Değişen Dünya Dengeleri Karşısında Osmanlı Siyaseti (1595-1699)

Değişen Dünya Dengeleri Karşısında Osmanlı Siyaseti (1595-1699), AYT Tarih'in her yıl 2-3 soru getirdiği yoğun siyasi başlıktır. 104 yıllık bu dönem, klasik dönemin sona ermesinden Karlofça Antlaşması'na kadar uzanan, padişah-padişah işlenen bir kronolojidir.

Bu konudan gelen sorular yedi ana kalıpta yoğunlaşır: antlaşma-padişah eşleşmesi (Zitvatorok-I. Ahmed, Kasr-ı Şirin-IV. Murad, Karlofça-II. Mustafa), kronolojik sıralama (1606 Zitvatorok → 1639 Kasr-ı Şirin → 1664 Vasvar → 1672 Bucaş → 1699 Karlofça), "ilk"ler (ilk padişah katli — Genç Osman; ilk eşitlik antlaşması — Zitvatorok; ilk denk bütçe — Tarhuncu; saraydan ilk evlilik — Genç Osman), kavram tanımlama (Ekber-Erşed, kafes usulü, Kadınlar Saltanatı, Vakvakıye), iç isyanlar (Celâli, Suhte, İstanbul, Eyalet), Köprülüler dönemi (sadrazam-zafer eşleştirmesi), ve karıştırılan noktalar (Hotin 1621/Bucaş 1672 — ikisi de Lehistan; III. Mehmed kafes usulünü getirdi vs I. Ahmed Ekber-Erşed'i getirdi).

Konunun Ana Eksenleri

• Padişahlar Sırası: III. Mehmed (1595-1603) → I. Ahmed (1603-1617) → I. Mustafa (1617-18, 1622-23) → II. Osman (1618-1622) → IV. Murad (1623-1640) → Sultan İbrahim (1640-1648) → IV. Mehmed (1648-1687) → II. Süleyman (1687-1691) → II. Ahmed (1691-1695) → II. Mustafa (1695-1703).
• Önemli Antlaşmalar: 1606 Zitvatorok (Avusturya), 1611 Nasuh Paşa (İran), 1621 Hotin (Lehistan), 1639 Kasr-ı Şirin (İran), 1664 Vasvar (Avusturya), 1672 Bucaş (Lehistan), 1699 Karlofça (Avusturya-Lehistan-Venedik), 1700 İstanbul (Rusya).
• Dönüm Olayları: 1596 Haçova Meydan Muharebesi, 1622 Genç Osman'ın katli, 1638 Bağdat'ın geri alınması, 1656 Çınar Vakası, 1683 II. Viyana Kuşatması, 1697 Zenta Bozgunu.
• Sülaleler: Köprülüler — Köprülü Mehmed Paşa, Köprülü Fazıl Ahmed Paşa, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Amcazade Hüseyin Paşa.
• İç Sorunlar: Kapıkulu (Yeniçeri) bozulması, tımar bozulması ve iltizamın yaygınlaşması, Kadınlar Saltanatı, kafes usulü, Celâli isyanları, Suhte (öğrenci) ayaklanmaları, eyalet isyanları.
• Anahtar Tarihler: 1595, 1596 Haçova, 1606 Zitvatorok, 1622 Genç Osman, 1639 Kasr-ı Şirin, 1648 IV. Mehmed tahta çıkışı, 1656 Köprülü Mehmed Paşa, 1664 Vasvar, 1669 Girit fethi, 1672 Bucaş, 1683 II. Viyana, 1684 Kutsal İttifak, 1697 Zenta, 1699 Karlofça, 1700 İstanbul.

Bu Bölümün 90 Saniyelik Özeti (Sprint Modu)

Detaylar aşağıdaki 18 bölümde tek tek işlenmiştir. Sınava 1-2 gün kalmışsa yukarıdaki 14 maddelik özet yeterli olacaktır.

Duraklama Dönemi (1595-1699) ifadesi, 19. yüzyıl sonlarında Tarih-i Osmanî Encümeni tarafından öğretim kolaylığı için üretilmiş bir adlandırmadır. Dönemin padişahları kendilerini bir "duraklama döneminde" görmemiştir; bu sınıflandırma sonradan tarihçiler tarafından yapılmıştır. Duraklama, "her şey kötüye gitti" anlamına gelmez; aksine Osmanlı doğu ve batıda en geniş sınırlarına bu dönemde ulaşmıştır (1590 Ferhat Paşa ile doğuda, 1672 Bucaş ile batıda). Ancak yapısal sorunlar bu yıllarda derinleşmiş, klasik dönemin dengeleri çözülmeye başlamıştır.

İç Sebepler

1. Küçük yaşta padişahların tahta çıkması: IV. Mehmed 7 yaşında, II. Osman 13 yaşında, IV. Murad 11 yaşında tahta geçti. Devlet yönetme tecrübesi olmayan bu çocuklar, Yeniçeri ağaları, sadrazamlar ve özellikle valide sultanların etkisinde kaldı.
2. Saray kadınlarının (valide sultanların) yönetime karışması: Safiye Sultan, Handan Sultan, Kösem Sultan, Hatice Turhan Sultan gibi valide sultanlar dönemin politikasını şekillendirdi. Bu döneme tarihte Kadınlar Saltanatı denir; başlangıcı Hürrem Sultan'a (Kanuni dönemi) uzanır.
3. Saray masraflarının artması: Saraya giren personel sayısının çoğalması, ödenen maaşları artırdı; bu da hazineyi yıprattı.
4. Rüşvet ve iltimasın artması: İlmiye, askerî ve idarî sınıflarda liyakat değil torpil belirleyici oldu. Tarihçi Koçi Bey, IV. Murad'a sunduğu Risalesi'nde bu yozlaşmayı uzun uzun anlatır.
5. Sık padişah değişikliği ve cülûs bahşişi: Her yeni padişah tahta çıktığında Kapıkulu askerlerine cülûs bahşişi (taht bahşişi) ödenmek zorundaydı. 17. yüzyıldaki sık taht değişiklikleri hazineyi tüketti.
6. "Devlet ocak içindir" anlayışına geçiş: Eskiden "Ocak devlet içindir" düşüncesi hâkimken, bozulma sonrası Yeniçeri Ocağı kendini devletin üstünde görmeye başladı; padişah bile devirebilir hâle geldi.
7. Beşik ulemalığı (alimin oğlu alimdir): Müderrisin oğluna otomatik olarak müderrislik verilmesi, ehliyetsiz kişilerin ilmiye sınıfına dolmasına ve eğitimde gerilemeye yol açtı.
8. Medreselerden pozitif bilimlerin çıkarılması: Astronomi (heyet), matematik, fizik gibi dersler azaltıldı veya kaldırıldı; ezbere dayalı din ilimleri öne çıktı. Takiyüddin Rasathanesi 1580'de yıkıldı; Hezarfen Ahmed Çelebi ve Lagari Hasan Çelebi uçuş denemeleri sonrası sürgüne gönderildi.
9. Tımar sisteminin bozulması: Devletin nakit para ihtiyacı yüzünden tımar toprakları iltizama çevrildi. Tımarlı sipahiler topraktan koparıldı; bir kısmı Kapıkulu Ocağı'na alındı, bu da Yeniçeri sayısını şişirdi (40.000'den 120.000'e).
10. Devşirme kanununa aykırı asker alımı: Düğün, sünnet ve şenliklerde padişahları güldüren cambaz, soytarı, hokkabaz, hatta cüce kişiler Yeniçeri Ocağı'na yazıldı; ocağın kalitesi düştü.

Dış Sebepler

1. Doğal sınırlara ulaşılması: Osmanlı doğuda Hint Okyanusu'na, batıda Atlas Okyanusu'na, kuzeyde Kafkaslar ve Karadeniz'e, güneyde Sahra'ya kadar yayılmıştı. Bu noktadan sonra fetih maliyeti çok yükseldi.
2. Coğrafi Keşiflerin ekonomik etkisi: İpek ve Baharat yolları önemini yitirdi; gümrük gelirleri azaldı; Amerika'dan Avrupa'ya akan altın-gümüş Osmanlı akçesinin değerini düşürdü; merkantilizm Osmanlı için zararlıydı.
3. Avrupa'da feodalitenin yıkılması ve merkezî krallıkların güçlenmesi: Kutsal Roma-Germen, Avusturya, Fransa, İspanya gibi merkezîleşmiş krallıklar, Osmanlı'nın eski parçalı Avrupa karşısındaki üstünlüğünü ortadan kaldırdı.
4. Avrupa'da bilimsel ve teknolojik gelişme: Özellikle silah teknolojisinde Avrupa Osmanlı'yı geçti; Yeniçeri'nin tüfeğe direnci ("ok-yay-kılıç delikanlılıktır") büyük dezavantaj yarattı.
5. Kapitülasyonların yaygınlaşması: Kanuni döneminde sadece Fransa'ya verilen ekonomik ayrıcalıklar, 17. yüzyılda İngiltere, Hollanda, İspanya, Portekiz gibi ülkelere de tanındı; gümrük gelirleri eridi.
6. Savaşların uzaması ve mağlubiyetlerin artması: Eskiden bir-iki sezonda biten seferler, 24 yıl süren Girit kuşatması veya 16 yıl süren II. Viyana sonrası savaşları gibi uzun çatışmalara dönüştü; ganimet gelirleri azaldı, savaş masrafları halka ağır vergi olarak yansıdı.

III. Mehmed, III. Murad'ın oğlu olarak Manisa Sancağı'nda yetişti. Babasının 1595'te ölümü üzerine İstanbul'a çağrılarak padişah ilan edildi. Sekiz yıllık (1595-1603) saltanatı, Duraklama Dönemi'nin başlangıcı kabul edilir.

Tahta Çıkışı ve "19 Kardeş Katli"

III. Mehmed tahta çıkar çıkmaz, bir gelenek olarak Fatih Kanunnamesi'nin "Nizâm-ı âlem için karındaş katli vacip" hükmü doğrultusunda 19 kardeşini boğdurttu. Bu kardeşlerin çoğu 1-2 yaşlarındaki çocuklardı. Osmanlı tarihinde "kan akıtmak haram" sayıldığı için boğma yöntemi tercih ediliyordu (yay kirişiyle veya suda boğma). Halk bu olaydan dolayı III. Mehmed'i hiç sevmedi; Eyüp Sultan'da kılıç kuşandıktan sonra ata padişahların türbelerine uğramayı gelenekleştiren sonraki padişahların büyük çoğunluğu, III. Mehmed'in türbesine uğramamıştır.

Sancak Sisteminin Kaldırılması ve Kafes Usulü

III. Mehmed iki açıdan Osmanlı tarihinde dönüm noktasıdır:

• Sancak'tan çıkıp gelen son Osmanlı padişahıdır. Manisa Sancağı'nda eğitim alarak hükümdarlığa hazırlanmıştı.
• Sancak sistemini kaldıran ilk padişahtır. Kendisinden sonra şehzadeler artık sancaklara gönderilmedi; Topkapı Sarayı'nın içindeki Şimşirlik adı verilen odalarda kafes hayatı yaşamaya başladı.

Bu değişiklik Osmanlı tarihinin en kritik dönüşümlerinden biridir. Sancak'ta yetişen bir şehzade; eyalet yönetimini, vergi toplamayı, adli işleri, elçi kabulünü, askerî sevkiyatı bizzat öğrenir, halkın sorunlarına eğilirdi. Kafeste büyüyen şehzade ise devlet yönetme tecrübesinden tamamen yoksun kalıyordu. Ölüm korkusuyla yaşayan, bir gün padişah olabileceğini bilemeyen, kimi 50 yıl kafeste kalan şehzadeler (III. Osman gibi) tahta çıktıklarında çoğunlukla psikolojik ve fiziksel olarak yıpranmış oluyordu.

1596 Haçova Meydan Muharebesi (Kepçe-Kazan Savaşı)

III. Mehmed döneminin ve Osmanlı tarihinin önemli olaylarından biri 1596 Haçova Meydan Muharebesi'dir. Avusturya cephesinde Macaristan içinde gerçekleşen bu savaşta Osmanlı ordusu, Haçlı niteliğindeki paralı askerlerden oluşan bir birleşik orduyla karşı karşıya geldi.

Savaşın başlarında Yeniçeri kanadı geri çekilince, karşı taraf padişah otağındaki hazineyi ele geçirmek için yağmaya başladı. Tam bu sırada arka taraftaki geri hizmetliler — deveciler, katırcılar, aşçılar, uşaklar — ellerine geçirdikleri kepçe, kazan ve sopalarla saldırıya geçti. Padişahı kaçışından alıkoyan Hoca Saadettin Efendi, atın dizginlerini tutarak "Padişahım, burada zafer gördüm, niye gidiyorsun?" deyip geri döndürdü. Yeniçeri toplandı, savaş tersine döndü ve Osmanlı zaferiyle sonuçlandı. Bu yüzden tarihe Kepçe-Kazan Savaşı olarak da geçer. Haçova, Osmanlı'nın Avrupa'da bir ovada açık savaşla kazandığı son büyük zaferdir.

"Eğri Fatihi" Unvanı ve Kanije Savunması

III. Mehmed, 1596'da Eğri Kalesi'ni fethederek "Eğri Fatihi" unvanını aldı. Padişahın bizzat sefere çıkmadığı bir dönemde halkın gözüne girmek için bu seferin önemi büyüktü.

Aynı dönemde Kanije Kalesi'nin avusturyalılar tarafından kuşatılması üzerine, kalenin komutanı Tiryaki Hasan Paşa, içerideki erzak bittiğinde tarihimizin en önemli askerî manevralarından biri olan huruç (yarma) hareketini gerçekleştirdi. Geceleyin baskınla Avusturya hatlarını yararak kaleden çıkmayı başaran Tiryaki Hasan Paşa, bu zaferinden dolayı tarihe "Kanije Fatihi" olarak geçti. (Tiryaki lakabı, çay veya kahveye düşkünlüğünden gelir.)

İç Sorunlar: Celâli İsyanları ve İran Savaşları

III. Mehmed döneminde Anadolu'da Celâli isyanları ciddi bir tehdit hâline gelmişti. Aynı zamanda doğuda Safevi Devleti ile savaşlar sürüyordu. Bu iki sorun, Osmanlı'nın iç ve dış cephelerini eş zamanlı olarak yıpratıyordu. III. Mehmed 1603'te eceliyle vefat ettiğinde, Osmanlı zaten çok katmanlı bir krizin içine yuvarlanmıştı.

I. Ahmed, III. Mehmed'in ölümü üzerine babasının cesedini gördükten sonra ancak tahta oturmayı kabul edebilen, 14 yaşındaki bir şehzadeydi. 14 yıllık (1603-1617) saltanatı boyunca dört temel sorunla uğraştı: Avusturya savaşları, İran savaşları, Celâli isyanları ve veraset sorunu.

Ekber-Erşed (Ekberiyet) Sistemi

I. Ahmed'in en önemli icraatı, kardeş katli geleneğine son verip yerine Ekber ve Erşed (en büyük ve en akıllı) sistemini getirmesidir. Bu sisteme göre, padişahın ölümü üzerine tahta hanedanın en büyük yaşlı ve aklî melekeleri yerinde olan erkek üyesi geçecekti. Sistemin amacı, taht kavgalarını ve şehzade boğdurmalarını önlemekti. Bazı kaynaklarda bu sisteme ekberiyet denir; sınavda her iki terim de geçebilir.

Ekber-Erşed sistemi Osmanlı veraset düzeninde son ve kalıcı değişikliktir. Sistem sayesinde I. Mustafa, II. Süleyman, II. Ahmed gibi yıllarca kafeste kalan şehzadeler tahta çıkabildi. Ancak bu çocukluğunu hapis benzeri koşullarda geçiren padişahların devlet yönetimindeki tecrübesizliği, dönemin yapısal sorunlarından biri oldu.

1606 Zitvatorok Antlaşması (Avusturya)

Avusturya ile uzun süredir devam eden savaşlar, 1606 Zitvatorok Antlaşması ile sona erdi. Bu antlaşma sıradan bir barış metni değildir; Osmanlı diplomasi tarihinde bir kırılmadır:

• Eskiden 1533 İstanbul Antlaşması'na göre Osmanlı sadrazamı, Avusturya kralına denk sayılıyordu (yani Osmanlı padişahı, Avusturya kralının üstündeydi).
• Zitvatorok ile Avusturya arşidükü, Osmanlı padişahına denk sayıldı; Kayzer (Sezar) unvanıyla hitap edilmesi kabul edildi.
• Osmanlı bazı kaleleri elinde tuttu ama protokol bakımından kaybetti.

Bu protokoler değişiklik, Osmanlı'nın orta Avrupa'daki siyasi üstünlüğünün sona ermesi anlamına gelir. 1533'ten 1606'ya 73 yıl süren Osmanlı diplomatik üstünlüğü, Zitvatorok ile bitmiş; Osmanlı ile Avusturya artık eşit iki güç olarak masaya oturur hâle gelmiştir. Zitvatorok, Osmanlı'nın bir Avrupa devletiyle imzaladığı ilk eşitlik antlaşması sayılır.

1611 Nasuh Paşa Antlaşması (İran)

Safevî Devleti ile süren savaşlar 1611 Nasuh Paşa Antlaşması ile sonuçlandı. Bu antlaşma, daha önceki anlaşmaların büyük ölçüde tekrarıydı; Safevî'nin Osmanlı'ya her yıl 200 ton ipek vermesi kararlaştırıldı.

Kuyucu Murad Paşa ve Celâli İsyanlarının Bastırılması

Anadolu'da kontrolden çıkan Celâli isyanları, I. Ahmed döneminin en büyük iç sorunuydu. I. Ahmed, sadrazam olarak Kuyucu Murad Paşa'yı atadı. Çok sert tedbirlerle (Celâli liderlerinin başlarını kesip kuyulara attığı için "Kuyucu" lakabını aldığı söylenir) bu isyanları 1607-1610 yılları arasında bastırdı.

Anneler çocuklarını uyutmak için "Kuyucu geliyor" diyerek korkuturmuş — Kuyucu Murad Paşa'nın halk arasındaki ünü buradan gelir. Tarihçilerin ortak görüşüne göre, Kuyucu Murad olmasaydı Safeviler Anadolu'nun yarısını ele geçirebilir, Celâli isyanları Osmanlı'yı 17. yüzyılın başında çökertebilirdi. Bu yüzden Osmanlı'nın ömrünü uzatan sadrazamlardan biri sayılır.

Sultanahmet Camii ve Kültürel Miras

I. Ahmed, mimar Sedefkâr Mehmed Ağa'ya İstanbul'da kendi adıyla anılan büyük bir cami inşa ettirdi. Sultanahmet Camii (Mavi Cami) 1609-1617 arasında yapıldı ve 6 minareli olmasıyla dikkat çekti. Bu sayı, o dönemde sadece Mescid-i Haram'ın (Kâbe) sahip olduğu minare sayısıyla aynıydı; Mekke'den kıskançlık eleştirisi gelince Sultanahmet için bir minare eklenip Mescid-i Haram'a 7. minare yapılmasıyla mesele çözüldü. Sultanahmet Camii, Osmanlı klasik mimarisinin son büyük örneklerindendir.

I. Ahmed'in 1617'de ölmesinin ardından Osmanlı, kısa ve çalkantılı bir geçiş dönemi yaşadı. Üç yıl içinde I. Mustafa, II. Osman ve yine I. Mustafa sırasıyla tahta çıktı.

I. Mustafa'nın İlk Saltanatı (1617-1618)

Ekber-Erşed sistemi gereği I. Ahmed'den sonra kafeste kalan kardeşi I. Mustafa tahta geçirildi. Ancak Mustafa'nın aklî dengesi yerinde değildi (kaynaklar "deli" olarak nitelendirir). Divan toplantılarında olağandışı davranışlar sergilemesi (sadrazamların kavuğunu düşürmek, defterdar odasından para saçmak, sürekli orta oyunu izlemek), Şeyhülislam fetvasıyla tahttan indirilmesine yol açtı. Şeyhülislam "Ekber'e uyuyor ama Erşed'e uymuyor" gerekçesiyle azlini onayladı.

II. Osman / Genç Osman (1618-1622)

II. Osman, 13 yaşında tahta çıktı; bu yüzden tarihe Genç Osman olarak geçti. (En küçük yaşta tahta çıkan Osmanlı padişahı 7 yaşındaki IV. Mehmed'dir; bu ikisini karıştırmayın.) Genç Osman, kısa saltanatı boyunca Osmanlı tarihinin birçok ilkine imza attı:

• Saraydan ilk evliliği yapan padişahtır: Genelde harem geleneği gereği şehzadeler harem cariyelerinden evlenirdi. Genç Osman bu geleneği bozarak önce Pertev Paşa'nın kızıyla, sonra Şeyhülislam'ın kızıyla evlendi. Bu hareket sosyal anlamda büyük bir ilkti.
• Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmayı düşünen ilk padişahtır (uygulama henüz olmadı, sadece niyet aşamasında).
• Başkenti İstanbul'dan başka bir yere taşımayı düşünen padişahtır: Bursa, Karaman veya Bozok (bugünkü Yozgat-Tokat civarı) gibi merkezler düşünüldü.

Hotin Seferi (1621) ve Genç Osman'ın Hayal Kırıklığı

Lehistan'ın Boğdan ve Eflak işlerine karışması üzerine II. Osman, 1621'de bizzat sefere çıktı. Hotin Kalesi'ni kuşattı. Ancak Yeniçeri'nin sefer boyunca isteksizliği, sürekli bahşiş talebi ve disiplinsizliği yüzünden kaleyi alamadı; 1621 Hotin Antlaşması imzalanarak geri dönüldü.

Bu sefer Genç Osman için bir kırılma oldu. Sefer dönüşü padişah, Yeniçeri Ocağı'nın artık devletin yararına çalışmadığı sonucuna vardı. Yeniçeri Ocağı'nı kaldırıp, yerine Türk ve Türkmenlerden oluşan yeni bir ordu kurmayı planladı. Bu amaçla:

• Hacca gitme bahanesiyle önce Anadolu içlerine geçmeyi planladı.
• Anadolu'da meydana gelen küçük çaplı bir isyanı bastırma görevi üzerinden gizli asker toplayacaktı.
• Başkenti İstanbul'dan Anadolu'ya taşıyacaktı.

1622 Yeniçeri İsyanı ve İlk Padişah Katli

II. Osman'ın planları sızdı (büyük ihtimalle Şeyhülislam'ın kızı olan eşi aracılığıyla babasına, oradan da Yeniçeri ağasına ulaştı). Yeniçeri Ocağı, kendi ağalarının itirazına rağmen ayaklandı. Önce Yeniçeri ağasını parçaladılar, sonra sadrazam Davut Paşa'yı (tarihe "Hain Davut" olarak geçti) ele geçirdiler.

Genç Osman ağır hakaretlerle Yedikule Zindanları'na götürüldü; meyhanelerin önünden geçirilerek aşağılandı. Sabaha kadar zindanda kendi elleriyle kaynaklara göre 13 yeniçeriyi öldürdü; en sonunda meyhanede içki dağıtan iri yarı bir Rum çocuk Yedikule'ye getirilerek Genç Osman'ı boğdu. 1622 Mayıs'ında Genç Osman, Yeniçeri ayaklanmasıyla şehit edildi. Bu olay Osmanlı tarihinde ilk padişah katlidir.

I. Mustafa'nın İkinci Saltanatı (1622-1623)

Genç Osman katledildikten sonra, "veli" olarak tekrar tanımlanan I. Mustafa ikinci kez tahta çıkarıldı. 9 ay süren bu ikinci saltanatı sırasında devlet işleri Yeniçeri ağaları ve Saray kadınlarının elinde kaldı. Yönetim iyice aksayınca Mustafa tekrar tahttan indirildi; yerine I. Ahmed'in oğlu, Genç Osman'ın kardeşi IV. Murad geçti.

IV. Murad, ağabeyi II. Osman'ın katlinden sonra 11 yaşında tahta çıktı (1623). 17 yıllık saltanatının ilk yılları annesi Kösem Sultan'ın yönetiminde geçti. Daha sonra otoriteyi tek başına alan IV. Murad, sert ve disiplinli yönetimiyle Osmanlı tarihinde özel bir yer tutar.

Kişiliği ve Sert Yönetim Anlayışı

Sürekli ölüm korkusuyla yaşayan IV. Murad, yastığının altında daima bir hançer taşırdı. Bazı kaynaklara göre kendisini öldürmeye giren dört yeniçeriyi tek başına bertaraf etmiştir. Çok ağırlık çalıştığından (günümüz fitness kavramına benzer şekilde) son derece güçlü bir bedene sahipti; bugün Topkapı Sarayı'nda kullandığı gürz, kalkan ve oklar ağırlıklarıyla bilinir. Avcılığa düşkündü.

Saray Kadınlarının Devlet Yönetiminden Uzaklaştırılması

IV. Murad, otoriteyi eline aldığında ilk işi annesi başta olmak üzere Saray kadınlarını devlet yönetiminden uzaklaştırmak oldu. Bu, Osmanlı tarihinde önemli bir geri dönüştür; ancak ölümünden sonra Kösem Sultan'ın etkisi tekrar artacaktır.

Tütün, Alkol ve Kahvehane Yasakları

İstanbul'da meydana gelen büyük yangınların kaynağı yapılan araştırmada Yeniçeri'nin kahvehanelerde içtiği tütün olarak saptanınca, IV. Murad sert yasaklar getirdi:

• Tütün içimi yasaklandı (kastedilen sıradan sigara değil, sarhoşluk verici esrar ve benzeri maddelerdir).
• Meyhaneler kapatıldı ve alkol satışı yasaklandı.
• Kahvehaneler kapatıldı (Yeniçeri'nin darbe planları yapma yeri olduğu için).
• Yatsı namazından sonra el feneri olmadan dışarı çıkmak yasaklandı; padişah bizzat geceleri teftişe çıktı.

İlk Şeyhülislam İdamı

IV. Murad, Osmanlı tarihinde ilk defa bir şeyhülislamı idam ettiren padişahtır. Bu idam, ulema sınıfına verilen güçlü bir mesajdı; "Ben ne istiyorsam o olur" diyen otoritenin sembolüydü.

1635 Revan ve 1638 Bağdat Seferleri

IV. Murad, doğuda Safevî tehlikesini kesmek için iki büyük sefer düzenledi:

1. 1635 Revan Seferi: Bugünkü Erivan, geçici olarak Osmanlı'ya geri alındı (sonra tekrar Safevî'ye geçti).
2. 1638 Bağdat Seferi: Kalıcı olarak Bağdat geri alındı. Bu zaferden dolayı IV. Murad "Bağdat Fatihi" unvanını aldı.

Tarihte iki "Bağdat Fatihi" vardır: Kanuni Sultan Süleyman (1534) ve IV. Murad (1638). Ancak Kanuni daha çok "Muhteşem" veya "Kanuni" unvanlarıyla anıldığından, "Bağdat Fatihi" denildiğinde genellikle IV. Murad anlaşılır.

1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması

Bağdat Seferi'nin ardından Safevî ile 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmanın tarihsel önemi büyüktür:

• Bağdat ve çevresi Osmanlı'da kaldı.
• Revan ve Azerbaycan Safevî'de kaldı.
• Zagros Dağları iki devlet arasında sınır kabul edildi.
• Kasr-ı Şirin, Türkiye'nin en eski sınırını belirleyen antlaşmadır; bugünkü Türkiye-İran sınırı büyük ölçüde Kasr-ı Şirin'le belirlenen sınırdır.

Koçi Bey Risalesi ve Bilim Sürgünleri

IV. Murad, devletin neden bozulduğunu öğrenmek için Koçi Bey'e bir risale (rapor) yazdırdı. Koçi Bey Risalesi; eğitim, ekonomi, asker, ulema, tımar gibi alanlarda detaylı çözüm önerileri sundu. Aynı dönemde Katip Çelebi de eserlerini verdi.

Ne yazık ki dönem, bilim insanlarına dostça davranmadı:

• Hezarfen Ahmed Çelebi: Galata Kulesi'nden kanat takarak Üsküdar'a uçtuğu söylenir; başarısı ödüllendirilmek yerine Cezayir'e sürgüne gönderildi.
• Lagari Hasan Çelebi: Kaya Sultan'ın düğününde barut dolu fişek roketle yukarı doğru fırladı; kendisi de sürgüne yollandı.

Sebep, padişahın yanına yaklaşan kişilerin "Allah uçmak isteseydi insana kanat verirdi; bu Allah'ın gücüne gider" telkinleridir. Bu zihniyet, 17. yüzyıl Osmanlı bilim ortamının nasıl kısırlaştığını gösteren acı bir örnektir.

Nef'i, Evliya Çelebi, Katip Çelebi

IV. Murad döneminin önemli kültür adamları:

• Nef'i: Hicviyeleriyle ünlü divan şairi; sürekli devlet adamlarını eleştirdiği için sonunda idam edildi.
• Evliya Çelebi: Ünlü Seyahatname'nin yazarı; Osmanlı coğrafyasını gezerek yazdı.
• Katip Çelebi: Çoğul yönlü tarihçi-coğrafyacı; Cihannüma ve Mizânü'l-Hak önemli eserleridir.

IV. Murad, 1640'ta eceliyle (gut hastalığı) vefat etti.

Sultan İbrahim, IV. Murad'ın kardeşi olarak 1640'ta tahta çıktı. Kafeste uzun yıllar geçirdiği için sürekli ölüm korkusu yaşamış, psikolojik dengesi sarsılmıştı. Bazı kaynaklarda "Deli İbrahim" olarak anılır, ancak bu nitelendirme tartışmalıdır; aslında saplantılı davranışları olan bir padişahtı.

Tahta Çıkışı

IV. Murad öldüğünde, Sultan İbrahim kafesten çıkartılmaya çalışıldığında uzun süre tahta çıkmaya razı olmadı. Babasının (I. Ahmed) ölüsünü görmedikçe taht çağrısının bir öldürme tuzağı olabileceğine inandı. Sonunda ikna edilerek tahta geçirildi. 8 yıllık saltanatı sırasında Avrupa'da Otuz Yıl Savaşları (1618-1648) sona ermek üzereydi; bu yüzden batıdan büyük baskı gelmedi ve Osmanlı görece rahat bir dönem yaşadı.

Samur Sevdası ve Vergiler

Sultan İbrahim'in en bilinen saplantısı samur kürk tutkusudur. Samur, çok pahalı bir kürk türüdür. Padişah:

• Kendi odalarını samur kürkten döşedi.
• Saraya gelen herkese samur giydirdi.
• Kedi ve köpekleri için bile samur kürk yaptırdı.
• Halktan Samur Vergisi (kürk vergisi) aldırdı.

Bu olağandışı vergi, halk arasında büyük tepki topladı. Devletin gerçek ihtiyacı olmayan bu zorunlu ödeme, Sultan İbrahim'in halk gözündeki imajını tamamen bozdu.

1645 Girit Kuşatmasının Başlangıcı

Sultan İbrahim döneminin tek önemli askerî olayı 1645 Girit Kuşatması'nın başlamasıdır. Girit, Venedik'in elindeydi. Osmanlı donanması adayı kuşatmaya başladı, ancak kuşatma 24 yıl sürecek; ancak 1669'da, IV. Mehmed döneminde Köprülü Fazıl Ahmed Paşa zamanında alınabilecekti.

Girit kuşatmasının 24 yıl sürmesi, Osmanlı denizcilik gücünün ne kadar gerilediğinin acı bir göstergesidir. Klasik dönemde Osmanlı, bir adayı genellikle birkaç ay içinde fethedebiliyordu (Rodos 1522, Kıbrıs 1571 örnek olarak). Girit'in 24 yılda alınması, Osmanlı askerî teknolojisinin Avrupa karşısındaki üstünlüğünü kaybettiğinin işaretiydi.

Yeniçeri İsyanı ve İndirilme

Halkın ve askerin tepkisi, 1648'de Yeniçeri ayaklanmasına dönüştü. Sultan İbrahim tahttan indirildi ve kısa süre sonra idam edildi. Ardından sadrazam Hezarpare Ahmed Paşa, Yeniçeri tarafından "yağı eklem ağrısına iyi gelir" inancıyla bin parçaya bölünerek katledildi (lakabı buradan gelir).

IV. Mehmed, Sultan İbrahim'in oğlu olarak 1648'de 7 yaşında tahta çıktı. Bu yaş, Osmanlı tarihinde en küçük yaşta tahta çıkan padişah olma rekorudur. 39 yıllık (1648-1687) saltanatı, Osmanlı tarihinde fetih yapan padişahlardan Fatih (30 yıl), Kanuni (46 yıl) gibi uzun süreli iktidarların yanına yerleşir. Avcılığa düşkün olduğu için "Avcı Mehmed" lakabıyla anılır.

Çocuk Padişah ve Saray Kadınlarının Etkisi

7 yaşındaki bir çocuğun devleti yönetmesi mümkün olmadığından, ilk yıllarda iktidar Saray kadınlarının elinde toplandı. Burada iki güçlü figür arasında bir rekabet ortaya çıktı:

• Kösem Sultan: I. Ahmed'in eşi, IV. Murad ve Sultan İbrahim'in annesi, dolayısıyla IV. Mehmed'in büyük annesi. Yıllarca devleti idare etmiş, deneyimli bir valide sultandı.
• Hatice Turhan Sultan: Sultan İbrahim'in eşi, IV. Mehmed'in annesi. Yeni gelen bir valide olarak Kösem'in gücüne meydan okudu.

1651'de Hatice Turhan Sultan ve onu destekleyen ağaların düzenlediği bir entrika sonucu Kösem Sultan boğdurularak öldürüldü. Bu olay Kadınlar Saltanatı'nın en simgesel olaylarından biridir. Kösem'in ölümünden sonra Hatice Turhan tek hâkim valide oldu.

Tarhuncu Ahmed Paşa ve İlk Denk Bütçe

IV. Mehmed döneminin önemli sadrazamlarından biri Tarhuncu Ahmed Paşa'dır (1652-1653). Tarihte iz bırakan icraatı, Osmanlı tarihinde ilk denk bütçeyi hazırlamasıdır. Eskiden Osmanlı bütçesi sene sonunda hesap görme şeklinde yapılıyordu; Tarhuncu, son 10 yılın defterlerini inceleyerek 1653 yılının bütçesini önceden hazırladı.

Tarhuncu, Saray masraflarını çok kıstı (örneğin saraya alınan pirinç miktarını yarıya indirdi). Ancak çıkarları zedelenenler — Saray, ulema ve asker — kendisine düşman oldu; sadece 11 ay görev yapabildi ve idam edildi.

1656 Çınar Vakası (Vaka-i Vakvakıye)

1656 yılında Yeniçeri'nin başlattığı bir isyan, IV. Mehmed'i 30'a yakın devlet adamının ismini içeren bir liste vermeye zorladı. Bu kişiler asılarak Sultanahmet Meydanı'ndaki (Et Meydanı) Çınar ağaçlarına asıldı. Bu olay tarihte Vaka-i Vakvakıye (Çınar Vakası) olarak geçer.

"Vakvak" sözcüğü, mitolojide meyvesi insan kalıbında olan efsanevî bir ağacın adıdır. İsyancılar Çınar ağaçlarını insan cesetleriyle "süsledikleri" için olay bu adı aldı. Vaka-i Vakvakıye, Osmanlı tarihinin en sembolik isyanlarından biridir.

1669 Girit'in Fethi (Kandiye)

Köprülü Fazıl Ahmed Paşa'nın komutasında, Girit kuşatmasının son aşaması olan Kandiye Kalesi 1669'da fethedildi. 24 yıl süren kuşatma sona erdi ve Girit Adası tamamen Osmanlı topraklarına katıldı. Bu, IV. Mehmed döneminin önemli zaferlerinden biridir.

1683 II. Viyana Kuşatması ve Yıkım Süreci

IV. Mehmed döneminin en önemli — ve aynı zamanda en yıkıcı — olayı 1683 II. Viyana Kuşatması'dır. Bu olay aşağıda ayrı bir bölümde ele alınacaktır. Kuşatmanın başarısızlıkla sonuçlanması, Osmanlı'nın Avrupa'daki konumunu temelinden sarstı; 1683-1699 arasında 16 yıl süren bir savaş dönemi başladı.

IV. Mehmed, 1687'de tahttan indirildi; yerine kardeşi II. Süleyman geçti.

Köprülüler Dönemi, 1656'da Köprülü Mehmed Paşa'nın sadrazam olmasıyla başlayan ve oğlu Köprülü Fazıl Ahmed Paşa, akrabası Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, sonraki yıllarda Amcazade Hüseyin Paşa ve Köprülü Numan Paşa ile devam eden bir dönemdir. Bu sülaleden gelen sadrazamlar, Osmanlı Devleti'ni 17. yüzyılın sonlarına dayalı kalmasını sağlayan en önemli devlet adamları kabul edilir.

Köprülü Mehmed Paşa (1656-1661): Şartlar Öne Süren İlk Sadrazam

Vaka-i Vakvakıye sonrası iyice çıkmaza giren devleti yönetebilecek bir sadrazam aranıyordu. Köprülü Mehmed Paşa, Arnavut (Berat sancağı Roshnik köyü doğumlu) bir devlet adamıydı. Saray, kendisine sadrazamlık teklif ettiğinde Köprülü tarihinde ilk kez şartlar öne sürdü:

1. Yapacağı hiçbir ıslahata kimse karışmayacak.
2. Hakkında bir şikayet olursa önce kendisi dinlenecek.
3. Eceliyle, doğal yoldan ölmek istiyor; askerî bir darbe sonucu öldürülmek istemiyor.

Bu şartlar kabul edildi. Köprülü Mehmed Paşa, sadrazamlığı süresince:

• Çanakkale Boğazı ablukasını kaldırdı (Venedik, Girit kuşatmasına misilleme olarak boğazı tutmuştu); İstanbul'a yiyecek girişini sağladı, kıtlığı önledi.
• Yeniçeri Ocağı'nı tekrar disiplin altına aldı; ayaklanan askerleri sert biçimde cezalandırdı.
• Maliyeyi düzeltti; vergi toplama sisteminde reform yaptı.
• Ulemayı devlet işlerinden uzaklaştırdı.
• Anadolu'da kalan son Celâli güçlerini bastırdı.

Köprülü Mehmed Paşa, 1661'de eceliyle vefat etti — kendi şartını yerine getirdi. Sülalenin sadrazamlık geleneği, oğlu Köprülü Fazıl Ahmed Paşa ile devam etti.

Köprülü Fazıl Ahmed Paşa (1661-1676): Zafer Yılları

Köprülü Mehmed'in oğlu olarak görev devralan Fazıl Ahmed Paşa, 15 yıllık sadrazamlığı boyunca Osmanlı'nın 17. yüzyıldaki en parlak askerî dönemini yaşattı:

• 1663 Uyvar Kalesi'nin Fethi: Avusturya cephesinde Uyvar Kalesi (bugün Slovakya'daki Nové Zámky) fethedildi.
• 1664 Vasvar Antlaşması: Avusturya ile imzalanan bu antlaşma sayesinde Uyvar Kalesi Osmanlı'da kaldı. Uyvar önündeki Osmanlı askerî direnci sayesinde tarihte "Türk gibi güçlü" (Fort comme un Turc) Fransızca deyimi doğdu.
• 1669 Kandiye'nin Fethi (Girit): 24 yıllık kuşatma sona erdi.
• 1672 Bucaş Antlaşması (Lehistan): Podolya arazisi ve içindeki Kamaniçe Kalesi Osmanlı'ya bırakıldı. Bu antlaşmayla Osmanlı batıdaki en geniş sınırlara ulaştı; Kamaniçe, Osmanlı tarihindeki son fethedilen önemli kaledir.

Fazıl Ahmed Paşa 1676'da öldü. Onun da göreviyle birlikte Osmanlı'nın yükseliş trendi tersine dönmeye başladı.

Merzifonlu Kara Mustafa Paşa (1676-1683): Viyana Fiyaskosu

Fazıl Ahmed Paşa'nın yerine geçen Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Köprülü ailesinin uzak akrabasıydı. Merzifon (Amasya/Samsun) bölgesinden olduğu için bu lakapla anıldı; "Vezirköprü" ismi de bu sülalenin doğum yerinden gelir.

Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, II. Viyana Kuşatması'nın baş sorumlusu oldu (aşağıda ayrı bölüm). Kuşatmanın başarısızlığı sonrası Belgrad'da idam edildi (1683 Aralık). Onun ölümüyle Köprülüler döneminin "ilk üç" sadrazamı kapanmış oldu.

Sonraki Köprülü Sadrazamlar

Köprülü sülalesinin etkisi 17. yüzyıl sonrasına da uzandı:

• Köprülü Fazıl Mustafa Paşa: II. Süleyman ve II. Ahmed dönemlerinde sadrazamlık yaptı (1689-1691); savaşlarda şehit oldu.
• Amcazade Hüseyin Paşa: II. Mustafa döneminde sadrazam (1697-1702); Karlofça Antlaşması'nı imzalayan sadrazam kendisidir.
• Köprülü Numan Paşa: III. Ahmed döneminde sadrazam (1710); kısa süre görev yaptı.

Köprülüler Dönemi Genel Değerlendirme

Köprülüler dönemi (1656-1683 ve sonrası) Duraklama Devri içinde küçük bir yükseliş ada'sıdır. Bu dönem olmasaydı, tarihçilerin ortak görüşüne göre Osmanlı 18. yüzyılı göremeyebilirdi. Köprülüler:

• Disiplinli askerî yönetimle Yeniçeri'yi tekrar disiplin altına aldı.
• Maliyede sıkı tedbirler uyguladı.
• Avrupa cephesinde son büyük zaferleri kazandı.
• Doğuda Lehistan ile Bucaş Antlaşması ile en geniş batı sınırlarını sağladı.

Ancak aynı dönemde Avrupa'da bilim ve teknoloji hızla ilerlerken Osmanlı bu farkın bilincine varmadı. Köprülüler'in yaptığı, çağı yakalama değil çağdan kalmamayı sağlamaktı.

1664 Vasvar Antlaşması, Köprülü Fazıl Ahmed Paşa döneminde Avusturya ile imzalanan ve Osmanlı'nın orta Avrupa'daki son büyük diplomatik kazanımı sayılan bir antlaşmadır. Antlaşmanın çıkış noktası, 1663'te Osmanlı'nın Uyvar Kalesi'ni fethetmesidir.

Uyvar Kalesi'nin Önemi

Uyvar Kalesi (bugünkü Slovakya'daki Nové Zámky), Avusturya'nın orta Avrupa'daki kilit savunma noktalarından biriydi. Kalenin önündeki bataklık arazisi, kuşatmayı son derece zorlaştırıyordu. Osmanlı askerleri bataklıktan suları boşaltarak ve düşman ateşi altında ilerleyerek büyük bir azim ve disiplin örneği gösterdi. Sonuçta kale fethedildi.

"Türk Gibi Güçlü" Deyiminin Doğuşu

Uyvar Kalesi'nin alınışı, Avrupa kamuoyunda büyük yankı uyandırdı. Fransızca'da bugün hâlâ kullanılan bir deyim ortaya çıktı:

• "Fort comme un Turc" (Türk gibi güçlü)

Bu deyimin tam karşılığı, Osmanlı'nın Uyvar Kalesi'nin bataklık önünde gösterdiği fizikî ve manevî güçtür. Aynı deyimin İngilizcesi "Turkish power" şeklinde kullanılır. Fransız atasözleri sözlüklerinde "Fort comme un Turc" hâlâ yer alan bir deyimdir.

Vasvar Antlaşmasının Maddeleri

Antlaşmanın ana maddeleri:

• Uyvar Kalesi Osmanlı'da kaldı.
• Erdel'in (Transilvanya) bazı kısımları Osmanlı himayesinde tanındı.
• Avusturya, Osmanlı'ya yıllık vergi ödemeyi sürdürdü.
• Antlaşma 20 yıllık süreliydi (sonradan 1683'te bozuldu).

Vasvar Antlaşması, Köprülü Fazıl Ahmed Paşa'nın diplomatik açıdan en başarılı işlerinden biridir. Avusturya cephesinde 19 yıl boyunca (1664-1683) önemli bir savaş yaşanmadı.

1672 Bucaş Antlaşması, Köprülü Fazıl Ahmed Paşa döneminde Lehistan (Polonya) ile imzalanan ve Osmanlı tarihinde batıda erişilen en geniş sınırlara imza atan antlaşmadır. Doğudaki en geniş sınır 1590 Ferhat Paşa Antlaşması ile çizilmişti; batıda aynı rolü Bucaş Antlaşması üstlenmiştir.

Sefer ve Antlaşmanın Sebepleri

Lehistan'ın Boğdan ve Eflak işlerine karışması, Ukrayna kazaklarını desteklemesi gibi konular Osmanlı ile Lehistan arasında 1672'de büyük bir savaşa yol açtı. Köprülü Fazıl Ahmed Paşa ve IV. Mehmed bizzat sefere çıktı.

Kamaniçe Kalesi'nin Fethi

Sefer sonunda Kamaniçe Kalesi (bugün Ukrayna'daki Kamianets-Podilskyi) fethedildi. Kale, doğu Avrupa'nın en sağlam kalelerinden biri olarak biliniyordu. Kamaniçe, Osmanlı tarihinde son fethedilen önemli kaledir; bundan sonra Osmanlı yeni büyük kale fetheden değil, var olanları savunmaya çalışan bir devlete dönüşecektir.

Bucaş Antlaşmasının Maddeleri

• Podolya arazisi (içindeki Kamaniçe Kalesi dahil) Osmanlı'ya bırakıldı.
• Lehistan Osmanlı'ya yıllık vergi ödemeyi kabul etti.
• Ukrayna'nın bazı kısımları Osmanlı himayesinde Kazak hetmanlığına bırakıldı.

Tarihsel Önemi

Bucaş Antlaşması ile Osmanlı Devleti, batıda en geniş toprak sınırlarına ulaştı. Bu noktadan sonra batıdaki yayılma duracak; aksine, 1699 Karlofça'dan itibaren büyük toprak kayıpları başlayacaktır.

1683 II. Viyana Kuşatması, Osmanlı tarihinde Karlofça Antlaşması'na giden 16 yıllık yıkım sürecinin başlangıcıdır. Birinci Viyana Kuşatması Kanuni Sultan Süleyman tarafından 1529'da yapılmış, başarısız olmuştu. İkincisi 154 yıl sonra IV. Mehmed döneminde, sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa komutasında düzenlendi.

Sefer Hazırlıkları ve Yola Çıkış

Avusturya, Vasvar Antlaşması'nın sona ermesinin ardından Macar topraklarındaki Osmanlı himayesine müdahale etmeye başlamıştı. Macar protestan lider Imre Thököly'nin yardım çağrısı, Osmanlı'ya Avusturya'ya saldırı için meşru bir gerekçe verdi. Sefer 1683'ün baharında başladı.

Kuşatma (14 Temmuz - 12 Eylül 1683)

Osmanlı ordusu, yaklaşık 200.000 kişiyle Viyana önlerine geldi. Kuşatma 14 Temmuz 1683'te başladı. Ancak çeşitli faktörler Osmanlı'nın aleyhine işledi:

• Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın bazı totemleri vardı: Yağmurda, Cuma'da, Ramazan'da, kurbanlıkta sefere çıkmazdı; bu inanışlar zaman kaybettiriyordu.
• Kış aylarına yaklaşıldığı hâlde kuşatma uzadı; bahar aylarında varılan yere kış geldi.
• Osmanlı, Viyana surlarını yıkacak ağır toplara sahip değildi; sadece lağım kazma yöntemiyle ilerlemeye çalıştı.
• Avusturya, dünyadan yardım istedi; Papa'nın teşvikiyle bir Haçlı ittifakı kuruldu.

Lehistan Kralı Jan Sobieski'nin Yardımı

12 Eylül 1683'te Lehistan Kralı Jan Sobieski komutasındaki Polonya-Avusturya birleşik ordusu, Viyana'nın kuzeyindeki Kahlenberg tepelerinden saldırıya geçti. Osmanlı ordusu kıstırıldı; Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, ağırlıkları (otağ, hazine, top) bırakarak Belgrad'a doğru çekildi.

Merzifonlu'nun İdamı

Belgrad'a vardığında Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın aleyhinde kampanya başladı. IV. Mehmed, sadrazamın idam edilmesini emretti; 1683 Aralık ayında Mustafa Paşa Belgrad'da boğularak öldürüldü.

16 Yıllık Savaş Dönemi (1683-1699)

II. Viyana Kuşatması, 1699 Karlofça'ya kadar 16 yıl sürecek bir savaş döneminin başlangıcıdır. Bu süre içinde IV. Mehmed (1683-87), II. Süleyman (1687-91), II. Ahmed (1691-95) ve II. Mustafa (1695-1703) sırasıyla tahta çıktı. Dört padişah, sayısız sadrazam, sürekli toprak kaybı...

1684 Kutsal İttifak, II. Viyana Kuşatması'nın hemen ardından Papa'nın teşvikiyle kurulan Hristiyan Avrupa devletleri ittifakıdır. Osmanlı'ya karşı kurulan bu ittifak, 16 yıl boyunca (1684-1699) eş zamanlı saldırılarla Osmanlı'yı dört bir cepheden kuşattı.

Kutsal İttifak Üye Devletler

Kutsal İttifak'ı oluşturan beş devlet, Osmanlı'ya kuzeyden, batıdan, güneyden ve doğudan baskı uyguladı:

1. Avusturya (Habsburglar): Macaristan-Erdel cephesi.
2. Lehistan (Polonya): Podolya-Ukrayna cephesi.
3. Venedik: Mora-Dalmaçya kıyıları.
4. Rusya: Karadeniz kıyısı, Azak Kalesi.
5. Malta: Akdeniz, küçük çaplı destek.

VARİL ve VAMPR Kodlamaları

Bu beş ülkenin akılda kalması için iki klasik kısaltma kullanılır. Her ikisi de kabul görmüştür; öğrenci hangisini kolay ezberlerse onu seçer.

Önemli: Hangi kodlamayı kullanırsan kullan, Kutsal İttifak'ın beş üyesi sabittir: Venedik, Avusturya, Rusya, Lehistan (Polonya), Malta. Sınavda "yer almayan" sorulduğunda bu beş ülke dışındakiler doğru cevaptır.

İttifakın Başarıları

1684'ten 1697'ye kadar Kutsal İttifak Osmanlı'ya karşı sürekli kazanımlar elde etti:

• Avusturya, Macaristan ve Erdel'i ele geçirdi.
• Lehistan, Podolya ve Ukrayna'yı geri aldı.
• Venedik, Mora Yarımadası ve Dalmaçya kıyılarını ele geçirdi.
• Rusya, Azak Kalesi'ni almak için Karadeniz'e açıldı.

1697 Zenta Bozgunu

Sürekli toprak kaybeden Osmanlı, en büyük yenilgisini 1697 Zenta Muharebesi'nde aldı. II. Mustafa'nın bizzat komuta ettiği Osmanlı ordusu, Avusturya komutanı Eugene de Savoie (Prens Eugene) tarafından Tisa Nehri'nin Zenta noktasında kıstırıldı; padişah ağırlıklarını bırakarak kaçtı, askerlerin büyük çoğunluğu Tisa'da boğuldu. Bu yenilgi, Karlofça müzakerelerine giden son darbedir.

1699 Karlofça Antlaşması, 16 yıl süren savaşların sonunda Osmanlı'nın imzalamak zorunda kaldığı, batıda ilk büyük toprak kaybına yol açan antlaşmadır. Bu antlaşma, Osmanlı tarihinde Duraklama Devri'nin sonu, Gerileme Devri'nin başlangıcı kabul edilir.

Müzakereler ve İmzalanma

1697 Zenta Bozgunu'ndan sonra Osmanlı, savaşı sürdürecek ekonomik ve askerî güce sahip değildi. Sadrazam Amcazade Hüseyin Paşa ve baş müzakereci Reisülküttab Rami Mehmed Efendi, İngiltere ve Hollanda'nın arabuluculuğunda Karlofça (bugün Sırbistan'daki Sremski Karlovci) kasabasında müzakerelere oturdu.

Müzakereler Kasım 1698'de başladı, 26 Ocak 1699'da imzayla sonuçlandı. Müzakerelere Avusturya, Lehistan, Venedik katıldı; Rusya, "yetkim yok" diyerek antlaşmayı imzalamadı (aslında bu bilinçli bir manevraydı; Rusya daha iyi şartlar için bekledi).

Karlofça Antlaşmasının Maddeleri

Ayrıca antlaşma 25 yıllık olarak imzalandı ve Avusturya'nın garantisi altında olacaktı. Bu son madde, ileride Osmanlı için bir bağımlılık unsuruna dönüşecekti.

1700 İstanbul Antlaşması (Rusya)

Karlofça'yı imzalamayan Rusya, bir yıl sonra Osmanlı ile ayrı bir antlaşma yaptı: 1700 İstanbul Antlaşması. Bu antlaşmaya göre:

• Azak Kalesi Rusya'ya verildi.
• Rusya, Karadeniz'in kuzeyinden Karadeniz'e açılış noktasını ele geçirdi.

Karadeniz'in "Türk Gölü" Olma Özelliğini Yitirmesi

Azak Kalesi'nin Rusya'ya verilmesi, Osmanlı tarihinde dönüm noktasıdır. Karadeniz, Fatih Sultan Mehmed'in Trabzon ve Kırım'ı fethinden (1461 ve 1475) beri "Türk gölü" kabul ediliyordu. Karadeniz'e açılan tek devlet Osmanlı'ydı.

1700 İstanbul Antlaşması ile Karadeniz, ilk kez bir başka devletin (Rusya'nın) hâkimiyetine de açıldı; Karadeniz'in Türk gölü olma özelliği bu tarihte sona erdi. (1774 Küçük Kaynarca Antlaşması'yla bu hâkimiyet tamamen kaybedilecektir.)

Karlofça'nın Sonuçları ve Anlamı

• Osmanlı batıda ilk kez büyük toprak kaybetti. Daha önce küçük toprak kayıpları olmuştu, ancak bu büyüklükte değildi.
• Duraklama Devri sona erdi, Gerileme Devri başladı. Bu, Osmanlı tarihinin paradigma değişikliğidir; artık fetih değil, savunma esastır.
• Osmanlı, Avrupa'da diplomatik üstünlüğünü tamamen kaybetti. Antlaşma Avrupa devletlerinin diktası sayılabilecek koşullarda imzalandı.
• Avrupa, Osmanlı'yı geri alınabilir bir hasım olarak gördü. Sömürgecilik psikolojisi başladı.

17. yüzyıl Osmanlı'sı, dış savaşların yanında iç isyanlarla da boğuşmuştur. Bu isyanlar dört kategoride incelenir: Celâli isyanları, Suhte (öğrenci) ayaklanmaları, İstanbul (merkez) isyanları ve Eyalet isyanları.

Celâli İsyanları

Celâli ismi, 1519'da Yavuz Sultan Selim döneminde isyan eden Bozoklu Celâl'den gelir. O isyandan sonra Anadolu'da çıkan tüm köylü-eşkiyâ tipli isyanlara Celâli ayaklanması denmiştir.

Sebepleri:

• Köylünün ağır vergiler ödeyememesi (özellikle çift bozan vergisi).
• Eyalet yöneticilerinin halka kötü davranması, haksız vergi alması.
• Tımar sisteminin bozulması ve iltizam sisteminin yaygınlaşması; köylü topraktan koparıldı.
• Haçova Meydan Muharebesi'nden kaçan askerlerin malları müsadere edilince bunların dağa çıkması.
• Halkın alım gücünün düşmesi ve fiyatların artması.

Önemli Celâli liderleri: Karayazıcı, Deli Hasan, Canbulatoğlu, Kalenderoğlu, Kör Mahmud, Tavil Ahmed, Gürcü Nebî, Abaza Mehmed Paşa.

Kuyucu Murad Paşa, I. Ahmed dönemi sadrazamı (1606-1611), bu isyanları sert tedbirlerle bastırdı. Liderlerin başlarını kesip kuyulara attığı için "Kuyucu" lakabını aldığı söylenir.

Büyük Kaçgun

1603-1610 (bazı kaynaklarda 1590-1603) yıllarında Celâli isyanları yüzünden Anadolu köylüleri büyük şehirlere göç etti. Bu olaya tarihte Büyük Kaçgun denir (kaçgun = kaçış). Yaklaşık 8 milyon insanın 10 yıl içinde yer değiştirdiği tahmin edilir.

Göç hattı: Doğu ve Güneydoğu Anadolu, Akdeniz ve İç Anadolu bölgelerinden — İstanbul, İzmir, Bursa, Sakarya, Kocaeli gibi büyük şehirlere doğru. Bu olay Osmanlı tarihindeki en büyük iç göç hareketlerinden biridir.

Suhte (Öğrenci) Ayaklanmaları

Medreselerin kapasitelerinin üzerinde öğrenci alması, bursların kesilmesi, derslerin verimsizleşmesi ve cerre çıkan öğrencilerin köylüden zorla para istemesi sonucu çıkan isyanlardır. Özellikle İçel Bölgesi (Mersin, Antalya, Konya kıyıları) ve Anadolu'nun güneyinde yoğunlaştı.

Cerre çıkma: Eskiden öğrenciler yazın köylere giderek öğrendikleri bilgileri anlatır, karşılığında köylüden gönüllü bağış alırdı. 17. yüzyılda bu sistem bozuldu; öğrenciler zorla para istemeye başladı; köylüler de tepki gösterdi. Suhte ayaklanmaları, Celâli isyanlarıyla iç içe geçti.

İstanbul (Merkez) İsyanları

İstanbul'da çıkan bu isyanların aktörü her zaman Yeniçeri'dir. Sebepleri:

• Cülûs ve ulufenin (3 ayda bir verilen maaş) düşük ayarda veya geç ödenmesi.
• Devşirme kanununa aykırı asker alımı.
• "Devlet ocak içindir" anlayışına geçiş.
• Merkezi otoritenin bozulması.

İki büyük örnek:

1. 1622 Genç Osman'ın Katli: Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmak isteyen padişahın katledilmesi.
2. 1656 Çınar Vakası (Vaka-i Vakvakıye): 30'a yakın devlet adamının Çınar ağaçlarına asılması (IV. Mehmed dönemi).

Eyalet İsyanları

Macaristan, Erdel, Boğdan, Eflak, Kırım gibi sınır eyaletlerinde çıkan isyanlardır. Önemli özellik: Bu isyanlar bağımsızlık amacı taşımaz; sadece bölge yöneticisinin baskısına karşı tepki niteliğindedir. 19. yüzyılda 1789 Fransız Devrimi sonrası başlayan ulusçuluk isyanlarıyla karıştırılmamalıdır.

Eyaletlerdeki Hıristiyan halk, hatta bazı Protestan grupların Osmanlı himayesini tercih ettiği bilinmektedir; istimâlet politikası sayesinde Osmanlı, gayrimüslim tebaaya görece geniş özgürlükler tanıyordu.

17. yüzyıl, akademik anlamda "ıslahat dönemi" sayılmaz; çünkü bu dönemde yapılan değişiklikler köklü ve kalıcı reform değildir. Yine de tarih müfredatında bu dönemin 17. Yüzyıl Islahatları başlığıyla işlenmesinin sebebi, küçük çaplı düzeltme girişimlerinin incelenmesidir.

Islahatların Genel Özellikleri

• Batı örnek alınmamıştır. Kanuni veya Fatih dönemi esas alınarak ıslahat yapılmaya çalışılmıştır. Bu, 17. yüzyıl ıslahatları ile 18. yüzyıl ıslahatları arasındaki temel farktır; 18. yüzyılda Avrupa örnek alınacaktır.
• Kişilere bağlı kalmıştır. Bir sadrazamın gayretiyle başlayan ıslahat, o kişi öldüğünde sona ermiştir.
• Sorunların temeline inilmemiştir. Yüzeysel müdahaleler yapılmıştır.
• Baskı ve şiddet yoluyla benimsetilmiştir. Halka veya askere "neden" anlatılmamış, sertlikle dayatılmıştır.
• Saray, ulema ve asker ıslahatlara karşı çıkmıştır. Bu üç güç odağının çıkarları zedelendiği için ıslahatçılar genellikle idam edilmiştir.

TOKMAK Kodlaması

17. yüzyıl ıslahatçıları için kullanılan klasik bir kısaltma TOKMAK'tır:

• T — Tarhuncu Ahmed Paşa (4. Mehmed sadrazamı)
• O — Osman (II. Osman / Genç Osman)
• K — Kuyucu Murad Paşa (I. Ahmed sadrazamı)
• M — Murad (IV. Murad)
• A — Ahmed (I. Ahmed)
• K — Köprülü (Köprülü Mehmed Paşa)

Bu kodlama bir kronolojik sıralama değildir; sadece 17. yüzyılın önemli ıslahatçılarını akılda tutmak içindir.

Tarhuncu Ahmed Paşa'nın Islahatları

• Osmanlı tarihinde ilk denk bütçeyi hazırladı (1653).
• Saray masraflarını kıstı.
• Vergi sistemini düzeltti.

Saray, asker ve ulema tepkisiyle 11 ay sonra idam edildi.

Genç Osman'ın (II. Osman) Islahat Girişimleri

• Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmayı ilk düşünen padişahtır (uygulayamadı).
• Başkenti İstanbul dışında bir yere (Bursa, Karaman, Bozok) taşımayı düşündü.
• Saraydan ilk evliliği yaparak sosyal alanda bir ilk gerçekleştirdi.
• Türk-Türkmen kökenli yeni bir ordu kurma planı yaptı.

1622'de Yeniçeri tarafından katledildi.

Kuyucu Murad Paşa'nın Islahatları

• Celâli isyanlarını sert tedbirlerle bastırdı (1607-1610).
• Merkezi otoriteyi geçici de olsa sağladı.

Devlet adamı olarak gerçek bir reformcu sayılmaz; ancak Celâli'yi durdurması nedeniyle ıslahatçılar arasına alınır.

IV. Murad'ın Islahatları

• Saray kadınlarını devlet yönetiminden uzaklaştırdı.
• Tütün, alkol ve kahvehaneleri yasakladı (İstanbul yangınları sebebiyle).
• Yatsı sonrası el feneri olmadan dışarı çıkmayı yasakladı.
• İlk şeyhülislamı idam ettiren padişahtır.
• Koçi Bey'e Risale yazdırdı.
• Bağdat ve Revan'ı geri aldı.

I. Ahmed'in Islahatı

• Ekber-Erşed sistemini getirdi (Osmanlı veraset düzeninin son değişikliği).

Köprülü Mehmed Paşa'nın Islahatları

• Şartlar öne sürerek sadrazam olan ilk kişidir.
• Çanakkale Boğazı ablukasını kaldırdı.
• Yeniçeri Ocağı'nı tekrar disiplin altına aldı.
• Maliyeyi düzeltti.
• Ulemayı devlet işlerinden uzaklaştırdı.

Duraklama Dönemi'nde imzalanan antlaşmaları akılda tutmanın en pratik yolu, hepsini bir tabloda görmektir. AYT'de antlaşma-yıl-padişah-rakip eşleşmeleri sıkça sorulur.

Antlaşmaların Kronolojik Görsel Sıralaması

Duraklama Dönemi'ne ait bilgiler birbirine çok yakın olduğu için sınavda bu konuda çeldirici kullanılmayı çok sever. AYT'de en sık karıştırılan dokuz bilgiyi tek tabloda toplayalım.

1. III. Mehmed mi, I. Ahmed mi?

2. Hotin (1621) mi, Bucaş (1672) mi?

İkisi de Lehistan ile yapıldı, ama tamamen farklı:

• 1621 Hotin Seferi / 1621 Hotin Antlaşması: Genç Osman dönemi. Yeniçeri isteksizliği yüzünden Osmanlı kale alamadı; antlaşma Osmanlı için başarısızlık sayılır.
• 1672 Bucaş Antlaşması: IV. Mehmed dönemi, Köprülü Fazıl Ahmed sadrazam. Kamaniçe Kalesi alındı; Osmanlı batıdaki en geniş sınırlara ulaştı.

3. IV. Murad mı, Sultan İbrahim mi?

4. Köprülü Mehmed mi, Merzifonlu Kara Mustafa mı?

• Köprülü Mehmed Paşa (1656-1661): Sert reform; Çanakkale ablukasını kaldırdı; eceliyle öldü.
• Merzifonlu Kara Mustafa Paşa (1676-1683): II. Viyana fiyaskosu; Belgrad'da idam edildi.

5. Vaka-i Vakvakıye mi, Vaka-i Hayriye mi?

• Vaka-i Vakvakıye (1656): IV. Mehmed dönemi; Çınar Vakası; 30 devlet adamının asılması.
• Vaka-i Hayriye (1826): II. Mahmud dönemi; Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması. Tamamen farklı bir olaydır.

6. Bağdat Fatihi: Kanuni mi, IV. Murad mı?

İki "Bağdat Fatihi" vardır: Kanuni (1534) ve IV. Murad (1638). Sınavda "Bağdat Fatihi" denildiğinde genellikle IV. Murad kastedilir, çünkü Kanuni daha çok "Muhteşem" veya "Kanuni" unvanlarıyla anılır. Aksi belirtilmedikçe IV. Murad tercih edilmelidir.

7. Genç Osman: Padişah mı, Yeniçeri mi?

Tarihte iki "Genç Osman" vardır:

• II. Osman (Padişah) Genç Osman (1618-1622): Yedikule'de boğdurulan padişah.
• Yeniçeri Genç Osman: IV. Murad'ın Bağdat Seferi sırasında şehit olan, ünlü ağıt yakılan genç asker. Padişah değildir!

8. En Küçük Yaşta Tahta Çıkan Padişah

Genç Osman 13 yaşında tahta çıktı, ama en küçük yaşta tahta çıkan Osmanlı padişahı IV. Mehmed'tir (7 yaşında, 1648).

9. Kösem Sultan vs Hatice Turhan Sultan

• Kösem Sultan: I. Ahmed'in eşi; IV. Murad ve Sultan İbrahim'in annesi; IV. Mehmed'in büyük annesi. 1651'de boğdurularak öldürüldü.
• Hatice Turhan Sultan: Sultan İbrahim'in eşi; IV. Mehmed'in annesi. Kösem'i devirip tek hâkim valide oldu.

Aşağıdaki yedi soru, AYT'de Duraklama Dönemi konusunda son yıllarda kullanılan kalıpları yansıtır. Her sorunun cevabı ve gerekçesi açıklanmıştır.

Örnek Soru 1 (Padişah-Olay Eşleşmesi)

Aşağıdaki olaylardan hangisi III. Mehmed döneminde gerçekleşmiştir?

1. Ekber-Erşed sisteminin getirilmesi
2. Sancak sisteminin kaldırılarak kafes usulüne geçilmesi
3. Kasr-ı Şirin Antlaşması'nın imzalanması
4. Köprülü Mehmed Paşa'nın sadrazam olması
5. Karlofça Antlaşması'nın imzalanması

Örnek Soru 2 (Antlaşma-Sonuç Eşleşmesi)

Osmanlı Devleti'nin Avusturya ile imzaladığı 1606 Zitvatorok Antlaşması'nın en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

1. Avusturya Osmanlı'ya yıllık vergi vermeye başladı
2. Macaristan tamamen Osmanlı'ya geçti
3. Avusturya arşidükü Osmanlı padişahına denk sayıldı; orta Avrupa'daki diplomatik üstünlük kayboldu
4. Osmanlı, Otuz Yıl Savaşları'na katıldı
5. Karlofça Antlaşması'nın temelleri atıldı

Örnek Soru 3 (Veraset Sistemi)

Osmanlı Devleti'nin veraset düzeninde son değişikliği yapan ve Ekber-Erşed (en büyük ve en akıllı) sistemini getiren padişah aşağıdakilerden hangisidir?

1. III. Mehmed
2. I. Ahmed
3. II. Osman
4. IV. Murad
5. IV. Mehmed

Örnek Soru 4 (Türkiye Sınırı)

Türkiye Cumhuriyeti'nin İran ile olan en eski sınırını belirleyen ve günümüzde de geçerli olan antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

1. 1555 Amasya Antlaşması
2. 1590 Ferhat Paşa Antlaşması
3. 1611 Nasuh Paşa Antlaşması
4. 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması
5. 1672 Bucaş Antlaşması

Örnek Soru 5 (Şartlar Öne Süren Sadrazam)

"Yapacağı ıslahatlara karışılmaması, hakkında şikayet olursa önce kendisinin dinlenmesi ve eceliyle ölmesi" gibi şartlar öne sürerek sadrazam olan ilk Osmanlı devlet adamı kimdir?

1. Tarhuncu Ahmed Paşa
2. Kuyucu Murad Paşa
3. Köprülü Mehmed Paşa
4. Köprülü Fazıl Ahmed Paşa
5. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa

Örnek Soru 6 (Kutsal İttifak)

1683 II. Viyana Kuşatması'nın ardından Osmanlı'ya karşı kurulan Kutsal İttifak'ta yer almayan devlet aşağıdakilerden hangisidir?

1. Avusturya
2. Lehistan
3. Venedik
4. Fransa
5. Rusya

Örnek Soru 7 (Karlofça Sonuçları)

1699 Karlofça Antlaşması'nın sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

1. Macaristan ve Erdel Avusturya'ya bırakıldı
2. Mora Yarımadası ve Dalmaçya kıyıları Venedik'e verildi
3. Podolya arazisi Lehistan'a iade edildi
4. Azak Kalesi Rusya'ya verildi
5. Osmanlı Devleti Duraklama Devri'nden Gerileme Devri'ne geçti