TYT Türkçe — Ses Bilgisi (Ünlü/Ünsüz Uyumları, Değişimler)

Ses bilgisi, Türkçede seslerin (ünlü ve ünsüz harflerin) birbirleriyle kurduğu ilişkiyi, bir araya geldiklerinde uğradıkları değişimleri inceleyen dil bilgisi alanıdır. TYT Türkçe'de bu konu çoğunlukla "aşağıdaki ses olaylarından hangisi cümlede yoktur" ya da "aynı ses olayının örneği hangi sözcükte vardır" kalıbıyla sorulur.

Konu üç büyük başlığa ayrılır ve bu anlatım da aynı sırayı takip eder:

Bölüm	İçerdiği Ses Olayları	ÖSYM Tutumu
Ünlülerle İlgili	Ünlü türemesi, ünlü düşmesi, ünlü aşınması, ünlü daralması, ünlü değişimi	Çok sık sorulur, özellikle ünlü düşmesi ve ünlü daralması tuzakları
Ünsüzlerle İlgili	Ünsüz yumuşaması, ünsüz benzeşmesi, ünsüz düşmesi, ünsüz türemesi, kaynaştırma, ulama, dudak ünsüzlerinin benzeşmesi, göçüşme	Çok sorulur; özellikle -dık sıfat-fiiliyle kurulu örnekler bankodur
Ses Uyumları	Büyük ünlü uyumu, küçük ünlü uyumu	Son yıllarda nadiren sorulur; yine de temel bilgi zorunlu

Çalışırken Dikkat Edilecek 3 Altın Kural

• Ekin orijinalini bul. Türkçede sıfat-fiil -dık, görülen geçmiş -dı, ayrılma -dan, ek-fiil -idi biçimlerinde d ile başlar. Ek t'ye dönüşmüşse orada büyük ihtimalle ünsüz benzeşmesi vardır.
• Sözcüğün kökünü bul. "Ayrıntı" → ayırmak, "çevre" → çevirmek, "benzer" → beniz. Kök bilinmezse ünlü düşmesi atlanır.
• Tek bir sözcükte birden fazla ses olayı olabilir. ÖSYM'nin bankosu: yaptığında, kestiğinde gibi -dığında ekli sözcüklerde hem ünsüz benzeşmesi hem ünsüz yumuşaması bir arada bulunur.

Bu iki ses olayı birbirinin tersidir. Ünlü türemesinde sözcüğe yeni bir ünlü eklenir; ünlü düşmesinde kökteki ünlü kaybolur.

Ünlü Türemesi — Nerelerde Görülür?

Üç temel durumu vardır; TYT'de bu üç durum dışındaki örnekler istisna sayılır:

1. Küçültme eki (-cık / -cik) alırken isimlerde: bir → biricik, az → azıcık, dar → daracık, genç → gencecik. Kırmızıyla altını çizin: küçültme eki yalnız isimlere gelir; fiillere gelmez.
2. Pekiştirmelerde ünlü uyuyorsa: sapa sağlam, yapa yalnız, düpe düz, çepe çevre. Burada "sap sağlam" demeyiz, araya bir ünlü konur. Ama masmavi, yemyeşil, sapsarı gibi pekiştirmelerde araya ünlü girmez; buralarda türeme yoktur.
3. Yabancı kökenli bazı sözcükler dilimize girerken baş tarafta ünlü türer: station → istasyon, scala → iskele. Bu istisna ÖSYM'ye çıkmaz ama bilin.

Ünlü Düşmesi — Üç Ana Durum

Ünlü düşmesi de üç başlık altında toplanır ve TYT'de en çok çıkan ses olaylarından biridir:

Durum	Örnek	Açıklama
1. Çekim eki alırken	ağız → ağzı, göğüs → göğsü, burun → burnu, nehir → nehri, şehir → şehri, resim → resmi, oğul → oğlu	Organ adları ve ikinci hecesi ı/i/u/ü olan sözcüklerde ünlüyle başlayan ek geldiğinde orta ünlü düşer.
2. Yapım eki alırken	besi → beslemek, yumurta → yumurtlamak, ileri → ilerlemek, koku → koklamak, sızı → sızlamak, beniz → benzemek, ayır → ayrıntı/ayrı, çevir → çevre, kıvır → kıvrım, uyu → uyku, yanıl → yanlış, yalın → yalnız, buyur → buyruk	Sözcük tür değiştirirken (isim ↔ fiil) ünlü düşer. ÖSYM'nin en çok sorduğu grup burasıdır; özellikle ayrıntı, çevre, yalnız, benzer sözcükleri iki yıl arayla defalarca sorulmuştur.
3. Birleşik sözcük oluşurken	seyir etmek → seyretmek, şükür etmek → şükretmek, kayıp olmak → kaybolmak, hapis etmek → hapsetmek, hüküm etmek → hükmetmek, akis etmek → aksetmek, zehir olmak → zehrolmak, nakil etmek → nakletmek, sabır etmek → sabretmek, haps olmak → hapsolmak	İki ayrı sözcük bitişik yazılırken kelimelerden birinin ünlüsü düşer; yazımı her zaman bitişiktir.

Ünlü Düşmesinin Olmadığı Yerler — Usta İşi Bilgiler

• Bazı sözcüklerde kural işlemez: avuç → avucu (avcu denmez), hatır → hatırı (hatrı denmez), umur → umurunda (umrunda denmez).
• İkilemelerde düşmez: omuz omuza, burun buruna, koyun koyuna, ağızdan ağıza, devirden devire.
• Özel isimlerde düşmez: Gönül → Gönülü (Gönlü yazılır ama özel isim söz konusuysa aslı korunur), Nüfus, Bakır gibi özel isimler olduğunda ünlü atılmaz.
• Şiirde ölçü için yapılan düşmelerde kesme işareti kullanılır: Karaca'olan, n'oldu, n'haber. Bunlar da ünlü düşmesidir ancak yazımda ayrıdır.

Ünlü Aşınması (Aşma) — Ünlü Düşmesinin Alt Dalı

Türkçede iki ünlü yan yana gelmez. Geldiği durumlarda güçlü olan zayıf olanı aşındırarak düşürür; buna ünlü aşınması denir. Aslında bir tür ünlü düşmesidir.

• ne için → niçin
• ne asıl → nasıl
• kahve altı → kahvaltı
• cuma ertesi → cumartesi
• pazar ertesi → pazartesi

Ünlü Daralması Nedir?

a, e geniş ünlüleridir (ağız açılarak çıkarılır). ı, i, u, ü dar ünlülerdir (ağız büzülerek çıkarılır). a veya e'den sonra y ünsüzü gelirse bu geniş ünlüler daralarak ı, i, u, ü'ye dönüşür. Buna ünlü daralması denir.

En sık -yor (şimdiki zaman eki) önünde görülür:

• başla-yor → başlıyor
• söyle-yor → söylüyor
• de-yor → diyor (de- fiilinin en kritik örneği)
• ye-yor → yiyor
• anla-yor → anlıyor

-yor Dışında Ünlü Daralması

Yalnız y ünsüzü bile tek başına a/e'yi daraltabilir. Bu örnekler deneme sınavlarında en çok yanlış yaptırılan gruptur; dikkat gerekir:

• demek → diye, diyecek
• ne → niye
• yemek → yiyecek

"Diye" ve "niye" gördüğünüz her yerde ünlü daralması vardır — bunu ezberleyin. ÖSYM bu iki sözcüğü defalarca yanlış yaptırmak için kullanır.

Ünlü Değişimi (Kök Değişimi)

Ben ve sen kişi zamirleri yönelme hâl eki -e aldığında kökteki e ünlüsü a'ya dönüşür:

• ben + e → bana
• sen + e → sana

"Bene / sene" yazılırsa yazım yanlışı olur. Bu kurala ünlü değişimi ya da kökteki ünlü değişimi denir. Türkçede yalnız bu iki örnekte görülür; o yüzden bankoya yakın bir bilgidir.

Bu ikili birbirinin tam tersidir. Biri sertten yumuşağa, diğeri yumuşaktan serte dönüşümdür. Aradaki ilişkiyi kavradığınızda TYT'de iki soruyu birden toplarsınız.

Ünsüz Yumuşaması (Ünsüz Değişimi)

Sonu p, ç, t, k sert ünsüzlerinden biriyle biten bir sözcüğe ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde, bu sert ünsüzler sırasıyla b, c, d, g/ğ yumuşak karşılıklarına dönüşür.

Sert → Yumuşak	Örnek
p → b	kitap → kitabı, hesap → hesabı, kebap → kebabı
ç → c	borç → borcu, ağaç → ağacı, gönenç → gönenci
t → d	kanat → kanadı, yoğurt → yoğurdu, geçit → geçidi
k → g / ğ	renk → rengi, yanak → yanağı, çocuk → çocuğu, toprak → toprağı

Ünsüz Yumuşamasının İstisnaları (Aykırılıklar)

• Bazı tek heceli sözcüklerde yumuşama olmaz: geçmek → geç-en, ip → ipi, saç → saçı, at → atı, top → topu, suç → suçum, et → eti, yat → yatım, yurt → yurdumuz. (Dikkat: uç → ucu, çok → çoğu istisnanın istisnasıdır; bunlarda yumuşar.)
• Özel isimlerde yumuşama olmaz: Yakup'a (Yakub'a değil), Sinop'a (Sinob'a değil), Mehmet'i (Mehmedi değil). Yazımda mutlaka sert ünsüzle kalır.
• Bazı yabancı kökenli sözcüklerde yumuşama olmaz: hukuk → hukuku (huku- değil), evrak → evrakı (evrağı değil), ahlak → ahlakı, müttefik → müttefiki, blok → bloku, sanat → sanatı, cumhuriyet → cumhuriyeti. TYT'de en sık bu grup "aykırılık" örneği olarak sorulur.

Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme)

Sonu f, s, t, k, ç, ş, h, p (fıstıkçı şahap) sert ünsüzleriyle biten sözcüğe c, d, g ile başlayan bir ek geldiğinde bu yumuşak ünsüzler sertleşerek ç, t, k'ye dönüşür:

• kitap-cı → kitapçı
• sanat-cı → sanatçı
• beş-de → beşte, 5-de → 5'te
• git-di → gitti, seç-gin → seçkin
• at-gı → atkı, et-gi → etki, bit-gi → bitki
• as-gı → askı, coş-gu → coşku, yapış-gan → yapışkan

Önemli: Türkçede eklerin çoğunun orijinal hâli yumuşaktır (-dı, -dığı, -dan, -cı, -gı). Sözcüğün sonu sertle bittiğinde bu yumuşak ekler sertleşir. Ek olarak yalnız sıfat fiilden gelen -ki, zamir -ki ve zarf fiil -ken'in aslı zaten k'lidir.

Ünsüz Benzeşmesinin İstisnaları

• Birleşik sözcüklerde olmaz: üçgen, beşgen, çokgen (üç-gen yazılır, üç-ken değil). Çünkü -gen "kenarlı" anlamıyla ayrı bir sözcüktür.
• -gil eki benzeşmez: Fikret-gil, Ayşegil, amcamgil.
• -cağız / -ceğiz eki benzeşmez: çocuk-cağız → çocukcağız (çocukçağız değil).

ÖSYM'nin En Sevdiği Örnek: -dık / -dığında

Sıfat-fiil eki -dık ve zarf-fiil eki -dığında'nın orijinal hâli yumuşak: d-ı-k. Bu eki alan sözcüklerde hem ünsüz benzeşmesi hem ünsüz yumuşaması bir arada bulunabilir. ÖSYM'nin bankosu da burasıdır.

Sözcük	Kök + Ek	Sonuç	Olan Ses Olayı
yaptığında	yap + -dığında	yaptığında	d→t benzeşmesi + k→ğ yumuşaması (ikisi bir arada)
kestiğinde	kes + -dığında	kestiğinde	d→t benzeşmesi + k→ğ yumuşaması
yazdığında	yaz + -dığında	yazdığında	Yalnız k→ğ yumuşaması (d olduğu için benzeşme yok)
geldiğinde	gel + -dığında	geldiğinde	Yalnız k→ğ yumuşaması

Ünsüz Düşmesi

Sözcüğün kökündeki bir ünsüzün (çoğunlukla k) belirli ekler aldığında yok olmasıdır. TYT'de sıkça sorulur ve ünlü daralmasıyla birlikte en çok "cevap olarak" verilen ses olayıdır.

1. Küçültme eki (-cık / -cik) geldiğinde

Sözcüğün sonundaki k düşer:

• küçük → küçücük
• minik → minicik
• ufak → ufacık
• alçak → alçacık
• sıcak → sıcacık
• çabuk → çabucak
• büyük → büyücek

Küçültme -rek / -rak ekinde de aynı şey olur: küçük → küçürek, ufak → ufarak.

2. -msi / -msemek eki geldiğinde

küçük → küçümsemek. K düşer.

3. -l- yapım eki (fiil yapım eki) geldiğinde

• alçak → alçalmak / alçaldı
• yüksek → yükselmek / yükseldi
• küçük → küçülmek / küçüldü
• ufak → ufalmak / ufaldı
• seyrek → seyrelmek
• eksik → eksilmek

4. Bazı Birleşik Sözcüklerde

• ad + daş → adaş (d düşmesi)
• pazar + ertesi → pazartesi (r düşmesi)
• cuma + ertesi → cumartesi (e düşmesi — ünlü)

Ünsüz Türemesi (İkizleşmesi)

Arapça ve Farsçadan dilimize girmiş, tek heceli, sonu ünsüzle biten bazı sözcüklere ünlüyle başlayan ek veya yardımcı fiil (etmek, olmak) geldiğinde son ünsüz ikizleşir. Bu olaya ünsüz türemesi, türeyen ses aynısı olduğu için ünsüz ikizleşmesi de denir.

Sözcük + Ek / Yardımcı Fiil	Sonuç
his + i	hissi
zam + ı	zammı
hak + ı	hakkı
sır + ı	sırrı
af + ı	affı
red + i	reddi
zan + ı	zannı
şık + ı	şıkkı
hat + ı	hattı
his + etmek	hissetmek
hal + etmek	halletmek
af + etmek	affetmek
red + etmek	reddetmek
sır + olmak	sırr olmak
haz + etmek	hazzetmek

Kaynaştırma Harfleri (Yardımcı Ünsüzler)

Türkçede iki ünlü yan yana gelmez. Bir sözcük ünlüyle bittikten sonra başka bir ünlü (ek ünlüsü) gelmek isterse aralarına y, ş, s, n kaynaştırma ünsüzlerinden uygun olanı girer. Bu ünsüzler "yaşasın" kelimesiyle akılda tutulur.

Harf	Nerede Kullanılır	Örnek
y	Sıfat-fiil -en, gelecek zaman -ecek, belirtme -ı, yönelme -e, zarf-fiil -erek, yapım eki -ici önünde	bekle-yen, söyle-yecek, araba-yı, oku-ya, titre-yerek
ş	Sayılarda üleştirme eki -er önünde	iki-şer, yedi-şer, altı-şar
s	Belirtisiz isim tamlamasında tamlananın iyelik eki önünde	araba-sı, Ayşe'nin kedi-si, kitap arka-sı
n	İyelik ekinden sonra ünlüyle başlayan ek geldiğinde; zamirlerde	6-ın-cı → 6'ıncı/altıncı, onun-ki, Murat'ın evi-n-i

Ulama

Sonu ünsüzle biten bir sözcüğe ardından gelen ünlüyle başlayan sözcüğün, arada noktalama işareti (virgül, noktalı virgül, nokta, ünlem, soru işareti) yoksa bağlanarak tek solukta okunmasıdır.

• bakkaldan_ekmek aldık — sonu ünsüz, sonraki sözcük ünlüyle başlıyor, arada virgül yok → ulama var.
• okul_açıldı, yaprak_ağaç, adam_eve geldi — hepsinde ulama var.

Ulama, TYT'de "hangi ses olayı yoktur" sorularında genellikle "var" olarak bulunur; önce onu işaretleyip diğer seçeneklere bakmak işe yarar.

Dudak Ünsüzlerinin Benzeşmesi (n → m Dönüşümü)

Türkçede n ve b ünsüzleri yan yana gelemez. Çünkü b dudak ünsüzüdür (b, p, m dudak kullanılarak çıkar). N ise geniz ünsüzüdür. Yan yana geldiklerinde n, b'ye uyum sağlamak için m'ye dönüşür. Bu olaya dudak ünsüzlerinin benzeşmesi ya da dudaksızlaşma denir (bazı kaynaklar "NM çatışması" der; MEB kaynağı bu ismi tercih eder).

• anbar → ambar
• canbaz → cambaz
• penbe → pembe
• çarşanba → çarşamba
• perşenbe → perşembe
• saklanbaç → saklambaç
• dolanbaç → dolambaç

İstisnalar: Özel isimlerde (İstanbul, Safranbolu) ve birleşik sözcüklerde (onbaşı, sonbahar, binbaşı) bu dönüşüm yapılmaz; aslı yazılır.

Göçüşme (Yer Değiştirme / Metatez)

Bir sözcükteki iki ünsüzün söyleyiş kolaylığı için yer değiştirmesidir. Halk ağzında yaygındır, ama yazı dilinde yanlış sayılır.

• kibrit → kirbit (yanlış)
• toprak → torpak (yanlış)
• ekşi → eşki (yanlış)
• yalnız → yanlız (yanlış)
• kirpik → kiprik (yanlış)

Soruda "göçüşme var mıdır" denirse halk ağzındaki kullanımları bilmek gerekir; yazım yanlışı olarak da çıkabilir.

Ses uyumları, Türkçenin kalınlık–incelik ve düzlük–yuvarlaklık dengesini düzenler. Esas amaçları bir sözcüğün Türkçe mi yabancı mı olduğunu kabaca anlamaktır. TYT'de son yıllarda doğrudan sorulmuyor, ama bir soruda yer alırsa temel kuralı bilmek yeter.

Ünlülerin Sınıflandırılması

Grup	Ünlüler	Hatırlama
Kalın	a, ı, o, u	Noktasızlar
İnce	e, i, ö, ü	Noktalılar + e
Düz	a, e, ı, i	Ağzın dudak biçimi düz
Yuvarlak	o, ö, u, ü	Dudaklar büzülür
Geniş	a, e, o, ö	Ağız açık
Dar	ı, i, u, ü	Ağız kapalı/büzük

Büyük Ünlü Uyumu (Kalınlık–İncelik Uyumu)

Kural: Türkçe bir sözcükte kalın ünlüden sonra kalın, ince ünlüden sonra ince ünlü gelir.

• Uyan: almayacaklar (a-a-a-a-a), sevilmemişler (e-i-e-i-e), başlangıç (a-a-ı)
• Uymayan: kedicikler (e-i-i-e) — uyar aslında, alamıyor (a-a-ı-o) — o sıkıntılı

Çok Biçimli ve Tek Biçimli Ekler

Türkçedeki eklerin çoğu kalın ve ince biçimiyle birlikte bulunur; sözcüğe göre uyum sağlar:

• -dı / -di / -du / -dü: aldı, geldi
• -mış / -miş / -muş / -müş: bakmış, görmüş
• -acak / -ecek: alacak, gelecek

Ancak şu 7 ek tek biçimlidir ve büyük ünlü uyumunu bozar:

1. -yor (şimdiki zaman): geli-yor (inceyken yor kalın → uyum bozar)
2. -ken (zarf-fiil): alı-ken (kalın → ken ince → bozar)
3. -ki (ilgi zamiri / sıfat): sabah-ki (kalın → ki ince → bozar)
4. -daş / -taş: meslek-taş (ince → taş kalın → bozar)
5. -leyin: sabah-leyin (kalın → leyin ince → bozar)
6. -gil: amcam-gil (kalın → gil ince → bozar)
7. -ımtırak / -imtırak: yeşil-imtırak (ince → ımtırak kalın → bozar)

TYT'de "hangisinde büyük ünlü uyumunu bozan ek vardır" sorusunda bu yedisinden birini aramanız yeter.

Büyük Ünlü Uyumunun Aranmadığı Durumlar

• Tek heceli sözcüklerde aranmaz: taş, su, göz. Çünkü uyum için en az iki heceli olmalı.
• Yabancı kökenli sözcüklerde aranmaz: çerçeve, fiyat, dünya, kitap, televizyon, otobüs.
• Birleşik sözcüklerde aranmaz: milletvekili, birkaç, hanımeli.
• Bazı Türkçe sözcükler zamanla dönüşerek uyumu bozdu: anne (aslı ana), şişman (aslı şişmen), kardeş (aslı karındaş), elma (aslı alma), hangi (aslı kangı).

Küçük Ünlü Uyumu (Düzlük–Yuvarlaklık Uyumu)

İki kuralı vardır:

1. Bir sözcükte a, e, ı, i düz ünlülerinden birinden sonra yine a, e, ı, i gelmelidir.
2. Bir sözcükte o, ö, u, ü yuvarlak ünlülerinden birinden sonra ya a, e (düz-geniş) ya da u, ü (dar-yuvarlak) gelmelidir.

Önemli kural: Türkçede ilk hece dışında o, ö bulunmaz. Yani ikinci ve sonraki hecelerde o/ö gelirse sözcük yabancıdır ya da uyum bozulmuştur.

• Uyan: sevdi (e-i, düzden düz), köprü (ö-ü, yuvarlaktan dar-yuvarlak), güreş (ü-e, yuvarlaktan düz-geniş), kalmış (a-ı, düzden düz)
• Uymayan: havlu (a-u, düzden sonra yuvarlak olamaz), radyo (a-o, aynı sebep), otobüs (o-o-ü — ikinci hecede o olmamalı)

Bu bölümde son yıllarda TYT ve MSÜ'de sorulmuş örneklerden yola çıkarak çözüm refleksinizi geliştirecek taktikler paylaşılıyor.

Taktik 1: "Yoru At, -dı/-di Koy" (Ünlü Daralması İçin)

Bir sözcükte -yor varsa ünlü daralması olup olmadığını saniyeler içinde anlarsınız:

1. -yor'u sözcükten çıkar.
2. Yerine -dı / -di getir.
3. Bu yeni sözcükte -dı/-di'den önce a veya e varsa ünlü daralması vardır.

Sözcük	Dönüşüm	Karar
anlıyor	anladı	Daralma var (önünde a)
seviyor	sevdi	Daralma yok (önünde v)
biliyor	bildi	Daralma yok
yazıyor	yazdı	Daralma yok
istiyor	istedi	Daralma var (önünde e)
söylüyor	söyledi	Daralma var

Taktik 2: "Ekin Orijinalini Bul" (Ünsüz Benzeşmesi İçin)

Bir sözcüğün sonundaki ek -tı, -ta, -tan, -tı ise önce ekin Türkçedeki orijinal biçimini sorun:

• Görülen geçmiş zaman: aslı -dı
• Ayrılma hâl eki: aslı -dan
• Bulunma hâl eki: aslı -da
• Sıfat-fiil: aslı -dık

Ek yumuşaktan serte dönmüşse (-dı → -tı) orada ünsüz benzeşmesi vardır.

Örnek: sandığımız → kök san-, ek -dığımız. Ekin orijinali -dık. Burada sert-yumuşak dönüşümü YOK (d'ler korunmuş), ama k → ğ olduğu için yalnız ünsüz yumuşaması var. Şimdi kestiğinde → kes + -dığında. d → t olmuş (benzeşme) ve k → ğ olmuş (yumuşama). İkisi bir arada.

Taktik 3: "Kaynaştırma Harfi Neredeyse Hep Vardır"

"Hangi ses olayı yoktur" kalıbında kaynaştırma harfi büyük ihtimalle var olur. Sözcükler arasında ilk bakışta y, ş, s, n arayıp bulunca o seçeneği hemen eleyin, diğerlerine odaklanın.

ÖSYM'nin En Çok Sorduğu Bankolar

Sözcük Grubu	Aranacak Ses Olayı	Hangi Yıllarda Çıktı
ayrıntı, ayrılan, ayrım	Ünlü düşmesi (ayırmak → ayrı...)	YGS 2016, TYT 2018 (iki yıl arayla aynı sözcük!)
çevresi, çevreyi	Ünlü düşmesi (çevirmek → çevre)	YGS 2016, TYT 2018
kıvrım, kıvrılır	Ünlü düşmesi (kıvırmak → kıvrım)	Birkaç kez
yaptığında, kestiğinde, bildiğinden	Benzeşme + yumuşama (ikisi bir arada)	MSÜ 2023, 2024
küçücük, minicik	Ünsüz düşmesi (k düşer)	TYT 2020, 2023
geliyor, yağıyor, başlıyor	Ünlü daralması kontrol	Çok sık; ünlü daralması yoksa tuzak
niçin, nasıl, kahvaltı	Ünlü aşınması / düşmesi	MSÜ 2024
gözle, şanla, duman ile	Ünlü düşmesi (ile → -le)	Yeni müfredat, 2020+

Örnek Soru Çözümü (MSÜ 2025 Tipi)

Soru: "Aklı değişikliğine kalktığını gördüğünü eksikti istemiyordu" cümlesinde aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?

Çözüm:

1. Aklı ← akıl + ı → ünlü düşmesi var.
2. İstemiyordu → istemiyor → istedi → önünde e var → ünlü daralması var.
3. Değişikliğine → değişiklik + -i → k → ğ → ünsüz yumuşaması var.
4. Kalktığını → kalk + -dığını → d → t (ünsüz benzeşmesi) + k → ğ (ünsüz yumuşaması).
5. Gördüğünü → gör + -dığını → k → ğ → ünsüz yumuşaması.
6. Eksikti → eksik + idi → i ünlüsü düşmüş (ek-fiil düşmesi, ünlü düşmesi) + d → t (ünsüz benzeşmesi).

Bulduklarımız: ünlü düşmesi (var), ünlü daralması (var), ünsüz yumuşaması (var), ünsüz benzeşmesi (var). Tek bulamadığımız: ünsüz düşmesi. "Küçücük, minicik" gibi bir örnek yok. Cevap: ünsüz düşmesi.

TYT Türkçe ses bilgisi sorularında en çok yapılan hataları tek tabloda topluyoruz. Her satır sınavda karşılaşabileceğiniz bir tuzaktır.

Yanlış Sanılan	Doğru Bilgi
Gülücük, öpücükte ünlü türemesi vardır.	Yok. Burada ünsüz düşmesi vardır. (gülüş + cük → gülücük)
Avcu / hatrı / umrumda yazılabilir.	Yazılmaz. Avuç, hatır, umur sözcüklerinde ünlü düşmez; böyle yazılırsa yazım yanlışı olur.
Omuz omuza'da ünlü düşmesi vardır.	Yok. İkilemelerde ünlü düşmez. "Omzu ağrıdı"'da vardır.
İle bağlacı düşünce ses olayı olmaz.	Olur. "Gözle, sırayla, annemle" gibi biçimlerde ünlü düşmesi vardır (2018 müfredatı).
Hissiz, sessizde ünsüz türemesi vardır.	Yok. -siz yapım eki; türeme yalnız ünsüzle biten sözcüğe ünlüyle başlayan ek/yardımcı fiil gelince olur.
Cadde, sikke'de ünsüz türemesi vardır.	Yok. Bunlar dilimize zaten ikiz ünsüzle girmiştir; ek almamıştır.
Seviyor'da ünlü daralması vardır.	Yok. "Sevdi"'de -dı önünde v harfi var, a/e yok. "-yor" varsa hep daralma" yanlış bir genelleme.
Geçen, ipi, saçında ünsüz yumuşaması vardır.	Yok. Bazı tek heceli sözcükler yumuşamaya aykırılık gösterir; bunlar kapı gibi durur.
Evrağı, hukuğu doğru yazımdır.	Yanlış. "Evrakı, hukuku" yazılır; bu yabancı kökenli sözcüklerde yumuşama olmaz.
Senin evini'ndeki n kaynaştırma harfidir.	Değil. İyelik eki -in'in bir parçasıdır. "Murat'ın evini"'deki n kaynaştırmadır.
Üçgen, beşgen, çokgen'de benzeşme olmalıydı.	Birleşik sözcüklerde benzeşme olmaz. "-gen" kenarlı anlamında ayrı sözcüktür.
Gönüllü gördüm'de ünlü düşer.	Düşmez eğer "Gönül" özel isimse. Özel isimlerde ünlü düşmesi yok.
Dış → dışkısında ünsüz türemesi vardır.	Yok. Dışkı ayrı bir sözcük; ekten değil köken olarak böyledir.