Program Geliştirme ve Program Okuryazarlığı

Program Geliştirme, eğitim sürecinin tüm boyutlarını kapsayan ve eğitim programının nasıl hazırlandığını, uygulandığını ve değerlendirildiğini inceleyen alandır. KPSS Eğitim Bilimleri sınavında her yıl ortalama 5 soru ile temsil edilen kritik bir başlıktır.

2026 yılı itibarıyla AGS sınavı yeniden yapılandırılmış, eski Eğitim Bilimleri kapsamına ek olarak Program Okuryazarlığı başlığı eklenmiştir. Bu yeni alan, öğretmen adayının programdaki kazanımları okuyabilme, yorumlayabilme ve uygulayabilme becerisini ölçer.

Program Tiplerinin Kapsamı

En genelden en özele doğru sıralandığında program tipleri şu şekildedir:

• Eğitim Programı: Tüm derslerin öğretim programları, milli eğitimin amaçları, okul tür ve kademelerinin amaçları, rehberlik çalışmaları, eğitsel kol ve etkinlikler, proje ve ödevlerin tümünü kapsayan en geniş yapıdır. Yazılı bir doküman değil, dokümantasyonların bir araya gelmesiyle oluşan düzenektir.
• Öğretim Programı: Bir kademedeki bir dersin tüm sınıflarına yönelik program. Örneğin "9-12. sınıf matematik programı" bir öğretim programıdır. Talim ve Terbiye Kurulu hazırlar.
• Ders Programı: Bir dersin sadece bir sınıf düzeyine ait konu ve etkinliklerini içerir. Örneğin "9. sınıf matematik programı".
• Ünitelendirilmiş Yıllık Plan: Bir ders yılı boyunca işlenecek üniteleri ay ve hafta belirtilerek gösteren çizelge. Zümre öğretmenleri hazırlar.
• Ders Planı: 40 dakikalık bir ders saatinin nasıl işleneceğini gösteren en özel plan.

Programın Dört Temel Ögesi

Bir program dört temel öge etrafında şekillenir:

1. Hedef (çağdaş eğitimde kazanım, Maarif Modeli'nde öğrenme çıktısı): Öğrencilere kazandırılmak istenen bilgi, beceri ve tutumlar. Programın patronudur.
2. İçerik (kapsam, muhteva): Hedeflere ulaşmak için seçilen konu alanı.
3. Eğitim Durumları (öğrenme-öğretme süreci): Hedeflere ulaşmak için kullanılan yöntem, teknik, strateji ve materyaller.
4. Ölçme ve Değerlendirme (sınama durumları, öğrenme kanıtları): Hedeflere ulaşılıp ulaşılmadığını tespit eden ölçme araçları.

Bu dört ögenin tam ortasında ise belirtke tablosu bulunur; hedef ve içeriği ilişkilendirir, kenetliliği sağlar.

George J. Posner, programları beş kategoriye ayırmıştır. KPSS sınavlarında en sık karıştırılan başlıklardandır; her birini bir cümleyle tanımak en güvenli yöntemdir.

1. Resmi (Açık) Program

Milli Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulu tarafından hazırlanan çerçeve programdır. Eğitim ve öğretim programları bu kategoriye girer. Bölgeden bölgeye değişmez; standarttır. İşin teorik kısmıdır, henüz pratiğe dönüşmemiştir.

2. Uygulamadaki (İşlevsel) Program

Resmi programda yer alan konu ve etkinliklerin sınıfta öğretmen tarafından fiilen işlenmesidir. Aynı konu farklı öğretmenler tarafından farklı yöntem ve materyallerle işlenebilir; bu nedenle esnektir. İşleyiş şekli öğretmenden öğretmene değişebilir; önemli olan resmi programdaki kazanımın işlenmiş olmasıdır.

3. İhmal Edilen (Geçersiz) Program

Resmi programda yer almasına rağmen sınıfta işlenmeyen, geçiştirilen konulardır. Örneğin kış aylarında okulun kapalı spor salonu olmaması nedeniyle basketbol etkinliğinin yapılmaması bu kategoriye girer.

4. Ekstra (Destekleyici) Program

Resmi programda olmayan, ancak resmi programı veya öğrenciyi destekleme amacıyla okul tarafından planlı ve programlı olarak düzenlenen kültürel, sportif veya sanatsal faaliyetlerdir. Hafta sonu kursları, koro çalışmaları, kulüp faaliyetleri tipik örneklerdir.

5. Örtük (Gizil) Program

Resmi programın amacı dışında oluşan her tür informal öğrenmedir. Plan ve programı yoktur. Sınıf iklimi, okul kültürü, öğretmenin felsefi görüşünü dersinde yansıtması, kantinde arkadaştan duyulan bir bilgi, koridordaki bir tablo örtük programa örnektir. Olumlu da olumsuz da olabilir.

Program Tipi	Plan-Program?	Resmi Programla İlişkisi
Resmi	Var, standart	Çerçeveyi belirler
Uygulamadaki	Var, esnek	Resmi konuyu işler
İhmal Edilen	Var ama yapılmaz	Resmi konuyu atlar
Ekstra	Var, planlı	Resmi dışı destekler
Örtük	Yok	Amaç dışı oluşur

Program geliştirme süreci için iki klasik model KPSS Eğitim Bilimleri'nde sıkça karşılaştırılır: Tyler'ın tümdengelimsel modeli ve Taba'nın tümevarımsal modeli.

Tyler Modeli — 4 Temel Soru

Ralph Tyler (1949), program geliştirmede yanıtlanması gereken dört temel soru belirlemiştir. Bu sorular bir programın merkezini oluşturur:

1. Hangi eğitim hedeflerine ulaşmaya çalışılmalı? (Hedef belirleme — okul, öğrenci, toplum, konu alanı süzgeçleri)
2. Bu hedeflere ulaşmak için hangi öğrenme yaşantıları sağlanmalı? (Eğitim durumu / İçerik seçimi)
3. Bu yaşantılar nasıl etkili biçimde örgütlenmeli? (İçerik düzenleme — doğrusal, sarmal, modüler)
4. Hedeflere ulaşılıp ulaşılmadığı nasıl belirlenmeli? (Ölçme ve değerlendirme)

Tyler modeli tümdengelimseldir — uzmanlar genel hedefleri belirler, sonra alt sorulara iner. Üst düzey planlama öne çıkar.

Taba Modeli — Tümevarımsal Yaklaşım

Hilda Taba (1962), Tyler'a alternatif olarak öğretmen-merkezli ve tümevarımsal bir model önermiştir. Programı önce ünite düzeyinde geliştir, sonra bütüne genişlet.

Taba'nın 7 adımı:

1. İhtiyaçların belirlenmesi (öğrenci ve toplum analizi)
2. Hedeflerin oluşturulması
3. İçeriğin seçilmesi
4. İçeriğin düzenlenmesi
5. Öğrenme yaşantılarının seçilmesi
6. Öğrenme yaşantılarının düzenlenmesi
7. Değerlendirme yöntemlerinin belirlenmesi

Hedefler iki boyutta sınıflandırılır:

• Dikey Boyut: Uzak hedefler → Genel hedefler → Özel hedefler. Genelden özele doğru daralarak ilerler. Uzak hedefler ülkenin felsefesini yansıtır (Milli Eğitimin amaçları). Genel hedefler okul tür ve kademelerinin amaçlarıdır. Özel hedefler ise dersin ve konunun amaçlarıdır.
• Yatay Boyut: Bilişsel, duyuşsal ve psikomotor hedefler. Özel hedeflerin kendi içinde ayrıştırılmasıyla ortaya çıkar.

Bilişsel Alan: Bloom Taksonomisi

Zihinsel becerileri en alttan en üste doğru sıralayan altı basamaktan oluşur:

Bilgi Boyutları (Yenilenmiş Taksonomi)

Yenilenmiş Bloom Taksonomisi'nde dört bilgi türü vardır: Olgusal bilgi (terimler, tanımlar, ezber bilgi), Kavramsal bilgi (sınıflandırmalar, kuramlar, ilkeler), İşlemsel bilgi (problem çözme, deney yapma, yöntem kullanma), Üst bilişsel bilgi (kendi öğrenmesinin sorumluluğunu alma, metabiliş).

Duyuşsal alan; tutumları, ilgileri, değerleri ve inançları kapsar. Krathwohl tarafından geliştirilen taksonomi beş basamaktan oluşur. Kazanımlar genellikle "-ş" sesiyle biten fiillerle ifade edilir: alma, tepkide bulunma, değer verme, örgütleme, kişilik haline getirme.

1. Alma (Farkında Oluş)

Bireyin bir uyarıcının farkına varması, ona dikkat etmesi. Bilişseldeki bilmeye benzer şekilde en alt basamaktır. Anahtar ifade: farkında oluş, dikkat etme.

Örnek: "Çevre kirliliğinin farkında oluş", "farklı görüşlere sahip bireyleri dinlemeye dönüklük".

2. Tepkide Bulunma

Uyarıcıya yönelik ilgi ve istekli oluş. Bireyin razı olma, gönüllü olma, zevk alma davranışı sergilemesi.

Örnek: "Matematik öğrenmeye istekli oluş", "sosyal yardım projelerinde gönüllü oluş", "kendine verilen işten zevk alma".

3. Değer Verme

Bireyin inanç ve tutumlar doğrultusunda bir uyarıcıya değer atfetmesi. Bir şeye kendini adama, takdir etme, eleştirilere açık olma.

Örnek: "Öğretmenlik mesleğine kendini adamış olma", "her türlü eleştiriye açık olma".

4. Örgütleme

Yeni bir değer sistemi oluşturma ve bu konuda kararlı olma. Duygu ve değerleri farklı bir duruma transfer etme.

Örnek: "Mesleğe ilişkin yeni değerler oluşturma", "kendini geliştirmeye yönelik kararlı oluş".

5. Kişilik Haline Getirme

Değerin dünya görüşü ve karakter haline gelmesi. Alışkanlık ve rutin halini alması. En üst basamaktır; uç durumlarda ortaya çıkar.

Örnek: "Tüm canlıları seven kişilik oluşturma", "yasalara uymayı alışkanlık haline getirme".

Basamak	Anahtar Kavram	Örnek Eylem
1. Alma	Farkında oluş, dikkat	Fark eder, dinler
2. Tepkide Bulunma	İlgi, isteklilik, gönüllülük	İstekli olur, razı olur
3. Değer Verme	İnanç, tutum, takdir	Adar, takdir eder
4. Örgütleme	Yeni değer, kararlılık	Kararlı olur, oluşturur
5. Kişilik Haline Getirme	Dünya görüşü, alışkanlık	Alışkanlık edinir

Psikomotor alan; sinir-kas koordinasyonu gerektiren hareketleri ve becerileri kapsar. ÖSYM 2022 sınavlarından itibaren psikomotor hedefleri düzenli olarak sormaya başlamıştır. Simpson taksonomisinin yedi basamağı vardır.

1. Algılama

Bir becerinin nasıl yapıldığına dikkat etme. Yapanı izleyerek beceriyi gözlemlemek bu basamaktır.

Örnek: "Vites değiştirmenin nasıl yapıldığını gözlemler", "yüzme dersinde havuzun kenarındaki yüzücüyü inceler".

2. Kurulma

Bireyin beceriyi yapmaya hazır hale gelmesi. Fiziksel hazırlık, ekipman kontrolü, başlama pozisyonuna geçme.

Örnek: "Şoför koltuğuna oturup emniyet kemerini bağlar", "havuzun kenarına gelip atlama pozisyonu alır", "yemek için önlüğünü bağlar". (2022 KPSS sorusu)

3. Kılavuzlu Yapma

Beceriyi bir kılavuzun (kişi veya yazılı kaynak) yönlendirmesiyle yapma. Henüz öğrenme tamamlanmamıştır; bağımsızlık yoktur.

Örnek: "Sürücü adayı, eğitmen rehberliğinde araba kullanır", "kek tarifine bakarak keki yapar".

4. Mekanikleşme

Beceri yapılır ancak henüz hatasız değildir. Kılavuzun etkisi azalmıştır ama tam olarak kalkmamıştır. Hala küçük hatalar olabilir.

Örnek: "Trafiğe çıkar ama ara sıra arabayı stop ettirir", "kek yapar ama tam istenildiği gibi kabarmaz".

5. Beceri Haline Getirme

Becerinin istenilen nitelikte, hatasız ve bağımsız yapılması. Öğrenmenin tam anlamıyla gerçekleştiği basamaktır.

Örnek: "Bir müzik aletini istenilen nitelikte çalar" (2021 KPSS sorusu), "tarife bakmadan keki istenildiği şekilde yapar".

6. Uyumsama (Duruma Uydurma)

Öğrenilen beceriyi farklı durumlara transfer etme. Bilişsel alandaki uygulama basamağına benzer.

Örnek: "Araba kullanmayı bilen birinin traktörü de kullanabilmesi", "annesinin kıyafetini kendi ölçülerine göre uyarlama". (2022 KPSS sorusu)

7. Yaratma

Var olan beceriyi kullanarak yeni, özgün bir hareket ortaya koyma. Bilişsel alandaki sentez basamağıyla paraleldir.

Örnek: "Trafikte tekerlek üstünde araba sürme", "kendine özgü patlıcanlı kek tarifi geliştirme".

Harrow Psikomotor Taksonomisi (Karşılaştırma)

Anita Harrow (1972), Simpson'a alternatif olarak 6 basamaklı bir psikomotor taksonomi önermiştir. Harrow, daha kapsamlı bir hareket gelişimi modelidir; refleks hareketten estetik ifadeye uzanan bir hiyerarşi sunar.

1. Refleks Hareketler: İrade dışı tepkiler (göz kırpma, diz refleksi).
2. Temel Hareketler: Yürüme, koşma, atlama, tutma gibi doğal hareketler.
3. Algısal Yetenekler: Görsel, işitsel, dokunsal ipuçları izleyerek koordinasyon (top yakalama, çizgi takibi).
4. Fiziksel Yetenekler: Dayanıklılık, esneklik, kuvvet, çeviklik (uzun süre yüzme, ağırlık kaldırma).
5. Beceri Hareketleri: Karmaşık öğrenilmiş hareketler (tenis servisi, dans figürü, bisiklete binme).
6. Estetik İletişim (Sözsüz Anlatım): Duygu/düşünce iletmek için yapılan anlamlı hareketler (mim, tiyatro figürü, dans gösterisi).

İçerik (kapsam, muhteva), hedeflere ulaşmak için seçilen konu alanıdır. Belirtke tablosunda hedeflerle ilişkilendirilir.

İçeriğin Temel Özellikleri

• Hedefe Uygunluk: İçerik mutlaka hedefe (patrona) uygun olmalıdır.
• Bilimsellik: Bilimsel gerçeklerle örtüşmelidir.
• Güncellik: Çağın gerektirdiği bilgilerle güncellenmelidir.
• Aşamalılık ve Ön Koşulluk: Basitten karmaşığa, kolaydan zora; alt becerinin üst beceri için ön koşul olması.
• Kapsama: İçerikler arasında ilişki olmalı; bir konu diğerini kapsamalıdır.
• Kaynaşıklık: Eğitim durumlarının içerikle ilişkilendirilmesidir. Yatay (aynı yıl), dikey (farklı yıllar) olabilir.
• Soyutluk: İçeriğin tek bir ana fikir etrafında toplanması.
• Güvenirlik: Bilimsel bilgide tutarlılık.
• Alıştırma: İçeriğin başında ve sonunda alıştırmalara yer verilmesi.
• Görsellik: Şekil, şema, kavram haritası, grafik ve tablolarla desteklenmesi.
• Denge: İçeriğe ekleme veya çıkarma yapıldığında ana yapının değişmemesi.

İçerik Düzenleme Yaklaşımları

1. Doğrusal (Çizgisel) Tasarım

İçerik, bir trenin vagonları gibi basitten karmaşığa, ön koşul ilkesi ile sıralanır. Tekrar yoktur. Bilgi bir kez verilir, ezber mantığı vardır. Toplama-çıkarma-çarpma-bölme sıralaması doğrusaldır. (2023 KPSS sorusu)

2. Sarmal Tasarım

Bruner'ın önerdiği yaklaşımdır. İçerik, farklı öğretim yıllarında tekrarlar yoluyla derinleşerek verilir. 9. sınıfta fotosentezin tanımı, 10. sınıfta nasıl gerçekleştiği, 11. sınıfta karanlık reaksiyonlar şeklinde kapsam giderek artar. Tekrar şarttır.

3. Piramitsel Tasarım

Üniversite eğitimine benzer. Tabandan tepeye gidildikçe içerik daralır, uzmanlık tek alanda olur. Uzmanlaşma sisteme girmeden önce bellidir. En katı içerik düzenleme yaklaşımıdır.

4. Modüler Tasarım

İçerik birbirinden bağımsız öbeklere ayrılır; her öbek kendi içinde farklı yöntemlerle düzenlenebilir. Öbekler arasında ön koşul yoktur. Beden eğitimi (futbol, basketbol, voleybol, hentbol) tipik örnektir.

5. Çekirdek Tasarım

Tıp eğitimine benzer; ortak dersler alındıktan sonra seçmeli derslerle uzmanlaşma sağlanır. Uzmanlaşma sisteme girdikten sonra belli olur ve birden fazla alanda uzmanlık hakkı sunulur. Hem programı tasarlarken hem içerik düzenlerken kullanılabilir.

6. Sorgulama Merkezli Tasarım

Öğrenci ihtiyaçlarına göre içerikte esneklik yapılır. En esnek içerik düzenleme yaklaşımıdır. Yaşantı merkezli program tasarımı ile birlikte gelir.

7. Konu Ağı Proje Tasarımı

Konular harita şeklinde ilişkili olarak çıkarılır ve bunlardan projeler oluşturulur. Tez hazırlama süreci tipik örnektir.

Yaklaşım	Anahtar Özellik	Tipik Örnek
Doğrusal	Aşamalılık, ön koşul, tekrarsız	4 işlem sıralaması
Sarmal	Tekrar yoluyla derinleşme	Yıllar içinde fotosentez
Piramitsel	Uzmanlık önceden belli, tek alan	Lisans eğitimi
Modüler	Bağımsız öbekler, ön koşulsuz	Beden eğitimi sporları
Çekirdek	Ortak ders + seçmeli uzmanlık	Tıp eğitimi
Sorgulama	İçerikte esneklik	Öğrenci ihtiyacına dönük plan değişikliği
Konu Ağı Proje	Harita + proje üretme	Tez hazırlama

Eğitim durumları, öğretmenin hedeflere ulaşmak için kullandığı yöntem, teknik, strateji, materyal ve sınıf yönetimi faaliyetlerini kapsar. Sistemde işlem aşamasıdır. Hedefe uygun olarak düzenlenir.

Yöntem-Teknik ile Hedef İlişkisi

Yöntem ve tekniklerin seçimi hedefin düzeyine bağlıdır:

• Bilme düzeyi → Anlatım yöntemi
• Kavrama ve üstü → Buluş yolu, tartışma, örnek olay yöntemleri
• Sentez → Beyin fırtınası, yaratıcı drama
• Değerlendirme → Tartışma, münazara
• Duyuşsal hedefler → Konuşma halkası, drama, rol oynama
• Psikomotor hedefler → Gösterip yaptırma yöntemi

Öğretim Hizmetlerinin Niteliği — PİDE

Öğretim sürecini etkili kılan dört temel faktör vardır; baş harfleri "PİDE" şeklinde kodlanır:

P — Pekiştireç

İstenilen bir davranışın yapılma sıklığını artıran uyarıcılardır. Aferin, mükemmelsin, yüksek not, çikolata gibi.

İ — İpucu

Verilen yanlış cevabı doğruya ulaştırmak amacıyla kullanılan her tür uyarıcı. Sorular sormak, yönlendirmek ipucudur.

D — Dönüt-Düzeltme

Dönüt, cevabın doğruluğunu veya yanlışlığını hissettirme işidir. Sözlü veya sözsüz olabilir; öğretmenden öğrenciye veya öğrenciden öğretmene çift yönlüdür. Dönüt türleri:

• Teyit Edici Dönüt: "Evet" veya "Hayır" cevabıyla doğruluğu/yanlışlığı bildirme.
• Düzeltici Dönüt: Öğretmenin doğru yanıtı doğrudan vermesi.
• Açıklayıcı Dönüt: Cevabın neden yanlış olduğunu açıklayarak hissettirme.
• Teşhis Edici Dönüt: Hatanın nerede olduğunu tespit edip yönlendirme. "Daha çok çalışmalısın" gibi.
• Eklemleyici Dönüt: Cevaba ekstra bilgi ekleme.

Düzeltme ise; öğretmenin doğru cevabı doğrudan vermek yerine sorular sorarak, ipuçları vererek öğrencinin kendi yanlışını düzeltmesini sağlama sürecidir.

E — Etkin Katılım

Öğrencilerin öğretim sürecine bizzat dahil olması. Sorulara yanıt verme, tartışmaya katılma, etkinlik yapma. Sınıfta istenmeyen davranış yoksa etkin katılım vardır. Güdülenme yüksek ise etkin katılım da yüksektir.

Öğrenme Stratejileri

Çocukların bilgiyi öğrenirken kullandıkları stratejilerdir; öğretim stratejilerinden (sunuş-buluş-araştırma inceleme) farklıdır:

• Dikkat Stratejisi: Algıda seçicilik. Koyu yazma, altı çizme, italik kullanma, fosforlu kalem.
• Tekrar Stratejisi: Bilginin uzun süreli belleğe taşınması ve hatırlanması. Sürekli okuma-yazma.
• Anlamlandırma Stratejisi: Yeni bilgiyi ön bilgiyle ilişkilendirme. Akrostiş, kodlama, özet çıkarma.
• Örgütleme Stratejisi: Bilgiyi sınıflandırma. Kavram haritaları, şemalar, görseller.
• Yürütücü Biliş (Metabiliş): Kendi öğrenmesinin sorumluluğunu alarak strateji oluşturma.
• Duyuşsal Strateji: İçsel pekiştireçlerle öğrenmeyi destekleme. Kendi kendine motivasyon.

Ölçme ve değerlendirme ögesi, hedef ya da kazanımlara ulaşılma düzeyini tespit etmek için ölçme araçları oluşturur. Çoktan seçmeli testler, doğru-yanlış, boşluk doldurma, portfolyo, performans görevi başlıca araçlardır.

Hedef Düzeyi - Ölçme Aracı İlişkisi

• Bilme düzeyi → Doğru-yanlış, boşluk doldurma, çoktan seçmeli
• Kavrama-Uygulama-Analiz → Çoktan seçmeli testler
• Sentez ve üstü → Performans görevi, portfolyo
• Duyuşsal alan → Tutum ölçekleri
• Psikomotor alan → Performans görevi, gözlem

Değerlendirme Türleri

1. Diyagnostik (Tanılayıcı/Yerleştirici) Değerlendirme

Dönemin başında, öğrencinin ön bilgilerini tespit etmek için yapılır. Çocuk okula geldiğinde sayısal/sözel sınıfa yerleştirilmesi bu kategoriye girer.

2. Formatif (Biçimlendirici/İzleme) Değerlendirme

Bir ünite sonrasında yapılır. Amacı öğrenme eksikliklerini tespit etmektir. Quizler, ünite sonu testleri formatiftir. Not verilebilir ama geçme-kalmayı etkilemez.

3. Summatif (Düzey Belirleyici/Değer Biçme) Değerlendirme

Dönemin sonunda yapılır. Birden fazla ünitenin kritik davranışlarını ölçer. Çocuğa "geçti" veya "kaldı" denilebilmesi için not verilir; geçme-kalmayı doğrudan etkiler.

Tür	Zaman	Amaç
Diyagnostik	Dönem başı	Ön bilgi tespiti, yerleştirme
Formatif	Ünite sonu	Öğrenme eksikliklerini tespit
Summatif	Dönem sonu	Değer biçme, geçti/kaldı kararı

Geleneksel ve Çağdaş Değerlendirme

Geleneksel anlayışta sadece sonuç değerlendirmesi yapılırken, çağdaş yaklaşımda (Maarif Modeli dahil) süreç + sonuç değerlendirmesi birlikte ele alınır. Çağdaş yaklaşımda öğrenci de değerlendirme sürecine katılır:

• Akran Değerlendirmesi: Öğrencinin diğer öğrenciyi değerlendirmesi.
• Öz Değerlendirme: Öğrencinin kendi kendini değerlendirmesi.
• Portfolyo: Birden fazla ürünün dosyalanarak değerlendirilmesi.
• Performans Görevi: Tek bir üründe sürecin değerlendirilmesi.

Belirtke Tablosu

Programın dört temel ögesinin tam ortasında yer alır. Hedef ile içeriği ilişkilendirir; kenetliliği sağlar. Yatay eksende hedef alanları (bilişsel-duyuşsal-psikomotor ve alt basamakları), dikey eksende konular yer alır.

Belirtke tablosu içerikten sonra, eğitim durumlarından önce oluşturulur. Yöntem-tekniği ve ölçme aracını doğrudan göstermez; ancak hedef düzeyine bakarak yol gösterebilir. Bir ölçme aracında en az kaç soru olması gerektiğini belirleyerek kapsam geçerliğini sağlar.

Bir program oluşturulurken önce felsefeye karar verilir; bu felsefe tasarım yaklaşımını belirler. Üç ana program tasarımı vardır.

1. Konu Merkezli Tasarımlar

Esasici ve daimici eğitim felsefesi temellidir. Konu ve içerik merkezdedir. Çocuk pasif, öğretmen aktiftir. Ezber öğrenme ve akademik başarı ön plandadır.

Konu Alanı Tasarımı

Bilginin aktarımı ve detaylandırılması esastır. Anlatım yöntemi sıklıkla kullanılır. İdealizm felsefesinin etkisi vardır; akılcı düşünmenin geliştirilmesi amaçlanır.

Disipliner Tasarım

Bilginin uygulanışı ve kavramsallaştırılması esastır. Araştırma, gözlem, deney yöntemleri kullanılır. Realizm felsefesinin etkisi vardır; bilimsel bilgiyi ispatlama amaçlanır.

Disiplinler Arası (Korelasyonel / İlişki Merkezli) Tasarım

Aynı konu farklı derslerde farklı etkinliklerle ele alınır. Örneğin 23 Nisan günü Türkçe'de kompozisyon, resim dersinde resim, müzik dersinde şarkı yapılması. (2023 KPSS sorusu)

Geniş Alan Tasarımı

Birden fazla ders bütünleşerek tek bir ders altında toplanır. Fen bilgisi (fizik+kimya+biyoloji), sosyal bilgiler (tarih+coğrafya+vatandaşlık), hayat bilgisi tipik örneklerdir.

Süreç Tasarımı

Ortak bir öğrenme yoluyla aynı bilgiye ulaşma amacı. Tüm konularda aynı yöntem-teknik kullanılır. Türkiye'de okul öncesi eğitiminde oyun temelli öğrenme buna örnektir. Hem konu hem öğrenen merkezli özellikleri taşır; iki yaklaşım arasında geçiş noktasıdır.

2. Öğrenen Merkezli Tasarımlar

İlerlemeci eğitim felsefesi temellidir. Birey ve bireyin ilgi-ihtiyaçları merkezdedir. Çocuk aktiftir, öğretmen rehberdir. Yaparak yaşayarak öğrenme, problem çözme ve üst düzey düşünme becerileri geliştirilir.

Çocuk Merkezli Tasarım

Çocuklar sisteme girmeden önce, ihtiyaç analizi yapılarak program oluşturulur. Uzmanlar tarafından hazırlanır.

Yaşantı Merkezli Tasarım

Süreç içinde, öğrenci ihtiyaçları doğrultusunda öğretmen programda esneklik yapar. Örneğin 3 basamaklı doğal sayılar yerine eksik kalan 2 basamaklı doğal sayıların işlenmesi. (2022 KPSS sorusu)

Radikal Romantik Tasarım

Natüralizm felsefesi temellidir. Çocuğun özgür doğasına uygun, doğa ile iç içe öğrenme savunulur. Orman okulları tipik örnektir. "Okul her yerdir" anlayışını yansıtır. (2022 KPSS sorusu)

Hümanist (İnsancıl) Tasarım

Maslow ve Rogers etkisindedir. "Birey biriciktir ve tektir" ilkesinden hareketle her çocuğa özgü program savunulur. Davranışçı yaklaşımı reddeder; bireysel farklılıkların olduğunu kabul eder.

3. Sorun Merkezli Tasarımlar

Yeniden kurmacı eğitim felsefesi temellidir. Toplum, doğa, çevre ve toplumsal sorunlar merkezdedir.

Çekirdek Tasarım

Türkiye'de tıp eğitimine benzer. Dönemlik 3 toplumsal sorun içeren proje ödevi verilir; ortak dersler + seçmeli dersler ile uzmanlık. Okullar toplumsal sorunları çözme laboratuvarıdır. İşbirliğine dayalı öğrenme vardır.

Yaşam Şartları Tasarımı

Var olan toplumsal sorunlara duyarlı birey yetiştirme. Etik değerler eğitimi, ulusal değerler eğitimi ve boş zamanları değerlendirme eğitimi verilir. Mevcut durumu yansıttığı için betimsel yaklaşıma daha yakındır.

Toplumsal Sorunlar ve Yeniden Kurmacı Tasarım

Olası toplumsal sorunları çözebilecek birey yetiştirme. Toplumsal reform, değişim ve gelişim merkezdedir. Okul; siyasi, ekonomik ve toplumsal yönden değişimin merkezidir. Geleceğe yönelik olduğu için analitik yaklaşıma yakındır.

Tasarım Ana Türü	Felsefe	Merkez
Konu Merkezli	Esasici, daimici	Konu, içerik
Öğrenen Merkezli	İlerlemeci	Birey, ilgi-ihtiyaç
Sorun Merkezli	Yeniden kurmacı	Toplum, toplumsal sorun

Aşağıdaki örnekler, KPSS Eğitim Bilimleri sınavında karşılaşılabilecek tipik soru kalıplarını yansıtır.

Örnek 1: Hedef Düzeyi Belirleme

Soru: "Verilen bir parçanın özetini çıkarır" kazanımı, Bloom Taksonomisi'nin hangi basamağındadır?

Çözüm: Özet çıkarma, parçayı anlamayı gerektirir. Olduğu gibi ezber değildir; bilgiyi farklı duruma transfer de değildir; yeni bir ürün ortaya koyma da yoktur. Parçayı anlamlandırarak kendi cümleleriyle özetleme yapılıyorsa kavrama basamağındadır.

Cevap: Kavrama

Örnek 2: Posner Program Türü

Soru: Doğu Anadolu Bölgesi'nde görev yapan beden eğitimi öğretmeni, programda yer alan basketbol etkinliğini, okulda kapalı spor salonu olmaması ve dışarıda kar yağması nedeniyle yapamayıp sınıfta öğrencilerle salon oyunu oynatmıştır. Bu durum Posner'a göre hangi program türüne örnektir?

Çözüm: Resmi programda basketbol etkinliği vardı ama yapılmadı; bu nedenle öğretmen programdaki konuyu ihmal etmiştir. Resmi programda yer alan bir etkinliği işlemeyip atlamak geçersiz/ihmal edilen program kapsamına girer.

Cevap: İhmal Edilen (Geçersiz) Program

Örnek 3: İçerik Düzenleme

Soru: Bir matematik öğretmeni, 1. sınıfta toplama-çıkarma, 2. sınıfta çarpma-bölme, sonraki yıllarda problem çözmeyi öğretmektedir. Çıkarma toplama için, çarpma bölme için ön koşul olarak kabul edilmiştir. Bu içerik düzenleme yaklaşımı hangisidir?

Çözüm: Konular basitten karmaşığa doğru sıralanmış, aralarında ön koşul ilişkisi vardır ve tekrar yapılmamaktadır. Bu özelliklerin tümü doğrusal tasarımı işaret etmektedir. Sarmal tasarımdan farkı tekrarın olmamasıdır.

Cevap: Doğrusal Tasarım

Örnek 4: Psikomotor Hedef Basamağı

Soru: Bir öğrenci yüzme dersinde havuz kenarına gelmiş, ellerini birleştirmiş ve atlama pozisyonunu almıştır. Bu davranış psikomotor hedeflerin hangi basamağına örnektir?

Çözüm: Öğrenci henüz yüzmemiş; sadece beceriyi yapmaya hazır hale gelmiştir. Bu durum doğrudan kurulma basamağıdır. Algılamada becerinin nasıl yapıldığını gözlemleme vardır; kurulmada ise yapmaya hazır olma vardır.

Cevap: Kurulma

Örnek 5: Program Tasarımı Yaklaşımı

Soru: Türkçe öğretmeni o gün sıfatlar konusunu işleyecektir. Ancak bir öğrencinin annesinin çürük elma vermesi konusu sınıfta gündem olduğunda, öğretmen ana konusunu bırakıp meyvelerin olgunlaşması ve çürümesi üzerine etkinlik yapmaktadır. Bu durum hangi program tasarımı yaklaşımına örnektir?

Çözüm: Süreç içinde, öğrencilerin merak ve ihtiyacından kaynaklı olarak öğretmen programda esneklik yapmıştır. Çocuk daha sisteme girmeden önce belirlenen bir program değildir; süreç içinde değişiklik yapılmıştır. Bu durum yaşantı merkezli tasarımı işaret eder.

Cevap: Yaşantı Merkezli Tasarım

Örnek 6: Dönüt Türü

Soru: Öğretmen "Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti kimdir?" diye sormuş, öğrenci "Göktürkler" cevabı vermiştir. Öğretmen "Hayır, çünkü Göktürklerin yarı göçebe yaşam tarzı sürdürdüğünü biliyoruz" demiştir. Bu hangi dönüt türüne örnektir?

Çözüm: Öğretmen "hayır" diyerek cevabın yanlışlığını hissettirmiş ve neden yanlış olduğunu da açıklamıştır. Hatanın nedenini açıklayan dönüt türü açıklayıcı dönüttür. Sadece "hayır" deseydi teyit edici, doğru cevabı verseydi düzeltici, hatayı tespit edip yönlendirseydi teşhis edici dönüt olurdu.

Cevap: Açıklayıcı Dönüt

Örnek 7: Bilişsel Hedef - Analiz mi Değerlendirme mi?

Soru: "Siyasi partileri demokrasi anlayışına göre tartışır" kazanımı hangi bilişsel hedef basamağındadır?

Çözüm: Burada bir ölçüt vardır: demokrasi anlayışı. Bu ölçüte dayanarak siyasi partiler yargılanmaktadır, eleştirilmektedir. Eleştirme + ölçüt + karara varma = değerlendirme basamağı. Eğer ölçüt sadece kıyaslama amacıyla kullanılıyor ve bütün ayrıştırılıyorsa analiz olurdu; ancak burada ölçüt yargılama amaçlıdır.

Cevap: Değerlendirme