın patlak vermesinin ardından TBMM 4 Mart 1925'te Takrir-i Sükun Kanunu'nu çıkardı; 5 Haziran 1925'te TpCF Bakanlar Kurulu kararıyla kapatıldı.

13 Şubat 1925 Şeyh Said İsyanı

Doğu Anadolu'da Bingöl'ün Genç ilçesi Piran köyünde başladı. Nakşibendi tarikatı şeyhi Şeyh Said'in liderliğinde, Kürt milliyetçi Azadi Cemiyeti'nin desteğiyle örgütlendi. İsyancıların söylemi "hilafet ve şeriatın yeniden kurulması" idi; gerçek arka plan ise hem dini-gerici hem de bölücü-Kürt milliyetçi motivasyonlardı. Diyarbakır, Elazığ, Bingöl, Muş bölgelerinde yayıldı.

• Hükümet bölgede sıkıyönetim ilan etti, Takrir-i Sükun Kanunu (4 Mart 1925) ile olağanüstü yetki aldı.
• Ankara ve Şark olmak üzere iki İstiklal Mahkemesi kuruldu.
• İsyan Nisan 1925'te bastırıldı; Şeyh Said ve 47 arkadaşı 29 Haziran 1925'te Diyarbakır'da idam edildi.
• Cumhuriyet'in laik ve üniter yapısına yönelik ilk büyük tehdit olarak kayıtlara geçti.
• TpCF kapatıldı (5 Haziran 1925).

16 Haziran 1926 İzmir Suikast Girişimi

Mustafa Kemal'in İzmir gezisi sırasında, Ziya Hurşit, Sarı Efe Edip (Ayıcı Edip), Lazistan Mebusu Ziya Hurşit ve eski İttihatçılar tarafından planlanan suikast girişimi son anda ortaya çıkarıldı. Atatürk'ün İzmir programı bir gün ertelendiği için suikast gerçekleşemedi. Atatürk'ün ünlü sözü: "Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır; fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır."

• Suikastçılar İzmir'de tutuklandı.
• Ziya Hurşit, Sarı Efe Edip ve diğerleri İstiklal Mahkemesi'nde yargılandı.
• 13 sanık idam edildi; aralarında bazı eski TpCF üyeleri de vardı.
• Atatürk'e karşı ilk somut suikast girişimiydi; rejim karşıtı eski kadrolarla yüzleşme dönemi başladı.

3) Serbest Cumhuriyet Fırkası — SCF (12 Ağustos 1930)

• Kurucusu: Mustafa Kemal'in eski silah arkadaşı ve dönemin Paris Büyükelçisi Fethi Okyar.
• Sebep: 1929 Dünya Ekonomik Buhranı sonrası ekonomik sorunlar; çok sesli bir muhalefetin demokratik denetim için gerekliliği. Mustafa Kemal'in kişisel önerisiyle kuruldu (yapay-güdümlü muhalefet denemesi).
• Programı: Ekonomik liberalizm, devlet müdahalesinin azaltılması, daha geniş özgürlükler.
• Hızlı büyüme: Kuruluşundan kısa süre sonra İzmir, Aydın, Manisa'da büyük halk desteği aldı.
• Sonu: Beklenenden fazla destek alıp gerici çevrelerin sığınma noktası olmaya başlayınca Fethi Okyar 17 Kasım 1930'da partiyi kendi isteğiyle feshetti (yalnızca 3 ay 5 gün yaşadı).

23 Aralık 1930 Menemen Olayı

Manisa'nın Menemen ilçesinde, Derviş Mehmet adlı bir grup tarafından düzenlenen ayaklanmada genç asteğmen Mustafa Fehmi Kubilay şehit edildi (başı kesildi); olayı önlemeye çalışan iki bekçi de hayatını kaybetti. İsyancıların talebi "şeriat ve hilafet"ti.

• Olay SCF'nin kapatılmasından 1 ay 6 gün sonra patlak verdi; SCF döneminde gerici çevrelerin yeniden cesaret bulduğunun göstergesi olarak yorumlandı.
• Hükümet bölgede sıkıyönetim ilan etti; Divan-ı Harp kuruldu.
• 105 sanık yargılandı; 28 kişi idam edildi.
• Mustafa Kemal, Kubilay'a hitaben TBMM'ye gönderdiği mesajda Kubilay'ı "cumhuriyetin ilelebet payidar kalmasını sağlayacak vatan evladı" olarak nitelendirdi.
• Çok partili hayat denemeleri Atatürk Dönemi için fiilen sona erdi; tek partili dönem 1946'ya kadar sürecekti.

Cumhuriyet'in temel hedeflerinden biri, hukuk sistemini laik, çağdaş ve birleşik bir yapıya kavuşturmaktı. Osmanlı'dan devralınan hukuk sistemi karmaşıktı: Mecelle (İslam medeni hukuku), Şer'iye Mahkemeleri, Ticaret Mahkemeleri, Tanzimat dönemi karma kanunlar, kapitülasyon kaynaklı yabancı mahkemeler bir arada işliyordu. Hukukta birlik ve laiklik ihtiyacı ön plandaydı.

17 Şubat 1926 Türk Medeni Kanunu (743 Sayılı)

• Kaynak: 1912 İsviçre Medeni Kanunu (Almanca, Fransızca, İtalyanca üç dilde resmi). Adliye Vekili Mahmut Esat Bozkurt öncülüğünde tercüme edildi ve uyarlandı.
• Yürürlük: 4 Ekim 1926.
• Eski hukuku ortadan kaldırdı: Mecelle (1869-1876) yürürlükten kaldırıldı; Şer'iye Mahkemeleri kapatıldı.
• Aile, miras, mülkiyet, eşya ve borçlar gibi medeni hukukun temel alanlarını yeniden düzenledi.

Türk Medeni Kanunu'nun Kadın Haklarına Etkisi

Konu	Eski Durum (Mecelle)	Yeni Durum (1926)
Evlilik	Çok eşli, dini nikah	Tek eşli, resmi nikah zorunlu
Boşanma	Erkeğin tek taraflı talakı	Mahkeme kararıyla, kadın da talep edebilir
Miras	Kız, erkeğin yarısı kadar pay	Kız ve erkek eşit pay
Şahitlik	İki kadın = bir erkek	Kadın ve erkek eşit şahit
Meslek seçimi	Eş izni gerekli	Kadın özgürce seçer

Diğer Hukuk Kanunları (1926-1929)

• 22 Nisan 1926 Borçlar Kanunu: İsviçre Borçlar Kanunu örnek alındı.
• 1 Mart 1926 Türk Ceza Kanunu: 1889 İtalya Zanardelli Ceza Kanunu örnek alındı.
• 29 Mayıs 1926 Ticaret Kanunu: 1897 Almanya Ticaret Kanunu örnek alındı.
• 4 Nisan 1926 Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu: Neuchâtel kantonu (İsviçre) usul kanunu örnek alındı.
• 1929 Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu: Almanya örnek alındı.
• 1929 İcra ve İflas Kanunu: İsviçre örnek alındı.

Hukuk İnkılaplarının Sonuçları

• Hukukta laiklik sağlandı (din kuralları yerine pozitif hukuk).
• Hukukta birlik sağlandı (Şer'iye Mahkemeleri kapatıldı, tek hukuk sistemi).
• Kadınlara hukuki eşitlik tanındı.
• Çağdaş Avrupa hukukuyla entegrasyon başladı.
• Kapitülasyonlardan kaynaklanan yabancı mahkeme uygulamasının kalıntıları silindi.
• Cumhuriyet'in en köklü inkılaplarından biri tamamlandı.

Eğitim alanındaki inkılaplar, Cumhuriyet'in en kapsamlı ve sürdürülebilir reform alanını oluşturdu. Hedef laik, ulusal ve çağdaş bir eğitim sistemi kurmaktı. Atatürk Dönemi'nde eğitim ve kültür alanında gerçekleştirilen başlıca inkılaplar şöyle sıralanabilir:

3 Mart 1924 Tevhid-i Tedrisat Kanunu (Öğretim Birliği)

• Tüm öğretim kurumları (medreseler, mahalle mektepleri, yabancı okullar, azınlık okulları) Maarif Vekaleti'ne bağlandı.
• Medreseler kapatıldı; yerlerine modern okullar açıldı.
• Eğitim laikleşti (din eğitimi okul programları içinde belirli sınırlarda kaldı).
• Üç başlı sistem (mahalle / medrese / yabancı) sona erdi.
• İmam Hatip Mektepleri ve İlahiyat Fakültesi (Darülfünun bünyesinde) açıldı; ancak öğrenci yetersizliği gerekçesiyle 1933'te ikisi de kapatıldı.

2 Eylül 1925 Şapka İnkılabı / 25 Kasım 1925 Şapka Kanunu

Atatürk'ün 24 Ağustos 1925 Kastamonu gezisi sırasında halka panama şapkayla görünmesi, ardından İnebolu konuşması (28 Ağustos 1925) Şapka İnkılabı'nın başlangıcı kabul edilir. 25 Kasım 1925'te Şapka Kanunu kabul edildi: fes, sarık ve diğer dini-geleneksel başlıklar yerine batılı şapka zorunlu kılındı. Devlet memurları için kıyafet düzenlendi (sivil halk için sarık-cübbe gibi unsurlar yalnızca din görevlilerine kaldı).

30 Kasım 1925 Tekke ve Zaviyelerin Kapatılması

• Tekke, zaviye ve türbeler kapatıldı; tarikat faaliyetleri yasaklandı.
• "Şeyh, derviş, mürit, halife, falcı, üfürükçü" gibi unvanların kullanımı yasaklandı.
• Türbedarlık görevi kaldırıldı; türbeler 1950'de yeniden ziyarete açıldı.
• Laikliğin sosyal alanda pekişmesi sağlandı.

26 Aralık 1925 Takvim, Saat ve Ölçü Değişikliği

• 1 Ocak 1926'dan itibaren miladi takvim (Gregoryen) kullanılmaya başlandı; rumi takvim ve hicri takvim resmi olarak terk edildi.
• Alaturka saat (gün batımına göre) yerine uluslararası 24 saat sistemi kabul edildi.
• 24 Mayıs 1928 — Uluslararası rakamlar (Latin/Arap rakamları) kabul edildi (Osmanlı'da kullanılan eski rakamlar terk edildi).
• 1 Nisan 1931 — Metrik sistem (metre, gram, litre) kabul edildi; arşın, okka, dirhem gibi geleneksel ölçüler yerine uluslararası birimlere geçildi.

1 Kasım 1928 Yeni Türk Alfabesi (Latin Harfleri)

Atatürk'ün öncülüğünde, 1928 yazında oluşturulan Dil Encümeni (Falih Rıfkı Atay, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Ruşen Eşref Ünaydın, İbrahim Necmi Dilmen, Ahmet Cevat Emre, Mehmet Emin Erişirgil ve diğer aydınlar) 29 harfli Latin temelli yeni Türk alfabesini hazırladı. Atatürk Sarayburnu'nda 9 Ağustos 1928'de halka yeni alfabeyi tanıttı; ardından yurt gezilerinde halka tahtada okuma-yazma dersleri verdi (Başöğretmen sıfatı 24 Kasım 1928'de TBMM kararıyla resmen tanındı).

• 1 Kasım 1928'de TBMM, 1353 sayılı "Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun"u kabul etti.
• 1 Aralık 1928'den itibaren tüm gazete ve dergiler yeni harflerle yayımlandı.
• 1 Ocak 1929'dan itibaren resmi yazışmalar yeni harflerle yapıldı.
• 1 Ocak 1929 — Millet Mektepleri (Halk Dershaneleri) kuruldu; halka yeni alfabe öğretildi (sınırsız yaşa açık eğitim).
• Atatürk'ün "Başöğretmen" unvanı bu süreçte kullanılmaya başlandı (24 Kasım Öğretmenler Günü kaynağı).

12 Nisan 1931 Türk Tarih Kurumu (TTK)

• Atatürk'ün isteğiyle Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti adıyla kuruldu (1935'te TTK adını aldı).
• Amaç: Türk tarihinin Osmanlı sınırlarının ötesine taşınması (Orta Asya — Hunlar, Göktürkler, Uygurlar — Anadolu Selçuklu, Osmanlı vs.).
• Türk Tarih Tezi geliştirildi (Türklerin köklü, evrensel medeniyet kurucusu olduğu vurgulandı).
• 1932'de I. Türk Tarih Kongresi toplandı.
• "Belleten" dergisi 1937'den itibaren yayımlandı.

12 Temmuz 1932 Türk Dil Kurumu (TDK)

• Türk Dili Tetkik Cemiyeti adıyla kuruldu (1936'da TDK adını aldı).
• Amaç: Türk dilinin Arapça-Farsça etkisinden arındırılması, sadeleştirilmesi (öztürkçeleştirme).
• Eylül 1932'de I. Türk Dil Kurultayı Dolmabahçe'de toplandı.
• Güneş Dil Teorisi 1935-1936 yıllarında geliştirildi.
• "Türkçe Sözlük" ve "Tarama Dergisi" çalışmaları başlatıldı.

19 Şubat 1932 Halkevleri

• Türk Ocakları 10 Nisan 1931'de kapatıldı; bunun yerine kuruldu.
• Halk eğitimi, milli kültürün yaygınlaştırılması, halkın siyasi-sosyal bilincinin yükseltilmesi amaçlandı.
• Dokuz şube: Dil-Edebiyat, Güzel Sanatlar, Temsil, Spor, Sosyal Yardım, Halk Dershaneleri, Kütüphane-Yayın, Köycülük, Müze-Sergi.
• 1940'larda Halkodaları köylere yayıldı (1940).
• 14 Ağustos 1951'de Demokrat Parti döneminde kapatıldı.

Diğer Eğitim-Kültür Adımları

• 1 Ağustos 1933 Üniversite Reformu: Darülfünun kapatıldı; yerine İstanbul Üniversitesi kuruldu (Almanya'dan Hitler rejiminden kaçan Yahudi bilim insanları kadroda yer aldı — Albert Einstein da Türkiye'ye davet edildi).
• 1936 Ankara Devlet Konservatuvarı (Carl Ebert).
• 1936 Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (Atatürk'ün önerisiyle Ankara'da).
• 1937 İlk arkeoloji kazıları Alaca Höyük'te başlatıldı.

Cumhuriyet'in ekonomik politikası, Lozan'da kapitülasyonların kaldırılmasıyla elde edilen tam ekonomik bağımsızlığı kalıcı hale getirmek üzerine kuruldu. İlk dönemde özel girişim teşvik edildi (1923-1932 liberal dönem); 1929 Dünya Ekonomik Buhranı sonrası devletçiliğe geçildi (1932-1938).

17 Şubat 1923 İzmir İktisat Kongresi

Lozan görüşmeleri sürerken Mustafa Kemal'in çağrısıyla İzmir'de toplanan kongreye 1135 delege katıldı (çiftçi, tüccar, sanayici, işçi). Kazım Karabekir başkanlığında 4 Mart 1923'e kadar süren kongrede Misak-ı İktisadi (Ekonomik And) kabul edildi:

• Ekonomik bağımsızlık ilkesi benimsendi.
• Yerli üretim ve milli sanayi teşviki kararlaştırıldı.
• Tarımda makineleşme, çiftçilere kredi sağlanması.
• Aşar Vergisi'nin kaldırılması önerildi.
• Yerli bankacılığın geliştirilmesi (sonradan İş Bankası, Sanayi-Maadin Bankası, Emlak ve Eytam Bankası).
• Demiryolu yapımı ve millileştirme.
• Yabancı sermayeye karşı değil, fakat milli kontrol altında olmasına özen.

17 Şubat 1925 Aşar (Öşür) Vergisi'nin Kaldırılması

Osmanlı'dan beri tarım ürünlerinden onda bir oranında alınan Aşar Vergisi, köylünün omzundaki en büyük yüktü. Mültezimler tarafından toplandığı için suistimallere açıktı. 17 Şubat 1925'te kaldırıldı; yerine Arazi Vergisi getirildi.

• Köylünün vergi yükü azaldı; üretim arttı.
• Halkçılık ilkesinin somutlaşmış uygulamasıdır.
• Devlet bütçesi azalan vergi gelirini başka kaynaklarla telafi etmek zorunda kaldı (sigara, alkol vb. tekel ürünleri).

26 Ağustos 1924 Türkiye İş Bankası

Atatürk'ün şahsi serveti ve Celal Bayar'ın öncülüğüyle kuruldu. İlk milli özel sermayeli bankadır. Sanayi yatırımları, ticari krediler ve mevduat alanında öncü rol oynadı. Atatürk hisselerini vasiyetiyle Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu'na bağışladı.

Atatürk Dönemi Bankacılık Kronolojisi

Tarih	Banka	Amaç / Alan
26 Ağustos 1924	Türkiye İş Bankası	İlk milli özel sermayeli banka (Atatürk şahsi sermaye + Celal Bayar)
1925	Sanayi ve Maadin Bankası	Sanayi finansmanı
1927	Emlak ve Eytam Bankası	Gayrimenkul kredisi
11 Haziran 1930	Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası	Para basma yetkisi devlete (Osmanlı Bankası'nın yetkisi sona erdi); 3 Ekim 1931'de faaliyete geçti
3 Haziran 1933	Sümerbank	Sanayi yatırımları (dokuma, demir-çelik) — Devletçilik'in en somut göstergesi
1933	Türkiye Halk Bankası	Esnaf ve sanatkâr kredisi
14 Haziran 1935	Etibank	Madencilik finansmanı (Maden Tetkik ve Arama — MTA aynı yıl)
1936	Ziraat Bankası (yeniden yapılandırma)	Tarımsal kredi
1937	Denizbank	Denizcilik finansmanı

1 Temmuz 1926 Kabotaj Kanunu

Lozan Antlaşması'nın getirdiği hak gereği, Türk karasularında ticari deniz ulaşımı yalnızca Türk gemilerine tahsis edildi. Yabancı şirketlerin (özellikle İngiliz, Yunan ve Fransız) Türk limanları arasındaki taşımacılık tekeli sona erdi. 1 Temmuz Denizcilik ve Kabotaj Bayramı bu kanunun anısına kutlanır.

28 Mayıs 1927 Teşvik-i Sanayi Kanunu

Özel sektörün sanayi yatırımı yapmasını teşvik etmek için çıkarıldı. Sanayi tesisi kuran girişimcilere arazi tahsisi, vergi muafiyeti, gümrük indirimi sağlandı. Ancak özel sermaye birikiminin yetersizliği nedeniyle beklenen sanayileşme gerçekleşmedi.

1929 Dünya Ekonomik Buhranı ve Devletçiliğe Geçiş

1929 Dünya Ekonomik Buhranı (Büyük Buhran) ile birlikte tüm dünyada liberal ekonomi politikaları sorgulandı. Türkiye de etkilendi: tarım ürünlerinin değer kaybı, ihracatın azalması, döviz dengesizliği. Bunun üzerine devletçilik politikası benimsendi — özel sermayenin yetersiz kaldığı alanlarda devlet doğrudan yatırım yaptı.

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı (1934-1938)

• 1932'de Sovyet Rusya'nın ünlü iktisatçı kadrosundan ilham alındı.
• 16 sanayi tesisinin kurulması hedeflendi (Sümerbank yatırımları): Kayseri Bez Fabrikası (1935), Bursa Merinos (1937), Nazilli Basma (1937), Karabük Demir-Çelik (1939).
• Devlet doğrudan üretici rolüne girdi.
• İthal ikamesi (yerli üretim ile yabancı malın ihtiyacını karşılama) hedeflendi.

İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı (1938)

1938'de hazırlandı; ağırlıklı olarak ağır sanayi ve madencilik üzerine yoğunlaşacaktı. Ancak II. Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle uygulanamadı.

Atatürk Dönemi sosyal inkılapları, bireyin toplumsal kimliğini yeniden tanımlama ve cinsiyet eşitliği üzerine yoğunlaştı. Hedef, ümmet anlayışından çıkıp vatandaşlık temelli, eşit, çağdaş bir toplum kurmaktı.

21 Haziran 1934 Soyadı Kanunu

• 2525 sayılı kanun ile her Türk vatandaşının bir soyadı taşıması zorunlu kılındı.
• 1 Ocak 1935 yürürlük tarihi.
• Soyadlar Türkçe olacak; rütbe-memuriyet-yabancı milliyet-ırk-din ile ilgili soyadları yasaklandı.
• Vatandaşlar nüfus müdürlüklerinden soyadı alabildiler.
• 24 Kasım 1934'te TBMM, 2587 sayılı kanunla Mustafa Kemal'e "Atatürk" soyadını verdi; bu soyadı yalnızca ona aittir, kimse aynı soyadı kullanamaz.
• İsmet Paşa "İnönü", Fevzi Paşa "Çakmak", Kâzım Paşa "Karabekir", Ali Fuat Paşa "Cebesoy", Refet Paşa "Bele", Rauf Bey "Orbay" soyadlarını aldı.

26 Kasım 1934 Lakap ve Unvanların Kaldırılması

• "Ağa, hacı, hafız, hoca, molla, efendi, bey, beyefendi, paşa, hanım, hanımefendi, hazretleri" gibi unvan ve lakaplar kaldırıldı.
• Yerlerine yalnızca "Bay" ve "Bayan" kullanıldı.
• Erkân-ı askeriye dışında devlet madalya ve nişanları yasaklandı.
• Toplumsal sınıf farklılıkları azaltılmaya çalışıldı (Halkçılık ilkesi).

3 Aralık 1934 Bazı Kisvelerin Giyilmeyeceği Kanunu

Din görevlileri dışında kimsenin sokakta dini kıyafetle dolaşması yasaklandı. Cübbe, sarık, takke gibi kıyafetler yalnızca ibadethanelerde ve dini görev sırasında giyilebilecekti. Hahamlık ve patrik kıyafetleri için de aynı kural uygulandı.

Kadın Haklarının Kazanımı (Kronoloji)

Tarih	Kazanım
17 Şubat 1926	Türk Medeni Kanunu — Hukukta tam eşitlik (evlilik, boşanma, miras, şahitlik, meslek seçimi).
3 Nisan 1930	Belediye Kanunu — Kadına belediye seçimi seçme-seçilme hakkı.
26 Ekim 1933	Köy Kanunu değişikliği — Kadına muhtarlık ve köy ihtiyar heyeti seçimi seçme-seçilme hakkı.
5 Aralık 1934	Anayasa değişikliği — Kadına milletvekili seçme-seçilme hakkı (Türkiye birçok Avrupa ülkesinden önce verdi).
8 Şubat 1935	İlk kadın milletvekili seçimi: 18 kadın TBMM'ye girdi (Türk Kuşu lideri Sabiha Gökçen, Mebrure Aksoley, Şükûfe Nihal vd.).

Atatürk Dönemi dış politikasının temel ilkesi, "Yurtta Sulh, Cihanda Sulh" idi. Türkiye, Lozan'da elde ettiği başarıyı pekiştirmek, Lozan'dan çözülemeden çıkan sorunları diplomatik yollarla çözmek ve uluslararası arenada saygın bir yer edinmek için aktif diplomasi yürüttü. Atatürk Dönemi dış politikasını üç evreye ayırmak mümkündür: Lozan'dan kalan sorunlar (1923-1930), İttifak ve antlaşmalar dönemi (1930-1936) ve Hatay sorununun çözümü (1936-1939).

5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması (Musul Sorunu)

Lozan'da Musul'un statüsü çözülememişti; Türkiye ile İngiltere arasında ikili görüşmelere bırakılmıştı. İngiltere, Musul'un kendisinin manda yönetimindeki Irak'a verilmesini istedi; Türkiye ise Musul'un Misak-ı Milli sınırları içinde olduğunu savundu. Görüşmelerde sonuç alınamayınca Milletler Cemiyeti'ne götürüldü. Cemiyet komisyonu Musul'un Irak'a bırakılmasını önerdi.

• Türkiye, Şeyh Said İsyanı (1925) ile uğraşırken askeri olarak güçlü bir karşılık veremedi.
• 5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması ile Musul İngiliz mandasındaki Irak'a bırakıldı.
• Türkiye 25 yıl boyunca Musul petrol gelirinin %10'unu alacaktı (sonradan toptan ödemeyle çözüldü).
• Şu anda Atatürk Dönemi'nin en büyük kayıbı kabul edilir; ancak bu kararla Türkiye iç istikrarı korudu.

30 Ocak 1923 - 10 Haziran 1930 Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi (Etabli Sorunu)

Lozan'a ek olarak 30 Ocak 1923'te imzalanan Mübadele Sözleşmesi ile Anadolu'daki Rumlar (İstanbul Rumları hariç) ile Yunanistan'daki Türkler (Batı Trakya Türkleri hariç) karşılıklı olarak yer değiştirecekti. Etabli (yerleşik) terimi anlaşmazlık çıkardı:

• Yunanistan, "etabli" tanımını dar yorumlayarak İstanbul'daki Rumların büyük kısmını yerleşik kabul etmedi ve mübadeleden korudu.
• Türkiye ise "etabli" tanımını geniş yorumladı; Batı Trakya'daki Türklerin korunması için aynı yorumu istedi.
• Sorun yıllarca uzadı; 10 Haziran 1930 Ankara Antlaşması (Atatürk-Venizelos görüşmeleri) ile çözüldü: doğum yeri esas alındı, karşılıklı olarak iki tarafın yerleşikleri kabul edildi.
• Sonuç: Türk-Yunan ilişkileri normalleşti; 1934 Balkan Antantı'nın zemini oluştu.

18 Temmuz 1932 Milletler Cemiyeti'ne Üyelik

I. Dünya Savaşı sonrası kurulan Milletler Cemiyeti'ne (League of Nations) Türkiye, davet üzerine 18 Temmuz 1932'de üye oldu. Bu üyelik, Türkiye'nin uluslararası arenada saygın bir konuma kavuştuğunu gösterdi. Türkiye Cemiyet bünyesinde "Brest-Litovsk Antlaşması" sonrası çekilen Doğu Avrupa devletleri ile Sovyetler Birliği arasında tampon devletler grubunda yer aldı.

9 Şubat 1934 Balkan Antantı

1930'lu yıllarda İtalyan faşizminin (Mussolini) yayılmacı politikaları ve Almanya'da yükselen Nazizm, Avrupa'da güvensizliği artırdı. Mussolini'nin Doğu Akdeniz'e yönelik açıklamaları (özellikle "Asya'daki tarihi mirasımız" söylemi) Balkan ülkelerini birbirine yakınlaştırdı. 9 Şubat 1934'te Atina'da dört ülke imzaladı:

• Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya.
• Bulgaristan dışarıda kaldı (revizyonist tutumu nedeniyle).
• Tarafların karşılıklı olarak sınırlarına saygı duymaları, üçüncü bir Balkan devletinin saldırısına karşı birbirlerini koruyacaklarını taahhüt ettiler.
• İtalya'nın yayılmacı tehdidi karşısında bir kolektif güvenlik arayışıydı.
• 1940'larda fiili olarak işlevsiz hale geldi.

20 Temmuz 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi

Lozan'da Boğazlar (İstanbul ve Çanakkale Boğazları) uluslararası bir komisyona bırakılmış, Türkiye'nin egemenliği sınırlanmış ve Boğazlar bölgesi silahsızlandırılmıştı. 1930'larda İtalya ve Almanya'nın yarattığı tehdit ortamında Türkiye, Boğazlar'ın güvenliğinin yalnızca kendisi tarafından sağlanabileceğini öne sürdü.

• 22 Mayıs 1936'da Türkiye, Lozan imzacı devletlere nota göndererek Boğazlar Sözleşmesi'nin değiştirilmesini istedi.
• 22 Haziran 1936'da İsviçre'nin Montrö şehrinde konferans toplandı (Türkiye, İngiltere, Fransa, SSCB, Japonya, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya, Bulgaristan; İtalya katılmadı).
• 20 Temmuz 1936'da Montrö Boğazlar Sözleşmesi imzalandı.

Montrö ile Türkiye'nin Kazanımları

• Boğazlar Komisyonu kaldırıldı; Boğazlar üzerinde tam Türk egemenliği kuruldu.
• Türkiye Boğazlar bölgesini silahlandırma hakkını elde etti.
• Barış zamanında ticari gemilere geçiş serbestliği korundu.
• Savaş zamanında Türkiye tarafsızsa savaşan devletlerin savaş gemilerinin geçişi yasaklandı; Türkiye savaşa girerse Türkiye'nin uygun gördüğü ülkelerin geçişine izin verecekti.
• Karadeniz'e kıyısı olmayan devletlerin gemileri için tonaj ve süre sınırları getirildi.
• Türkiye'nin uluslararası prestiji yükseldi; Misak-ı Milli'nin önemli bir maddesi gerçekleşti.

8 Temmuz 1937 Sadabat Paktı

İtalya'nın 1935'te Habeşistan'ı (Etiyopya) işgali ve Almanya'nın silahlanması, Orta Doğu ülkelerini de tehdit etmeye başladı. Mussolini'nin "Akdeniz Roma denizidir, Mare Nostrum" söylemi bölge ülkelerini ittifaka itti. Türkiye, İran'la 1932'den beri sınır komisyonu çalışmaları yürütüyordu; Irak'la Musul sonrası ilişkiler düzelmişti.

• Tahran'daki Sadabat Sarayı'nda imzalandı.
• Türkiye, İran, Irak, Afganistan dört ülke.
• Tarafların birbirlerinin iç işlerine karışmaması, sınırlara saygı, saldırmazlık taahhüdü.
• Asya'daki ilk bölgesel güvenlik antlaşmasıdır.
• Lozan-sonrası Doğu güvenliğinin tamamlanmasıdır.

Hatay Sorunu (1936-1939)

20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması'nda Türk-Fransız sınırı çizilirken İskenderun ve Antakya bölgesi (Hatay), Suriye Fransız mandası içinde kalmış; ancak özerk statü ve Türk kültürü güvencesi verilmişti. 1936'da Fransa'nın Suriye'ye bağımsızlık vereceğini açıklaması Hatay sorununu gündeme getirdi (Hatay'ın Suriye'ye katılması anlamına geliyordu).

• 1936 — Atatürk sorunu Milletler Cemiyeti'ne taşıdı.
• 1937 — Cemiyet, Hatay'ın özerk bir devlet olarak yapılanmasını kararlaştırdı.
• 2 Eylül 1938 — Hatay Cumhuriyeti kuruldu (Cumhurbaşkanı Tayfur Sökmen, Başbakan Abdurrahman Melek).
• Atatürk son hastalığında bile Hatay sorununu yakından takip etti.
• 10 Kasım 1938 — Atatürk vefat etti; Hatay'a giremedi.
• 23 Haziran 1939 — Hatay Cumhuriyeti Halk Meclisi oy birliğiyle Türkiye'ye katılma kararı aldı.
• 30 Haziran 1939 — TBMM Hatay'ı Türk topraklarına kattı.

Atatürk'ün düşünce sistemi "Atatürkçü Düşünce Sistemi" veya "Atatürkçülük" adıyla anılır. Bu sistemin omurgasını oluşturan Altı Temel İlke, 10 Mayıs 1931'de Cumhuriyet Halk Fırkası'nın III. Büyük Kurultayı'nda parti programına alındı (Altı Ok simgesiyle), ardından 5 Şubat 1937'de 1924 Anayasası'nın 2. maddesine eklendi: "Türkiye Cumhuriyeti cumhuriyetçi, milliyetçi, halkçı, devletçi, laik ve inkılapçıdır."

1) Cumhuriyetçilik

Egemenliğin millete ait olduğu, devlet başkanının seçimle iş başına geldiği ve sürelerin kanunla belirlendiği yönetim biçiminin benimsenmesi.

• Uygulamalar: 23 Nisan 1920 TBMM, 1921 Anayasası ("Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir"), 1 Kasım 1922 Saltanatın Kaldırılması, 29 Ekim 1923 Cumhuriyet'in İlanı, 20 Nisan 1924 Anayasası, çok partili hayata geçiş denemeleri (TpCF, SCF), kadına seçme-seçilme hakkı.
• Anahtar kavramlar: Milli egemenlik, demokrasi, parlamento, anayasa, seçim.

2) Milliyetçilik

Türk milletini sevme, yüceltme; milli bilincin güçlendirilmesi; ortak vatan, ortak dil ve ortak tarih bilincinin oluşturulması.

• Uygulamalar: Türk Tarih Kurumu (1931), Türk Dil Kurumu (1932), Tevhid-i Tedrisat (1924), Yeni Türk Alfabesi (1928), Halkevleri (1932), Misak-ı Milli, Türk Tarih Tezi, kapitülasyonların kaldırılması, milli ekonomi politikası.
• Anahtar kavramlar: Milli kimlik, milli dil, milli tarih, milli kültür, vatandaşlık.
• Önemli: Atatürk'ün milliyetçiliği ırkçı değildir; "Türk milleti" tanımı vatandaşlık ve kültürel ortaklık temellidir.

3) Halkçılık

Toplumsal sınıf ayrımının reddedilmesi, kanun önünde eşitlik, devletin halka hizmet etmesi ve halk için var olması.

• Uygulamalar: Aşar Vergisi'nin kaldırılması (1925), Soyadı Kanunu (1934), Lakap-Unvanların Kaldırılması (1934), Kadın Hakları (1926-1934), Halkevleri, Köy Enstitüleri (sonradan İnönü), kıyafet düzenlemeleri.
• Anahtar kavramlar: Eşitlik, sosyal adalet, halk egemenliği, sınıfsızlık.

4) Devletçilik

Özel sektörün yetersiz kaldığı alanlarda devletin doğrudan üretici ve yatırımcı rol üstlenmesi; ekonomik kalkınmanın planlı şekilde sağlanması.

• Uygulamalar: Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı (1934-1938), İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı (1938), Sümerbank (1933), Etibank (1935), Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (1930), Türkiye Halk Bankası (1933), Karabük Demir-Çelik (1939), demiryolu millileştirilmesi.
• Anahtar kavramlar: Planlı ekonomi, sanayi, devlet yatırımı, ekonomik bağımsızlık.
• 1929 Dünya Ekonomik Buhranı sonrası karma ekonomi modeli: özel sektör + devlet birlikte.

5) Laiklik

Din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılması, devletin tüm dinlere eşit mesafede durması, vicdan ve ibadet özgürlüğünün güvence altına alınması.

• Uygulamalar: Saltanatın Kaldırılması (1922), Halifeliğin Kaldırılması (1924), Tevhid-i Tedrisat (1924), Şer'iye Mahkemeleri'nin kapatılması (1924), Türk Medeni Kanunu (1926), Tekke-Zaviyelerin Kapatılması (1925), 1928'de "devletin dini İslam'dır" maddesinin anayasadan çıkarılması, 5 Şubat 1937 anayasaya laiklik ilkesinin eklenmesi.
• Anahtar kavramlar: Akıl, bilim, din özgürlüğü, vicdan özgürlüğü, dini eşitlik.

6) İnkılapçılık (Devrimcilik)

Toplumun çağın gereklerine uygun olarak sürekli yenilenmesi, kazanılan inkılapların korunup geliştirilmesi.

• Uygulamalar: Tüm Atatürk inkılapları (siyasi, hukuki, sosyal, ekonomik, eğitim-kültür); inkılapların geri döndürülememesi ilkesi; çağdaş medeniyet seviyesini geçme hedefi.
• Anahtar kavramlar: Sürekli yenilik, çağdaşlık, dinamizm, ilerleme.

Bütünleyici İlkeler

Altı temel ilkeyi destekleyen ve onların hayata geçirilmesini kolaylaştıran ilkelerdir:

• Yurtta Sulh, Cihanda Sulh: Atatürk'ün ünlü dış politika düsturu; barışçıl, statükocu fakat hak savunucu bir politika (Yurtta Barış-Dünyada Barış).
• Milli Egemenlik: Egemenliğin tek kaynağının millet olması (Cumhuriyetçilik'i bütünler).
• Milli Bağımsızlık: Devletin iç ve dış işlerinde tam bağımsız olması; Lozan ile elde edilen kazanımları koruma.
• Milli Birlik ve Beraberlik: Türk milletinin coğrafi-kültürel-tarihi temellerde birliğinin korunması; etnik-mezhepsel bölünmelere karşı duruş.
• Akılcılık (Rasyonalizm): Aklın rehberliği; batıl inançlardan uzak durulması.
• Bilimsellik: "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir." sözünde özetlenen bilim odaklı yaklaşım.
• Çağdaşlaşma: Çağın gereklerine uyum; muasır medeniyet seviyesinin yakalanıp geçilmesi.
• İnsan ve İnsanlık Sevgisi: Hümanizm; "Bir insan dahi sıkıntıdaysa biz hepimiz sıkıntıdayız."

10 Kasım 1938 sabahı saat 9.05'te Mustafa Kemal Atatürk Dolmabahçe Sarayı'nda vefat etti. Vasiyetinin okunmasının ardından TBMM, ertesi gün 11 Kasım 1938'de İsmet İnönü'yü oy birliğiyle Türkiye Cumhuriyeti'nin ikinci Cumhurbaşkanı seçti. CHP'nin tüzüğünde "Değişmez Genel Başkan" yetkisi kaldırıldı; İsmet İnönü hem Cumhurbaşkanı hem de CHP Genel Başkanı oldu (Milli Şef).

İnönü Dönemi (1938-1950)

• Milli Şef Dönemi olarak da anılır; tek partili (CHP) yönetim sürdü.
• 1939-1945 II. Dünya Savaşı: İnönü, Türkiye'nin tarafsız kalmasını sağladı; her iki bloğa da diplomatik denge kuruldu.
• 1939'da hem İngiltere-Fransa ile, hem de SSCB ile karşılıklı yardım antlaşmaları görüşüldü; sadece İngiltere-Fransa ile 19 Ekim 1939 Üçlü İttifak Antlaşması imzalandı (fakat aktif askeri yardım hiç olmadı).
• 1941'de Almanya ile Türk-Alman Saldırmazlık Paktı imzalandı (18 Haziran 1941, Almanya SSCB'ye saldırmadan dört gün önce).
• 23 Şubat 1945 — Almanya ve Japonya'ya şeklî savaş ilanı: Yalta Konferansı (Şubat 1945) kararı gereği BM kurucu üyesi olabilmek için.
• 24 Ekim 1945 — Türkiye Birleşmiş Milletler'in kurucu üyesi oldu (51 kurucu üye arasında).

Savaş Dönemi Ekonomik Tedbirleri

• 1940 Milli Korunma Kanunu: Hükümete ekonomide olağanüstü yetki tanındı; karaborsayla mücadele.
• 1942 Varlık Vergisi: Savaş zenginlerinden bir defaya mahsus alınacak vergi; ancak Müslüman olmayan azınlıklara orantısız yüksek tahakkuk uygulandığı için ağır eleştirildi ve 1944'te kaldırıldı.
• 1944 Toprak Mahsulleri Vergisi: Tarım ürünlerinden alınan vergi (savaş dönemi gıda ihtiyacı için).
• 1945 Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu: Topraksız köylüye toprak dağıtımı; toprak ağaları (özellikle CHP içindeki muhalefet) tepki gösterdi — DP'nin doğuşunun arka planında bu kanun vardır.

Çok Partili Hayata Geçiş (1945-1950)

• 7 Haziran 1945 — Dörtlü Takrir: CHP içinden Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan, Fuat Köprülü, partinin demokratikleşmesini istedi; reddedildi.
• 18 Temmuz 1945 — Milli Kalkınma Partisi (Nuri Demirağ) — ilk muhalefet partisi.
• 7 Ocak 1946 — Demokrat Parti (DP) Celal Bayar başkanlığında kuruldu (Adnan Menderes, Refik Koraltan, Fuat Köprülü).
• 21 Temmuz 1946 — Çok partili ilk seçim (açık oy, gizli sayım sistemi nedeniyle "şaibeli seçim"); CHP kazandı.
• 14 Mayıs 1950 — Genel seçimler: "Gizli oy, açık sayım" ilkesiyle yapıldı; Demokrat Parti %53 oyla iktidara geldi. Türkiye'nin ilk gerçek demokratik iktidar değişimi oldu — bu olay literatürde "Beyaz Devrim" olarak da anılır (kansız iktidar değişimi).

14 Mayıs 1950 Sonrası — Demokrat Parti Dönemi (1950-1960)

• Cumhurbaşkanı: Celal Bayar; Başbakan: Adnan Menderes.
• Liberal ekonomi politikaları (özel sektör teşviki, kredi genişlemesi, Marshall yardımı kullanımı).
• 18 Şubat 1952 NATO üyeliği (Kore Savaşı'na katılım sayesinde).
• Yol-baraj-fabrika yatırımları (Seyhan Barajı, Hirfanlı Barajı, demiryolları).
• Halkın yaşam standardı yükseldi; ancak 1955 sonrası enflasyon ve döviz krizi başladı.
• 6-7 Eylül 1955 İstanbul olayları (Rum azınlığa yönelik saldırılar).
• Basın özgürlüğüne kısıtlamalar; muhalefete baskı.
• 27 Mayıs 1960 — Ordu darbesi; DP iktidarı sona erdi.

II. Dünya Savaşı sonrası dünya iki kutuplu hale geldi: ABD liderliğindeki Batı Bloku ve SSCB liderliğindeki Doğu Bloku. Türkiye, coğrafi konumu (Sovyetler'le sınır komşusu, Boğazlar bölgesi) nedeniyle Batı Bloku'na entegrasyon politikasını seçti.

Soğuk Savaş'ın Türkiye'ye Yansımaları

• 1945 Sovyet talepleri: SSCB, 19 Mart 1945'te 1925 Türk-Sovyet Saldırmazlık Paktı'nı tek taraflı olarak feshetti. Stalin Türkiye'den Kars-Ardahan'ı geri istedi ve Boğazlar'da ortak askeri üs talep etti. Türkiye reddetti.
• 12 Mart 1947 Truman Doktrini: ABD Başkanı Harry Truman, "komünist tehdit altındaki" Türkiye ve Yunanistan'a yardım açıkladı. Türkiye 100 milyon dolar askeri yardım aldı.
• 1948 Marshall Yardımı: ABD'nin Avrupa kalkınma planı; Türkiye 354 milyon dolar yardım aldı (1948-1952).

25 Haziran 1950 - 27 Temmuz 1953 Kore Savaşı

• Kuzey Kore (komünist, SSCB-Çin destekli) Güney Kore'ye saldırdı.
• BM Güvenlik Konseyi'nin kararıyla uluslararası güç oluşturuldu.
• Türkiye, BM kararına uyarak 4500 kişilik Türk Tugayını Kore'ye gönderdi (25 Temmuz 1950 karar, 19 Ekim 1950 hareket).
• Türk Tugayı, Kunuri (Kasım 1950), Kumyangjang-ni (Ocak 1951) ve Vegas Tepe (Mayıs 1953) savaşlarında kahramanca savaştı.
• 741 Türk askeri şehit oldu.
• Türkiye'nin uluslararası prestiji yükseldi; NATO'ya kabul yolu açıldı.

18 Şubat 1952 NATO Üyeliği

Türkiye ve Yunanistan, Kore Savaşı'ndaki katkıları sayesinde 18 Şubat 1952'de NATO'ya tam üye oldu. Bu üyelik:

• Türkiye'nin Batı Bloku'na resmen girişini simgeledi.
• Sovyet tehdidine karşı kolektif güvenlik sağladı.
• ABD'nin İncirlik (1954) ve diğer üs anlaşmaları yapmasının zeminini oluşturdu.
• Modernleşme yardımları arttı.

27 Mayıs 1960 Askeri Darbesi

• Demokrat Parti'nin son yıllarındaki ekonomik kriz, basın baskısı, "Tahkikat Komisyonu" kurulması (28 Nisan 1960 Beyazıt-İstanbul olayları, 555K — 5'inci ayın 5'i saat 5'te Kızılay) ve üniversite olayları darbeye zemin hazırladı.
• 27 Mayıs 1960'ta Albay Alparslan Türkeş'in sesinden radyodan darbe duyuruldu.
• Cemal Gürsel başkanlığında Milli Birlik Komitesi (MBK) yönetime el koydu.
• Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan Menderes, bakanlar ve DP milletvekilleri tutuklandı.
• Yassıada Mahkemeleri kuruldu; Adnan Menderes (Başbakan), Fatin Rüştü Zorlu (Dışişleri Bakanı), Hasan Polatkan (Maliye Bakanı) idama mahkum edildi (16-17 Eylül 1961).
• 9 Temmuz 1961 — yeni anayasa halk oyuyla kabul edildi (1961 Anayasası): kişi hak ve özgürlüklerini en geniş tutan, Anayasa Mahkemesi'ni ilk kez kuran, sosyal devlet ilkesini anayasal güvenceye alan, kuvvetler ayrılığını tam olarak uygulayan, çift meclisli (Millet Meclisi + Cumhuriyet Senatosu) sistem getiren anayasadır.
• 15 Ekim 1961 — genel seçim; CHP-AP koalisyonu (Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel, Başbakan İsmet İnönü).

Sonraki Askeri Müdahaleler

• 12 Mart 1971 Muhtırası: Genelkurmay Başkanı Memduh Tağmaç ve kuvvet komutanları, Süleyman Demirel'e muhtıra verdi; Demirel istifa etti, partiler üstü hükümet kuruldu.
• 12 Eylül 1980 Darbesi: Genelkurmay Başkanı Kenan Evren liderliğindeki Milli Güvenlik Konseyi yönetime el koydu. Sebep: 1970'lerin sağ-sol siyasi şiddeti, parlamentonun cumhurbaşkanı seçememesi. 1982 Anayasası 7 Kasım 1982'de halk oyuyla kabul edildi (%91.4 evet).
• 28 Şubat 1997 Post-modern Darbe: Milli Güvenlik Kurulu'nda alınan kararlarla Refahyol hükümeti (Necmettin Erbakan-Tansu Çiller) istifaya zorlandı.

Yumuşama Dönemi ve AB Süreci

• 1960'lı yıllarda Soğuk Savaş'ta yumuşama (Détente).
• 1963 Ankara Antlaşması — Türkiye AET'ye (sonra AB) ortaklık üyesi.
• 1996 Gümrük Birliği — Türkiye-AB.
• 10-11 Aralık 1999 Helsinki Zirvesi — Türkiye'ye AB adaylığı statüsü verildi.
• 3 Ekim 2005 — AB ile resmi katılım müzakereleri başladı.

Atatürk Dönemi inkılapları AYT'de en yoğun konu olduğundan, sınav koyucu adayları zorlamak için tarih-tarih, ilke-uygulama, isim-olay eşleştirme sorularını sıkça kullanır. Aşağıda en sık karıştırılan ve sınavda çelişki yaratabilecek bilgi çiftleri ile bunlara karşı verilebilecek cevap teknikleri yer almaktadır.

Sıkça Karıştırılan Tarih ve Olaylar

Olay A	Olay B	Ayırıcı
Saltanat — 1 Kasım 1922	Halifelik — 3 Mart 1924	Saltanat önce, Halifelik sonra; arada Cumhuriyet (29 Ekim 1923).
CHF — 9 Eylül 1923	TpCF — 17 Kasım 1924	CHF iktidar partisi, TpCF ilk muhalefet.
Şeyh Said — 13 Şubat 1925	Menemen — 23 Aralık 1930	Şeyh Said: Doğu, Nakşi, Kürt-hilafet; Menemen: Batı, Kubilay'ın şehit edildiği şeriat olayı.
Latin alfabesi — 1 Kasım 1928	TDK — 12 Temmuz 1932	Alfabe önce, TDK sonra; alfabe Latin harfleri, TDK öztürkçeleştirme.
Lozan — 24 Temmuz 1923	Montrö — 20 Temmuz 1936	Lozan'da Boğazlar uluslararası, Montrö'de Türk egemenliğine geçti.
Balkan Antantı — 9 Şubat 1934	Sadabat Paktı — 8 Temmuz 1937	Balkan: Yunanistan-Yugoslavya-Romanya; Sadabat: İran-Irak-Afganistan.
Atatürk'ün vefatı — 10 Kasım 1938	Hatay'ın katılımı — 23 Haziran 1939	Atatürk Hatay'ın katılımını göremedi; vefatından 7 ay sonra.
Kadına belediye seçim — 1930	Kadına milletvekili — 1934	Belediye 1930, muhtarlık 1933, milletvekili 1934 sırasıyla.
Sümerbank — 1933	Etibank — 1935	Sümerbank sanayi-dokuma, Etibank madencilik.
Truman Doktrini — 1947	Marshall Yardımı — 1948	Truman askeri yardım, Marshall ekonomik kalkınma.

Çözümlü AYT Tipi Soru 1: Cumhuriyet'in İlanı

Çözümlü AYT Tipi Soru 2: 3 Mart 1924 Üçlü Kanun

Çözümlü AYT Tipi Soru 3: Hukuk İnkılapları Kaynak Ülke

Çözümlü AYT Tipi Soru 4: İlke-Uygulama Eşlemesi

Çözümlü AYT Tipi Soru 5: Boğazlar Sorunu

Çözümlü AYT Tipi Soru 6: Çağdaş Dönem

Çözümlü AYT Tipi Soru 7: Atatürk'ün Vefatı ve Hatay

Çözümlü AYT Tipi Soru 8: Çok Partili Hayat

Çözümlü AYT Tipi Soru 9: Atatürk İlkeleri ve Anayasa

Çözümlü AYT Tipi Soru 10: II. Dünya Savaşı ve BM

Atatürk Dönemi inkılaplarının siyasi-hukuki çerçevesini destekleyen bir başka boyut aydınlanma hareketidir. Halkın okur-yazar oranının düşük olduğu, geleneksel toplum yapısının baskın olduğu bir ülkede modernleşme yalnızca yasalarla değil, kültürel-eğitim seferberliği ile gerçekleştirilebilirdi.

Eğitim Seferberliği Sayıları

Gösterge	1923	1938
Okur-yazar oranı (Genel)	%10 (yaklaşık)	%23-25
İlkokul sayısı	4.894	7.255
Ortaokul sayısı	72	228
Lise sayısı	23	82
Üniversite öğrencisi	2.914	9.835
Kadın okur-yazar oranı	%4 (yaklaşık)	%10-12

Kültürel Modernleşme: Sanat ve Bilim Atılımları

• 1924 Musiki Muallim Mektebi (Ankara) — modern müzik eğitimi.
• 1934 Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası kuruldu.
• 1936 Ankara Devlet Konservatuvarı — Carl Ebert (Almanya), Paul Hindemith (besteci) Türkiye'ye davet edildi.
• 1933 Üniversite Reformu — Darülfünun (Osmanlı yükseköğretim kurumu) kapatıldı, modern üniversite (İstanbul Üniversitesi) kuruldu. Hitler rejiminden kaçan Yahudi bilim insanları (Albert Malche, Erich Auerbach, Leo Spitzer, Andreas Schwarz, Wilhelm Röpke vd.) kadroya alındı.
• 1936 Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (Ankara) — Atatürk'ün önerisiyle.
• 1940 Köy Enstitüleri (Hasan Âli Yücel-İsmail Hakkı Tonguç) — köyden köye eğitmen yetiştirme; 21 enstitü açıldı; 1954'te kapatıldı.
• 1937-1938 Türk Hava Kurumu pilot yetiştirme — Sabiha Gökçen ilk Türk kadın savaş pilotu (Atatürk'ün manevi kızı).

Spor ve Sosyal Hayat

• 1922 Türkiye İdman Cemiyetleri İttifakı — modern spor yapılanması.
• 1923 Türkiye Futbol Federasyonu kuruldu.
• 1936 Berlin Olimpiyatları — Türkiye 7 sporcuyla katıldı (güreş bronz madalya — Yaşar Erkan).
• 19 Mayıs Gençlik ve Spor Bayramı — Atatürk'ün isteğiyle her yıl kutlanır (24 Mayıs 1938 yasası).
• 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı — TBMM'nin kuruluşu anısına.
• 30 Ağustos Zafer Bayramı — Başkomutanlık Meydan Muharebesi.
• 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı — Cumhuriyet'in ilanı.

Basın ve Yayın

Cumhuriyet'in ilk yıllarında basın özgürlüğü dengelenmiş şekilde uygulandı. 4 Mart 1925 Takrir-i Sükun Kanunu ile bazı muhalif gazeteler kapatıldı (İstiklal, Tevhid-i Efkâr, Vatan vd.). 1929 sonrası Akşam, Cumhuriyet (Yunus Nadi Abalıoğlu, 1924), Hâkimiyet-i Milliye (sonra Ulus, 1920), Tan, Yeni Sabah gibi gazeteler yayım hayatına devam etti. Atatürk Dönemi'nin sonlarında basında çoğulculuk fiilen sınırlıydı.

Kıyafet ve Yaşam Tarzında Değişim

• Şapka Kanunu sonrası fes-sarık kalktı; batılı şapka yaygınlaştı.
• Kadın kıyafetinde de modernleşme: çarşaf-peçe yerine yeni biçimler (Atatürk'ün ısrarla teşvik ettiği "açık kıyafet" anlayışı yerine zorlama yapılmadı).
• Atatürk'ün eşi Latife Hanım (29 Ocak 1923 - 5 Ağustos 1925 evli), sosyal hayatta kadının görünür olmasının erken bir örneğiydi.
• Balolar, çay partileri, açık sahnelerde kadın-erkek birlikte sosyalleşme.
• Yeni mimari: Cumhuriyet meydanları, devlet binaları (Sümerbank, banka binaları), Anıtkabir gibi anıt mimarisi.