İlk ve Orta Çağda Türk Dünyası — Devletler ve Kültür-Medeniyet

AYT Tarih sınavının en istikrarlı net üreten bölümü Türk-İslam tarihidir; bu zincirin başlangıç halkası da elinizdeki konudur. İlk ve Orta Çağda Türk Dünyası başlığı altında topladığımız bilgi yığını, daha sonra işleyeceğimiz Karahanlılar, Selçuklular, Anadolu Beylikleri ve Osmanlı dönemlerine zemin hazırlar. Mete Han'ın orduya kazandırdığı onlu sistem, Selçuklu Tuğrul Bey'in askeri düzenlemesinde; Göktürklerde gördüğümüz ikili teşkilat, Anadolu Selçukluları'nın ülke paylaşımında; Uygurlarda olgunlaşan yerleşik mimari, Karahanlılar'da camilere uzanan bir geleneğin başlangıcında karşımıza çıkar.

Bu konunun AYT'de neden bu kadar değerli olduğunu birkaç maddede özetleyelim:

• Yıllık ortalama 1-2 doğrudan soru: Hun, Göktürk, Uygur ve kavim adları üzerinden gelen klasik kalıplar her yıl kendini tekrar eder.
• Paragraf-yorum sorularına zemin: Kut anlayışı, kurultay, töre, ülüş gibi kavramlar ileri konularda paragrafa konu olur. Mantığını burada sağlam kavrayan öğrenci, sonraki sorularda zaman kaybetmez.
• Karşılaştırmalı sorular: "Asya ve Avrupa Hunları arasındaki fark", "Göktürk ile Kutluk dönemleri", "Uygurların diğer Türk devletlerinden ayrıldığı yönler" sıkça eşleştirme veya ayırt etme sorusu olarak gelir.
• Edebiyat-Tarih kesişimi: Destanların hangi devlete ait olduğu (Alper Tunga → İskitler, Oğuz Kağan → Asya Hunları, Ergenekon → Göktürkler vb.) AYT Edebiyat sorularında da çıkar; bu konu ortak hazırlık alanıdır.

Konunun Akış Haritası

• Anayurt ve Göçler: Orta Asya'nın coğrafi yapısı, göç sebepleri ve sonuçları.
• Devletler kronolojisi: İskitler, Asya Hunları, Avrupa Hunları, Göktürkler (I. ve II.), Uygurlar ve diğer boy/devletler.
• Kavimler Göçü: 375 yılında başlayan göç dalgasının Avrupa'yı dönüştürmesi.
• Kültür-Medeniyet: Devlet yapısı (kut, kurultay, ikili teşkilat), sosyal hayat, hukuk (töre), ordu, ekonomi, din-inanış, yazı-edebiyat-sanat.

Türk milletinin tarih sahnesindeki kesin başlangıç noktası Orta Asya'dır. Sınırları net çizilemese de bugünkü Moğolistan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Çin'in batı bölgeleri (Doğu Türkistan / Sincan Uygur Özerk Bölgesi) Türklerin anayurdu kabul edilir. Seyhun (Sirderya) ve Ceyhun (Amuderya) ırmakları arasındaki bölge ise Maveraünnehir adını taşır ve Türk tarihinin en yoğun yaşandığı sahalardandır.

Orta Asya'nın Coğrafi Yapısı

Orta Asya, romantik tasvirlerin aksine kolay yaşanır bir coğrafya değildir. Sert karasal iklim hakimdir: yazlar çok sıcak ve kurak, kışlar dondurucu soğuktur. Su kaynakları kışın donar, yazın kurur; otlaklar mevsime göre yer değiştirir. Bu coğrafya Türk milletinin yaşam tarzını konargöçer (yarı yerleşik) bir hayata yöneltmiştir. Göçebe tabiri tarihçi ve eğitimcilerce yanlış bulunur — çünkü göçebe vatansız ve medeniyetten yoksun anlamı taşır; oysa Türk milleti çadır, halı, demir işçiliği gibi taşınabilir ama gerçek bir medeniyetin sahibidir.

Türk Adının Anlamı — Farklı Kaynaklarda

Türk adı ilk defa Çin kaynaklarında "Tu-Kyu" şeklinde geçer. Bunun nedeni, konargöçer Türk milletinin yazıyla geç tanışmış olmasıdır; kendi adımızı kendi yazılı kaynağımıza işlemeden önce muhatap olduğumuz milletler bizi kendi dillerinde adlandırdı. Türkiye tabiri ise resmi ve yazılı olarak ilk kez Bizans kaynaklarında karşımıza çıkar; başlangıçta Anadolu, Suriye ve Mısır birlikte "Türkiye" olarak nitelendirilmiştir. Memlük Devleti'nin Arapça resmi adlarından biri Ed-Devletü't-Türkiyye, yani "Türkiye Devleti"dir.

Orta Asya'da Türklere Ait Kültür Merkezleri

Arkeolojik kazılarla ortaya çıkarılan kültür merkezleri, Türk varlığının ne kadar köklü olduğunu kanıtlar:

• Anav: Orta Asya'nın en eski kültür merkezi.
• Afanasyevo: Türklere ait en eski kültür merkezi.
• Andronovo: Türklerin atalarının yaşadığı düşünülen merkez.
• Karasuk: Demirin işlendiği önemli kültür merkezi.
• Tagar: Orta Asya'nın en gelişmiş kültür merkezi.
• Pazırık ve Esik kurganları: Pazırık halısı (dünyanın bilinen en eski halısı) ve Altın Elbiseli Adam bu kazılardan çıkarılmıştır.

Türk milleti tarih boyunca büyük göç dalgaları yaşamıştır. Bu göçler tek bir sebebe bağlı değil, iç içe geçmiş etkenlerin sonucudur.

Göç Sebepleri

• Kuraklık ve kar fırtınaları: Sert karasal iklim, su kaynaklarının ve otlakların kuruması.
• Nüfus artışı ve geçim sıkıntısı: Anayurt topraklarının artan nüfusa yetmemesi.
• Çin ve Moğol baskısı: Komşu güçlerle yaşanan sürekli mücadele, yenilen tarafın bölgeyi terk etmek zorunda kalması.
• Boylar arası mücadele: Bağımsızlığına düşkün Türk boylarından birinin diğerine tabi olmamak için göç etmesi (ör. Peçenek-Oğuz çatışmaları).
• Hayvan hastalıkları: Şarbon, deli dana gibi salgınlardan dolayı bölgenin terk edilmesi.
• Yeni yerler görme isteği ve fütuhat felsefesi: Türk cihan hakimiyeti mefkuresi, dünyanın her yerini Türklerin yönetmesi idealidir; bu inanç sürekli sefer ve göçü teşvik etti.

Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi ve Kızıl Elma

Mefkure, ideal-inanç anlamına gelir. Türk cihan hakimiyeti mefkuresine göre Türklerin tüm dünyayı (eski adıyla Acun) nizam-ı alem (adaletli düzen) içinde yönetmesi hedeflenir. Bu hedeflerin her birine Kızıl Elma denir. Kızıl Elma somut bir elma değil; sürekli değişen, bir sonrakinin yerini alan stratejik hedeflerdir. Fatih Sultan Mehmed için Kızıl Elma İstanbul, Kanuni Sultan Süleyman için Belgrad ve sonra Viyana olmuştur. Hedefe ulaşıldıkça yenisi konur; bu süreklilik Türk milletinin tarihsel dinamizmini açıklar.

Göçlerin Sonuçları

• Türk kültürü geniş alanlara yayıldı: Anadolu, Suriye, Sibirya, Kafkaslar, Balkanlar, Orta Avrupa ve Hindistan'a kadar.
• Türk tarihinin bir bütün halinde incelenmesi zorlaştı: Bu, sınavda en çok sorulan olumsuz sonuçtur. Çin tarihi tek bir bölgede yaşandığı için araştırılması kolayken, Türk tarihi onlarca farklı coğrafyada izlenmek zorundadır.
• Yeni Türk devletleri kuruldu: Asya Hunları → Avrupa Hunları gibi göç sonrası yeni siyasi yapılar.
• Dini ve dilsel yapı değişikliğe uğradı: Manihaizm, Budizm, Hristiyanlık, Musevilik gibi dinlerle karşılaşıldı.
• Göç edilen yerlerde Türk kültürü etkili oldu: Devlet teşkilatı, askeri sistem, kıyafet (pantolon, ceket, çizme) gibi unsurlar başka milletlere geçti.
• Avrupa'da Kavimler Göçü tetiklendi: 375 yılında başlayan domino etkisi Roma'yı sarstı.

İskitler (Saka adıyla da bilinir), Türklük bağı kesinleşmemiş olsa da Türk hükümdarlarının görüldüğü ilk topluluklardandır. Şehname'de Firdevsî, İskit hükümdarı Alp Er Tunga'dan Afrasiyab adıyla bahseder. Heredot da İskitler'i ayrıntılı tanıtır.

İskitlerin Belirleyici Özellikleri

• Kadın hükümdar: Tomris (Tomyris) Hatun, İskitleri yöneten ünlü kadın liderdir. Kadın savaşçılar olan Amazonlar da İskit kültürüne aittir.
• Atı evcilleştiren ilk topluluklardan: At, sütü, eti, derisi ve nakliye gücüyle Türk medeniyetinin temel taşıdır.
• Üzengi yaptılar: Atın üzerinde dengeyi sağlayarak savaşmayı mümkün kılan üzengi, askeri tarihte devrim niteliğindeki buluşlardandır.
• Bozkır'ın Kuyumcuları: Demir, bronz ve altın işçiliğinde olağanüstü ileri gittikleri için bu lakapla anılır. Sınavda en çok bu özellikle karşımıza çıkarlar.
• Sanatlarında hayvan üslubu: Kartal, şahin, kurt, geyik gibi hayvan motifleri eşyalarda yoğun kullanılır.
• Günümüze uzanan bağ: Bugün Rusya Federasyonu içinde Yakut Türkleri, İskit-Saka kültürünün devamı olarak kabul edilir.

Asya Hun Devleti, tarihte bilinen ilk Türk devletidir. Başkenti Ötüken, kurucusu Teoman (Tuman), en önemli hükümdarı ise Mete Han (Motun)'dır. Türk milletinin kutsal saydığı Ötüken, Asya Hunları, Göktürkler ve Uygurların ortak başkenti olmuştur.

Mete Han'ın Tahta Çıkışı

Teoman, üvey eşinin etkisiyle Mete'yi Yüeçiler'e (bir Moğol kavmi) rehin gönderdi. Yüeçiler'e karşı sefer açarak oğlunun öldürülmesini umuyordu. Mete kaçtı, babasının verdiği 10.000 atlı ile orduyu disipline etti. Vızıldayan ok (ıslıklı ok) ile askerinin sadakatini test etti, sonunda babasını sürek avında ortadan kaldırarak milattan önce 209'da tahta geçti. Bu tarih, Türk Kara Kuvvetleri Komutanlığı'nın kuruluş yıl dönümü olarak kutlanır.

Mete Han Döneminin Önemli Gelişmeleri

• 26 Türk boyunu tek bayrak altında topladı: Orta Asya'da ilk siyasi birliği sağlayan hükümdardır. Çin imparatoruna yazdığı mektupta "Yay çekebilen tüm kavimleri tek bir aile gibi birleştirdim, hepsi Hun oldular" demiştir. Sınavda 26 rakamı görülürse Mete'yi düşünün.
• Vatan sevgisinden bahseden ilk Türk hükümdarı: Tunguzlar (Yüeçiler) bir yer istediğinde, "Atımı ve eşimi verebilirim çünkü onlar bana aittir; ama toprak milletindir, milletime sormadan veremem" diyerek savaşı seçmiştir.
• Onlu sistem: Orduyu 10, 100, 1.000 ve 10.000'lik birimlere ayırmıştır. Onbaşı, yüzbaşı, binbaşı ve tümen başı şeklinde hiyerarşi kurulmuştur. Bu sistem, Çin, Moğol ve daha sonra Roma orduları tarafından da örnek alınmıştır.
• Çin politikası: Mete, Çin'i defalarca yenmesine rağmen topraklarına girmedi. Asimile olmamak için Çin'i sürekli vergiye bağladı. Payen muharebesi sonrası imzalanan Kuzey Şansi Anlaşması (M.Ö. 200 civarı) bu siyasetin örneğidir.
• Çinli prenseslerle evlilik: Diplomatik denge için yapılan bu evlilikler, zamanla Çinli ajanların ve Çin lüksünün Türk sarayına sızmasına yol açmıştır.

Devletin Yıkılış Süreci

Mete'den sonra oğlu Kiok ve sonraki hükümdarlar döneminde Çin özentisi başladı; ipek, lüks ve israf savaşçı özelliklerini zayıflattı. Çin'in böl-parçala-yönet politikası işledi. Çiçi Batı Hun Hükümdarı olarak "İstiklali feda etmeyi gülünç ve utanç verici buluyorum" sözüyle Çin'e bağlanmaya karşı çıksa da, kardeşi Hohanyeh'in Çin'e bağlanma teklifi devleti Doğu ve Batı Hunları diye böldü. Bu bölünme Avrupa'ya değil, Orta Asya içinde yaşandı; Avrupa Hun Devleti çok daha sonra, ayrı bir göç dalgasıyla kurulacaktır.

Kuzey Hunları, Balamir önderliğinde 375 yılında Hazar Denizi'nin kuzeyinden Avrupa'ya doğru göç hareketine başladı. Bu göç, önündeki Barbar kavimlere (Vizigot, Ostrogot, Frank, German, Alan vb.) çarptıkça onları da yerinden ederek bir domino etkisi yarattı. Sonunda göç dalgası Roma sınırlarına ulaştı; tarih buna 375 Kavimler Göçü diyor.

Kavimler Göçü'nün Sonuçları

• Roma İmparatorluğu ikiye ayrıldı (395): Doğu Roma (Bizans) ve Batı Roma. Batı Roma 476'da yıkıldı, Bizans 1453'te.
• Avrupa Hun Devleti kuruldu: Balamir tarafından, bugünkü Macaristan toprakları merkez olmak üzere.
• Feodalite (derebeylik) doğdu: Roma halkı barbar saldırılarından korunmak için yerel toprak sahiplerine sığındı; bu sınıflı toplumsal yapıyı pekiştirdi.
• Kilise güçlendi, Hristiyanlık yayıldı: Korku ortamı din adamlarına teslim olmayı kolaylaştırdı; skolastik düşünce ortaya çıktı, bilim duraksadı.
• Bugünkü Avrupa milletlerinin temelleri atıldı: Almanlar (Germenler), İngilizler (Anglosaksonlar), Fransızlar (Franklar) ve diğer milletler bu hareketle şekillendi.
• İlk Çağ kapandı, Orta Çağ başladı: Bazı tarihçiler Kavimler Göçü'nü çağ değişimi sayar.

Avrupa Hun Devleti ve Atilla

Avrupa Hun Devleti'nin kurucusu Balamir, Anadolu'ya devlet düzeyinde ilk ayak basan Uldız, en parlak dönem hükümdarı ise Atilla'dır. Atilla için Avrupalılar üç önemli lakap kullanmıştır:

• Tanrının Kırbacı / Kamçısı (Flagellum Dei): Latince adı budur ve sınavda en çok sorulan lakaptır.
• Etzel: Hun-Germen mücadelesinin anlatıldığı Nibelungen Destanı'nda kullanılan ad.
• Cesur Kavimlerin Efendisi: Atilla'nın askeri hakimiyetine atıfla.

Atilla Dönemi Antlaşmaları

Atilla, Doğu Roma'ya karşı iki büyük antlaşma imzalattı:

Atilla, 1. Galya (Fransa) ve 2. İtalya (Roma) seferlerini de düzenledi. Roma'ya kadar geldiğinde Papa I. Leon'un ricasıyla şehri yağmalamadan döndü. Bu kararının arkasında dört sebep vardı:

1. Papa I. Leon'un kişisel ricası ve Roma'nın dini-kültürel kutsallığı.
2. Sasani tehlikesinin doğuda baş göstermesi.
3. Batı Roma'yı zaten manen itaat altına aldığı düşüncesi.
4. Şamanizmin etkisiyle kutsal bölgeleri tahrip etmenin uğursuzluk getireceği inancı.

Aynı yıl bir evlilik töreninde (büyük olasılıkla zehirlenerek) ölen Atilla'nın ardından Avrupa Hunları zayıfladı; İrnek ve sonraki hükümdarlar dönemini koruyamadı, Karadeniz'in kuzeyine çekildiler ve zamanla Slavlaştılar. Macarlar bugün soylarını Atilla'ya dayandırır; Macaristan'ın İngilizce adı Hungary bu bağlantıyı yansıtır.

Göktürk Devleti (552-744), tarihte resmi olarak "Türk" adıyla kurulan ilk Türk devletidir. Çin kaynaklarında Tu-Kyu, kendi kaynaklarında Köktürk şeklinde geçer. Kurucusu Bumin Kağan, başkenti Ötüken'dir.

Kuruluş Hikayesi

Bumin Kağan'ın bağlı olduğu Aşina Boyu, Avar (Juan-Juan) hakanlığının demirci kölesi olarak görev yapıyordu. Avarlar Töles boylarının isyanıyla uğraşırken Bumin'den yardım istedi. Bumin isyanı bastırdı; sonra Avar hükümdarından kızını isteyerek akrabalık kurmak istedi. Avar hakanı "Sen benim demirci kölem misin ki?" diyerek aşağılayıcı bir cevap verince, Bumin Avar hakanını öldürdü ve 552 yılında Göktürk Devleti'ni resmen kurdu. Avarlar bu olayın ardından Orta Asya'dan Avrupa'ya göç etti.

İkili Teşkilat ve İpek Yolu Mücadelesi

Bumin, devleti daha kolay yönetmek için ikili teşkilat uyguladı: kendisi doğuda merkezde otururken, kardeşi İstemi Yabgu batı kanadından sorumlu oldu. Asıl amaç İpek Yolu üzerinde söz sahibi olmaktı. İpek Yolu'nu Çin'den Anadolu'ya kadar birden fazla devlet (Çin, Akhunlar, Sasaniler, Bizans) paylaşıyordu.

Göktürkler şu stratejiyi uyguladı:

1. Önce Sasanilerle anlaşıp Akhunlara (Eftalit / Beyaz Hun) son verdiler ve Afganistan bölgesini paylaştılar.
2. Sonra ortak çıkar bittiğinde Bizans'la anlaşıp Sasanilere saldırdılar. İstemi Yabgu, Maniach ve Zemarchos adlı elçileri Bizans'a gönderdi — bu Orta Asya'dan Bizans'a giden ilk Türk diplomatik girişimidir.

İstemi Yabgu döneminde söylenmiş bir söz vardır: "Atalarımızdan işittik ki Roma elçisi Ötüken'e gelirse, bizlerin dünyayı fethedeceğine delalet eder." Bu söz Türk cihan hakimiyeti mefkuresinin ne kadar köklü olduğunu gösterir.

En Parlak Dönem ve Çöküş

• Mukan Kağan dönemi devletin en parlak zamanıdır. Sınırlar Karadeniz'den Kore'ye kadar uzanmış, Asya Hunlarından sonra Orta Asya'da ikinci kez Türk siyasi birliği sağlanmıştır.
• Tapo (Taspar) Kağan Budizmi benimseyince halkıyla arası açıldı. Kurultay, Tapo Kağan'ı görevden aldı — bu olay kurultayın sadece danışma değil, karar organı da olduğunu gösterir.
• Çin'in böl-parçala-yönet politikası işledi. 582'de devlet Doğu Göktürk ve Batı Göktürk diye ikiye ayrıldı; her ikisi de zamanla Çin'in egemenliğine girdi. Türkler için 50 yıllık esaret (Matem) Devri başladı.

Kürşad ve 39 Arkadaşının İhtilali (639)

Çin esareti döneminde Kürşad, 39 arkadaşıyla Çin imparatorunu kaçırmak için Çang-an sarayına baskın düzenledi. Plan başarısız oldu, Kürşad ve arkadaşları öldürüldü. Bu olay Türk tarihinin ilk milli istiklal ayaklanması sayılır. Kürşad sıradan biri değildi — bir çuluk kağanın oğlu, yani Tigin (hanedan üyesi prens) idi.

Kürşad ihtilalinden sonra Çin esaretine karşı isyanlar devam etti. Sonunda Kutluk Kağan, Vezir Tonyukuk'un planlamasıyla 682'de yeni devleti kurdu. Devlet tarihte II. Göktürk ya da Kutluk Devleti olarak geçer; merkez yine Ötüken'dir.

Kutluk Kağan ve İlteriş Lakabı

Kutluk Kağan, "ili kuran, devleti derleyen-toplayan" anlamına gelen İlteriş lakabını aldı. Orhun Yazıtları'nda bu kuruluş süreci "Babam İlteriş, 17 yiğitle harekete geçti, ovadaki herkese haber saldı; geride kalanlar toplandı, 70 oldu, 700 oldu, 7.000 oldu; töreler üzerine kendi devletimizi kurduk" şeklinde anlatılır.

Tonyukuk — Türklerin Bismark'ı

Vezir Tonyukuk, ileri görüşlü bir devlet adamıdır. Çin'de yetişip oranın huylarını öğrendi; Türk milletinin neden parçalandığını teşhis etti ve önce kendi içinde uzlaşmayı sağladı. Lakapları çoktur:

• Apa Tarkan: Sivil yönetici / başvezir.
• Türklerin Bismark'ı: Almanya'yı birleştiren Bismark'a benzetilir.
• İlk Türk tarihçisi ve yazarı: Kendi kitabesini kendisi yazdığı için bu unvanı taşır.

Bilge Kağan ve Kül Tigin'in kitabelerini ise Yollug Tigin kaleme almıştır.

Orhun Yazıtları (Göktürk Kitabeleri)

Orhun Yazıtları, II. Göktürk Devleti döneminde dikilen üç büyük taş kitabedir ve Türk tarihinin ilk yazılı edebi metinleri sayılır. Üç kişi adına dikilmiştir:

• Vezir Tonyukuk Kitabesi: Kendisi tarafından yazılmıştır.
• Kül Tigin Kitabesi
• Bilge Kağan Kitabesi

Kitabeler bugün Moğolistan'da, Orhun Irmağı kıyısındadır. 1709 Poltava Savaşı'nda Ruslara esir düşen İsveçli subay Strahlenberg bölgeden geçerken kitabeleri tarif etti. 1893 yılında Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen kitabeleri çözdü; ilk çözülen kelime "Tengri" (Tanrı)'dir.

Yazıtların içeriği:

• Türklerin Çinlilerle münasebeti, savaşları ve barışları.
• Kül Tigin'in askeri kahramanlıkları.
• Hükümdarın millete karşı hesap vermesi: "Az milletimi çok kıldım, çıplak milletimi giydirdim, fakir milletimi doyurdum" — bu yönüyle Orhun Yazıtları aynı zamanda siyasetname niteliği taşır.
• Üç yüzü Türkçe (Göktürk alfabesi), bir yüzü Çincedir.

Kapgan Kağan ve Yıkılış

Kapgan Kağan döneminde devlet en geniş sınırlarına ulaştı; Demir Kapı'ya (Semerkant ile Belh arasındaki dağ geçidi) kadar ilerledi. Ancak Kapgan'ın halkına sert tutumu, yönetici sınıfı yıprattı. Sonraki dönemlerde Bilge Kağan ve kardeşi Kül Tigin birlikte hükümdarlık yapsa da devlet zayıfladı. Devlete son veren Çin değil, kendi içlerinden çıkan üç Türk topluluğu oldu: Karluklar, Basmiller ve Uygurlar. Tarih: 744.

Uygur Devleti (744-840), II. Göktürk'ü yıkan üç boy ittifakının lideri olan Uygurlar tarafından kuruldu. Adının anlamı akraba, müttefik ya da şahin gibi dolaşan, hücum eden'dir. Kurucusu Kutluk Bilge Kül Kağan, başlangıç merkezi yine Ötüken'di; sonradan Karabalgasun'a (yani Beşbalık şehrinin diğer adı) taşındı.

Uygurları Diğer Türk Devletlerinden Ayıran Yönler

Uygurlar, Türk tarihinde dramatik bir dönüşümün adıdır. Bu dönüşümün arkasında Maniheizm dini vardır.

Bögü Kağan Çin'i Tibetlilerin saldırısından kurtarmak için Çang-an seferine çıktı. Dönüşte yolda dört Maniheist rahiple karşılaştı. Mani dini ressam Mani'nin kurduğu, et yemeyi ve hayvansal gıdayı yasaklayan, ışık (mani) felsefesine dayanan bir öğretiydi. Bögü Kağan Mani dinini kabul etti ve Maniheizm Uygurların resmi dini oldu (763 civarı).

Bu dönüşümün etkileri:

• Et yemenin yasaklanması → savaşçılık özelliklerinin zayıflaması.
• Tarıma yöneliş → sulama hendekleri, geniş ekim alanları, beş çeşit hububat üretimi.
• Yerleşik hayata geçiş → şehirler kuruldu. Uygur şehirlerinin sonuna eklenen balık kelimesi "şehir" anlamına gelir: Beşbalık (beş şehir), Karabalgasun, Ordubalık.
• Tapınak ve saray mimarisi gelişti.
• Hükümdarlar "Mani Işık" kavramından esinlenerek Ay ve Kün (Güneş) unvanları kullanmaya başladı (Ay Tengride Kut Bulmuş gibi).

Uygurların Türk Tarihine Bilim ve Sanat Katkıları

• Hareketli harf matbaası: Tahta harflerden oluşan ilk hareketli matbaayı kullandılar (Avrupa'daki Gutenberg matbaasından yüzyıllar önce).
• İlk Türk kütüphaneleri: Bastıkları kitapları topladıkları kütüphaneler kurdular.
• İlk örgün eğitim: Sınıf-ders-program esaslı eğitimi başlatan Türk topluluğudur.
• Pandomim, şan ve opera: Türk tiyatrosunun ilk örnekleri (orta oyununun atası).
• Minyatür sanatı: Duvar resminden (fresko) küçük objelere geçiş Uygurlarla başladı. Fresko yapan sanatçıya bedizci denir.
• İlk kağıt para (Çav): Madeni paranın yanı sıra kağıt parayı kullanan ilk Türk topluluğudur.
• Türk bankacılığının temelleri: Faizle borç para verme uygulaması.
• İlk Türk vakıfları bu dönemde ortaya çıktı.
• Töreleri yazılı hale getirdiler: Sözlü hukuk geleneği yazıya geçti.
• Nişadır tuzu (Uygur tuzu): Çin'e ihraç edilen, kalaylama-parlatma işlerinde kullanılan kıymetli madde.

Uygurların Bölünmesi ve Sonu

840'ta Kırgızların saldırısıyla devlet yıkıldı. Uygurlar ikiye ayrıldı: Kansu Uygurları (sarı Uygurlar, Çin'in kuzeybatısında) ve Turfan Uygurları (bugünkü Sincan Uygur Özerk Bölgesi). Çinli elçi Wang Yen-te'nin Turfan Uygurları hakkındaki seyahatnamesi sınavlarda sıkça çıkar — beş çeşit hububat, sulama hendekleri, sıcak iklim ve refah anlatımı doğrudan Uygurları işaret eder.

Daha sonra Uygurlar Moğol Devleti'nin teşkilatına dahil oldu. Okuma-yazma bildikleri için Moğolların devlet kâtipleri ve öğretmenleri haline geldiler. Moğollar onlara saygı göstererek "benim hocam" diye hitap etti.

Hun, Göktürk ve Uygur dışında Orta Asya ve çevresinde pek çok Türk devleti ve boyu kuruldu. AYT sınavlarında özellikle bu kavimler arasındaki ayrıntılar fark yaratır.

Avarlar (Juan-Juan)

• Çin kaynaklarında Juan-Juan (böcek anlamında, küçümseyici) olarak geçer; kelime anlamı "karşı koyan"dır.
• Hem Orta Asya'da hem de Avrupa'da devlet kurmuşlardır. Avrupa Avar Devleti'ni Bayan Han kurdu.
• 619 ve 626 yıllarında iki defa üst üste İstanbul'u kuşatmışlardır — İstanbul'u kuşatan ilk Türk devleti'dir. Bu kuşatmaları Sasanilerle birlikte yapmışlardır.
• Slav atasözlerinde "Avarlar gibi mahvolmak" tabiri vardır.

Bulgarlar

• Adı "karışık, karmakarışık" anlamına gelir; birden fazla Türk boyunun birleşiminden oluşur.
• Kubrat Han döneminde büyük Bulgar Devleti kuruldu. Sonra ikiye ayrıldı:
  • İtil (Volga) Bulgarları: İlteber Almış Han döneminde İslam'ı kabul ettiler — İslam'ı kabul eden ilk Türk devleti. Almış Han, Cafer bin Abdullah adını aldı. Abbasi halifesinden istediği heyetin içinde gelen İbn Fadlan, gözlemlerini Rihle adlı seyahatnamesinde topladı. İtil Bulgarları aynı zamanda Doğu Avrupa'da İslam kültürünün ilk temsilcileri sayılır.
  • Tuna Bulgarları: Boris Han döneminde Hristiyanlığı kabul ettiler; zamanla Slavlaştılar.

Hazarlar

• Yönetici kesimi Museviliği kabul etmişlerdir — bu yönüyle Yahudiliği kabul eden tek Türk devleti'dir.
• Ülke içinde Müslümanlar, Hristiyanlar, Maniheistler, Budistler ve Şamanistler huzur içinde yaşadı; bu döneme Pax Hazarya (Hazar Barış Çağı) denir.
• Hakimler heyeti yedi kişiden oluşurdu (2 Yahudi, 2 Müslüman, 2 Hristiyan, 1 Şamanist).
• Kürk Yolu'nu kullanarak zenginleştiler; İpek Yolu'na alternatif bir ticaret hattıdır.
• Kendi ordularına ücretli asker alan tek Türk devletidir (genel kuralın istisnası — Ordu Millet anlayışında ücretli asker yoktur).
• Türgişlerle birlikte Emevilerin Orta Asya'da İslam'ı yayma siyasetine karşı koydular ve İslam'ın Orta Asya'ya yayılmasını bir süre engellediler.

Sibirler (Sabarlar)

Adı "yoldan sapan" anlamına gelir; Sibirya'ya adını veren topluluktur.

Türgişler

Afganistan bölgesinde, II. Göktürk'e bağlı yaşadıktan sonra bağımsızlaştılar. Baga Tarkan, Türk tarihinde kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarı'dır.

Karluklar

• Adı "kar yığını" anlamına gelir.
• İslam'ı kabul eden ilk Türk boyudur. (İtil Bulgarları ilk Türk devleti, Karluklar ise ilk boy.)
• 751 Talas Savaşı'nda Çinlilerin karşısında Abbasilerin yanında yer aldı; savaşın kazanılmasında belirleyici rol oynadı. Bu savaştan sonra İslamiyet topluca kabul edildi.
• Karahanlı Devleti'nin kuruluşunda (4 Türk boyundan biri olarak: Karluk, Yağma, Çiğil, Tuhsi) önemli rol oynadılar.

Kıpçaklar (Kumanlar)

• "Sarımtırak" anlamına gelir; sarışın ve renkli gözlü Türk boyudur.
• Karadeniz'in kuzeyindeki bozkıra Deşt-i Kıpçak adı verildi.
• Oğuzlarla yaptıkları mücadeleler Dede Korkut Hikayeleri'ne ve Slavların İgor Destanı'na konu oldu.
• Codex Cumanicus adlı sözlüğü oluşturdular: Türkçe-Farsça-Latince üç dilli sözlük; sınavda sık karşımıza çıkar.
• Bizans, Eyyubi ve Memlük ordularında savaşçı asker olarak görev yaptılar.

Peçenekler ve Uzlar

• Peçenekler: Devlet kuramamış, boy halinde yaşamışlardır. Bizans'ta ücretli askerlik yaptılar. 1071 Malazgirt Savaşı'nda Bizans saflarındaki ücretli asker olarak savaşa katıldılar; ancak savaş esnasında Selçuklu tarafına geçerek savaşın kazanılmasında belirleyici oldular.
• Uzlar (Hristiyan Oğuzlar): Oğuz boyunun Hristiyanlaşan kolu. Müslüman Oğuza Türkmen, Hristiyan Oğuza Uz denir. Bugünkü Gagavuz Türkleri (Moldova ve Romanya'da) Hristiyan Türk topluluğudur; dilleri ve adetleri Türk'tür, sadece dinleri Hristiyandır.

Akhunlar (Eftalitler)

Afganistan bölgesinde kuruldular. Sasanilerde çıkan Mazdek isyanını bastırdılar. Bizanslılar onlara Beyaz Hun (Leuk Hun) dedi. Göktürklerle Sasaniler ittifakı sonucu yıkıldılar.

Macarlar

Soylarını Atilla'ya dayandırırlar; Türkoloji Enstitüsü kuran ilk Avrupa devletidir. Macaristan'ın İngilizce adı Hungary, Türklerle bağlarını yansıtır.

Diğerleri

Tabgaçlar (200 yıl Çin'de egemenlik), Başkurtlar (bugünkü Başkurdistan), Kimekler ve Çuvaşlar da Türk tarihinin önemli halkalarıdır.

İslam öncesi Türk devletlerinin siyasi sistemini anlamak, bu konuyu çalışmanın belki de en kritik aşamasıdır. Çünkü bu sistem ileride Karahanlı, Selçuklu ve Osmanlı yönetim anlayışına doğrudan etki etmiştir.

Devleti Oluşturan Unsurlar

Türk siyasi düşüncesinde devletin (il) varlığı dört unsura bağlıdır:

• Ülke (Yurt): Toprak.
• Millet (Bodun): Halk.
• Hakimiyet (Bağımsızlık): Egemenlik.
• Teşkilat: Yönetim yapısı.

Kut Anlayışı

Kut, Gök Tanrı'nın belirli sülalelere verdiği yönetme yetkisidir. Kut anlayışına göre:

• Tanrı belirli bir sülaleye Devleti yönetme hakkı verir (Asya Hunlarında Tuku, Göktürklerde Aşina, Uygurlarda Yağlakar sülalesi gibi).
• O sülaledeki tüm erkek üyeler kağan olabilir (kardeş, amca, oğul, yeğen fark etmez).
• Bu açık veraset, taht kavgalarına ve devletin parçalanmasına yol açar — kut sisteminin en zayıf yanıdır.

Hükümdarın yetkileri üç temel kavram etrafında şekillenir:

• Kut: Siyasi otorite (Tanrı vergisi yönetme yetkisi).
• Küç: Askeri güç (doğuştan bahşedilen üstün yetenekler).
• Ülüş: Ekonomik pay/hisse — kurultayda boy beylerine adaletle dağıtılan ganimet ve kaynaklar.

Hükümdarın Görevleri

• İç ve dış siyaseti düzenlemek.
• Töreleri koymak ve uygulamak.
• Yargılamak (bazı suçlarda mahkeme başkanlığı yapmak).
• Savaşa ve barışa karar vermek (kurultaya danışarak).
• Orduya komutanlık etmek.
• Elçi göndermek ve elçi kabul etmek.
• Kurultaya başkanlık etmek.
• Aç doyurmak, çıplak giydirmek (sosyal devlet anlayışı).

Hükümdarlık Sembolleri ve Unvanları

İkili Teşkilat (Federatif Devlet Yönetimi)

Devletin verimli yönetilmesi için doğu-batı (bazen sağ-sol veya kuzey-güney) olarak ikiye ayrılması esasına dayanan sistemdir. İlk defa Asya Hun Devleti'nde Mete Han tarafından uygulanmıştır.

• Doğu kanadı asıl yerdir; baş hükümdar (Kağan) burada oturur. Güneşin doğudan doğmasıyla bağlantılı kutsiyet vardır; çadırların yönü hep doğuya bakar.
• Batı kanadı Yabgu tarafından yönetilir; iç işlerinde serbesttir, dış işlerinde doğuya bağlıdır.
• Yabgu kendi adına elçi gönderebilir, anlaşma yapabilir; ama savaş kararında doğuya bağlıdır.
• Çin'in entrikaları sıklıkla batıyı doğuya karşı kışkırtarak ikili teşkilatı zayıflatmıştır — bu, devletlerin parçalanmasına yol açan etkenlerden biridir.

Kurultay (Toy / Keneş / Kengeş)

Kurultay, hükümdarın başkanlığında toplanan büyük meclistir. Diğer adları toy (toplantı sonrası ziyafet anlamında da) ve keneş/kengeş'tir. Yılda 2-3 kez toplanır; ilkbahar ve sonbaharda hayvan-nüfus sayımı yapılır. Acil durumlarda savaş meydanında at üstünde toplandığı da olur.

Kurultay üyeleri:

• Hakan ve Hatun.
• Boy beyleri.
• Şat (hanedan üyesi komutanlar).
• Devlet ileri gelenleri (bakanlar/bürokratlar).

Kurultay üyelerinin ortak adı Toygun'dur. Üyelerin oturma düzenine Orun (mevki) denir; rastgele oturulamaz, protokol vardır.

Kurultay hem danışma hem karar meclisidir:

• Hakan istek getirir, kurultay görüş bildirir; bazen son söz hakanın olur.
• Bazı durumlarda kurultay karar organıdır: Tapo Kağan'ı (Göktürk) Budizm benimsemesi nedeniyle, İnel Kağan'ı (II. Göktürk) yanlış stratejik kararlarından dolayı görevden almıştır.
• Bilge Kağan'ın Budizm'i kabul ve şehirleri surlarla çevirme teklifini Tonyukuk'un karşı çıkmasıyla reddetmiştir.

Kurultayın Diğer Türk Devletlerindeki Adları

• Tabgaçlar: Nazırlar Meclisi.
• Hazarlar: İhtiyarlar Meclisi.
• Peçenekler: Komenton.
• Tuna Bulgarları: Millet Meclisi.
• Avrupa Hunları: Seçkinler Meclisi.

Türk toplumu hiyerarşik bir aile-boy-devlet yapısı üzerine kuruluydu. Bu sıralama her sınava giren öğrencinin ezberlemesi gereken temel bilgidir.

Sosyal Yapının Sıralaması

Oguş → Urug → Boy → Bodun → İl

Hatun (Katun) — Türk Kadını

İslam öncesi Türk toplumunda kadın saygın bir konumdadır:

• Hatun'un kendine ait sarayı ve askeri vardır.
• Elçi kabul edebilir; hükümdar yokken naiplik (vekillik) yapar.
• Kurultaya katılır ve oy hakkı vardır.
• Kararlar "Hakan ile Hatun buyurur ki..." şeklinde duyurulur.
• Göktürk paralarında ve Uygur bayrağında hatun ile kağanın birlikte tasviri vardır.
• Tomris Hatun (İskitler) ve Arı Hatun bağımsız hükümdarlık yapan kadın liderlerdir.

Devlet Görevlileri ve Unvanları

Aile, Düğün ve Sosyal Adetler

• Türk ailesi monogami (tek eşli) çekirdek aile yapısındadır. Birden fazla evlilik istisnadır.
• Anneye Ök, babaya Kang denir. Bugünkü "öksüz" kelimesi ök-süz (annesiz) ifadesinden gelir.
• Düğüne davet için okuntu (ok gönderme) geleneği vardı; günümüzde Anadolu'da hala kullanılır.
• Düğünlerde gelinin başına dökülen darı, arpa, yulaf bereketi simgeler. "Darısı başına" deyimi buradan gelir.
• Halkın yaşadığı çadırlara yurt denir; bugünkü "vatan-yurt" anlamı buradan türemiştir.
• Bahar bayramı Nevruz, eğlencelere şölen (şilan) denir.
• Çocuklara isim, başarı kazandıktan sonra verilirdi (örn. avladığı hayvana göre Boğaç, Şahin gibi).

Töre — Yazısız Hukuk

Töre, Türk toplumunda örf-adet-gelenek-göreneklerin oluşturduğu yazısız hukuk kurallarıdır. Hakanın isteği ve kurultayın onayıyla değiştirilebilir, ancak dört ilkesi asla değişmez:

• Könilik (Adalet)
• Tüzlük (Eşitlik)
• Kişilik (İnsanlık)
• Uzluk (İyilik)

Töre o kadar önemlidir ki Orhun Yazıtları'nda "İl gider, töre kalır" denir. Bilge Kağan, Çin imparatoruna yazdığı mektupta töreleri "yaralamayı" ölümcül bir saygısızlık olarak nitelendirmiştir. Altay Türklerinde de "İnsan tanrısız, kürk yakasız, millet yasasız olmaz" sözüyle yasanın (yasa) önemi vurgulanır.

Tüz — Yazısız Sözleşme

Tüz, devlet ile vatandaşın karşılıklı görevlerini bildiren sözleşme biçimindeki yazısız hukuktur. Bugünkü "tüzük" kelimesi buradan gelir.

Yargı ve Ceza

• Mahkemelere yargı, yargıçlara yargan denir.
• Bazı önemli davalarda hakan bizzat mahkeme başkanlığı yapar.
• Cezalar genellikle 10 günü geçmez — bunun nedeni konargöçer toplumda hapishane mimarisinin uygulanmasının zor olmasıdır.
• İdam cezası şu durumlarda verilir: zina, savaştan kaçma, isyan, devletin birliğini bozma.
• Hırsızlığın cezası çalınanın 10 katını ödetmektir.

Ordu — Türk'ün Dünyaya Mirası

Türk milletinin dünya tarihine en büyük katkısı askerlik alanındadır. Sınavda "Türkler dünyayı en çok hangi alanda etkilemiştir?" sorusunun cevabı kesin: askerlik.

Ordu Millet Anlayışı

Türklerde ordu ile millet arasında ayrım yoktur. Savaş zamanı kadın-erkek-çocuk herkes savaşa katılır. Bu yüzden ordular ücretsizdir (Hazarlar tek istisnadır). Asker kelime karşılığı sü'dür.

Türklerin Dünya Askerlik Tarihine Katkıları

• Onlu sistem: Mete Han'ın bulduğu, Çin ve Roma ordularının da örnek aldığı sistem.
• Et konservesi (pastırma, kavurma): Uzak seferlerde besin sorununu çözen icat.
• Üzengi: İskitlerle başlayan, atın üzerinde dengeyi sağlayan demir parça.
• Pantolon, ceket, çizme: Atlı süvari için tasarlanmış kıyafetler. Roma ve Avrupa orduları bu giyimleri Türklerden almıştır.
• Hilal (Turan) Taktiği: Sahte ricat (geri çekilme) → pusu → Kurt Kapanı (Hilal şeklinde kuşatma) üçlü taktiği. Mete Han'dan Sultan Alparslan'ın 1071 Malazgirt zaferine, Mustafa Kemal Atatürk'ün 1922 Büyük Taarruz'una kadar başarıyla uygulanmıştır.
• Yelme: İslam öncesi keşif ve istihbarat birliği. Osmanlı'daki akıncı'nın atasıdır.
• Yaka: İslam öncesinde sınır anlamında kullanılır.

Ekonomi

• Hayvancılık ana geçim kaynağıdır; at, koyun, sığır, deve yetiştirilir.
• Tarım Uygurlara kadar kısıtlı ölçüde yapılır; Hun fasulyesi, Hun pirinci hunlarda da tarımın varlığını gösterir. Uygurlarla birlikte sulama hendekleri ve geniş tarım sahaları başlar.
• İpek Yolu ve Kürk Yolu iki önemli ticaret hattıdır:
  • İpek Yolu: Çin'den Anadolu'ya, oradan Akdeniz ve İstanbul'a.
  • Kürk Yolu: Sibirya bölgesinden Karadeniz'e ve Avrupa'ya, ağırlıklı olarak Hazarlar tarafından kullanıldı.
• Sınır kasabalarında serbest pazarlar kuruldu; Çinlilerle ticaret burada yapıldı.
• Türklerin canlı hayvan ihraç edip ipek ithal etmesi, ekonomik dengeyi zamanla Çin lehine bozdu.

Para Çeşitleri

Göktürkler ilk olarak parayı bir değişim aracı olarak yaygın biçimde kullandılar. Türgişlerin Baga Tarkan'ı ise kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarıdır.

Gök Tanrı Dini

İslam öncesi Türklerin temel dini Gök Tanrı dinidir; tek tanrılı bir inançtır. Gök ve Tanrı kavramları birbiriyle eş değer kullanılmıştır.

• Tanrı, hükümdarı kut, küç ve diğer yetkilerle donatır.
• Ruhban sınıfı yoktur; din adamlarına kam ya da baksı denir, ama bunlar bir sınıf oluşturmaz.
• Kurultayda dini konular görüşülebilir, fakat din adamları kurultay üyesi değildir (ayrımı koruyan modern devlet anlayışına yakın bir uygulama).

İnançlar ve Kavramlar

Diğer Dinler

• Hristiyanlık: Avrupa'ya göç eden topluluklar (Avarlar, Bulgarların Tuna kolu, Uzlar) zamanla kabul etti.
• Musevilik: Hazarlar (yönetici sınıf).
• Maniheizm: Uygurlar, Bögü Kağan döneminde.
• Budizm: Tabgaçlar, Uygurların bir kısmı, Tapo Kağan dönemi Göktürkler.
• İslam: İtil Bulgarları (devlet düzeyinde ilk), Karluklar (boy düzeyinde ilk).

Bilim — Takvimler

Türklerin bilimle ilgilendiğinin en açık kanıtı takvim yapmalarıdır. Tarih boyunca beş takvim kullanılmıştır:

1. 12 Hayvanlı Türk Takvimi: İslam öncesi, güneş yılı esaslı.
2. Hicri Takvim: Ay yılı esaslı, İslam'ın kabulüyle.
3. Celali Takvimi: Selçuklu Sultanı Celaleddin Melikşah'ın Ömer Hayyam'a hazırlattığı güneş yılı takvimi.
4. Rumi Takvim: Osmanlı'nın ekonomik işlerinde kullandığı, güneş yılı esaslı.
5. Miladi Takvim: 1 Ocak 1926'dan beri kullandığımız uluslararası takvim.

Yazı, Dil ve Edebiyat

Türk milleti tarih boyunca birden fazla alfabe kullanmıştır. İki millî alfabesi vardır:

• Orhun (Göktürk) Alfabesi: 38 harften oluşur.
• Uygur Alfabesi: Soğdaklı tüccarlardan alınmıştır.

Diğer kullanılan alfabeler: Soğut, Kiril, Arap, Fars ve Latin.

Sözlü Edebiyat Kavramları

• Sav: Atasözü.
• Koşuk: Şiir / koşma.
• Sagu: Ağıt — ölen kişinin ardından söylenen şiir. Anadolu'da bugün de yaygındır.
• Hikaye: Dede Korkut Hikayeleri (Oğuz-Kıpçak mücadelelerini anlatır).
• Aprın Çor Tigin: Adı bilinen ilk Türk şairi.

Destanlar ve Ait Oldukları Devletler

Sanat ve Mimari

• Konargöçer yapı, taşınabilir sanata yönlendirdi: halı, kilim, dokuma, küçük heykelcikler, saç tokası, takı.
• Pazırık halısı: Pazırık kurganından çıkarılan, dünyanın bilinen en eski halısı (2 mm kalınlığında, 10 cm² içinde 360'a yakın düğüm).
• Altın Elbiseli Adam: Esik kurganından çıkarılan altın işlemeli giysili figür; muhtemelen prens veya kağan/prenses.
• Hayvan üslubu: Kartal, kurt, geyik, şahin motifleri eşyalara, halılara, takılara, mezar taşlarına işlendi.
• Heykelcilik: Balbal taşları (büyük), küçük heykelcikler (taşınabilir). Büyük heykeller konargöçer hayata uygun değildi.
• Mimari: Uygurlara kadar oldukça kısıtlı; Uygurlarla birlikte tapınak, saray, evler ortaya çıktı. Minyatür sanatı ilk kez Uygurlarda görüldü.
• İslam öncesinde olmayan sanatlar: Hat (Arap güzel yazı sanatı) ve tezhip — bunlar İslam'la birlikte gelmiştir.

Spor ve Eğlence

• Seyirme: Yaya yarışı.
• Kureş: Güreş.
• Kayak: Türk milletinin moda sporlarındandı.
• Tepik: Bugünkü futbolun atası.
• Çevgan: Atlı polonun atası, hem spor hem müzik aleti adı.
• Kız Börü, Gökbörü: Atlı oyunlar.
• Mangala: 48 taşla oynanan zeka oyunu, son yıllarda yeniden popüler oldu.

Bu konunun AYT Tarih'te yaygın soru kalıplarını şu beş başlık altında toplayabiliriz.

Kalıp 1: Devlet-Hükümdar-Olay Eşleştirmesi

Soru tipi: Bir hükümdarın hangi devlette yaşadığı veya hangi olayın hangi devleti ilgilendirdiği sorulur.

Örnek: Aşağıdakilerden hangisi Asya Hun Devleti dönemine ait değildir?

A) Onlu sistemin kurulması
B) 26 Türk boyunun bir bayrak altında toplanması
C) Vatan sevgisinden bahseden ilk hükümdarın çıkması
D) Margos Antlaşması'nın imzalanması
E) Mete Han'ın tahta çıkışı

Cevap: D. Margos Antlaşması Avrupa Hun hükümdarı Atilla zamanında imzalanmıştır (434).

Kalıp 2: "İlk"ler Eşleştirmesi

Soru tipi: Türk tarihindeki ilkler farklı devletlerle eşleştirilir.

Örnek: Aşağıdakilerden hangisinin eşlemesi yanlıştır?

A) Kendi adına para basan ilk Türk hükümdarı — Baga Tarkan (Türgişler)
B) İslam'ı kabul eden ilk Türk devleti — İtil Bulgarları
C) Türk adıyla kurulan ilk Türk devleti — Göktürkler
D) Yahudiliği kabul eden tek Türk devleti — Hazarlar
E) Türk tarihinin ilk yazılı edebi metinleri — Yenisey Yazıtları

Cevap: E. İlk yazılı edebi metinler Orhun Yazıtları'dır. Yenisey Yazıtları daha önce dikilmiş ama edebi bütünlük taşımaz.

Kalıp 3: Kavram-Kurum Sorusu

Soru tipi: Türk siyasi-sosyal yapısındaki bir kavramın ne olduğu sorulur.

Örnek: Aşağıdakilerden hangisi İslam öncesi Türk devletlerinde kurultaya katılan üyelerin oturma düzenine verilen addır?

A) Toygun B) Orun C) Otağ D) Tuğ E) Ülüş

Cevap: B. Orun = mevki, oturma düzeni. Toygun = kurultaya katılan üyelerin ortak adıdır; Ülüş = kurultayda dağıtılan ekonomik pay.

Kalıp 4: Verilen Bilgiden Devleti Tahmin

Soru tipi: Bir bilgi verilir, hangi devleti tanımladığı sorulur.

Örnek: Bir Çinli elçi gezisini şöyle anlatır: "Sulama hendekleriyle beslenen tarlalarda beş çeşit hububat yetişiyordu, evler badanalı, halk refah içindeydi, en zengini at eti yerken fakir bile sığır eti yiyebiliyordu." Bu bilgiler hangi devleti tanımlar?

A) Asya Hunları B) Göktürkler C) Uygurlar D) Hazarlar E) Avarlar

Cevap: C. Yerleşik hayat, sulama hendekleri, geniş tarım anlatımı doğrudan Turfan Uygurları'nı ve Wang Yen-te'nin seyahatnamesini işaret eder.

Kalıp 5: Tarih-Dil-Edebiyat Bağlantısı

Soru tipi: Destan veya edebi metnin hangi devlete ait olduğu sorulur.

Örnek: Aşağıdaki destan-devlet eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

A) Alp Er Tunga — İskitler
B) Oğuz Kağan — Asya Hunları
C) Ergenekon — Göktürkler
D) Türeyiş — Uygurlar
E) Manas — Avrupa Hunları

Cevap: E. Manas Destanı Kırgızlara aittir; dünyanın en uzun destanıdır. Avrupa Hunlarına Atilla Destanı aittir.

Pratik Örnek 6 — Tonyukuk Üzerine

Soru: Aşağıdakilerden hangisi Vezir Tonyukuk için söylenemez?

A) Türklerin Bismark'ı olarak anılır
B) Apa Tarkan lakabını taşır
C) Kül Tigin Kitabesi'ni yazmıştır
D) İlk Türk tarihçisi ve yazarı sayılır
E) Kendi kitabesini kendisi yazmıştır

Cevap: C. Kül Tigin ve Bilge Kağan kitabelerini Yollug Tigin yazmıştır. Tonyukuk yalnızca kendi kitabesini yazmıştır.

Pratik Örnek 7 — Kavimler Göçü Sonuçları

Soru: 375 Kavimler Göçü'nün doğrudan sonuçlarından biri değildir?

A) Roma İmparatorluğu'nun ikiye ayrılması
B) Avrupa'da feodalite rejiminin ortaya çıkması
C) Kilisenin güçlenmesi ve skolastik düşüncenin yayılması
D) Avrupa'da bugünkü milletlerin temellerinin atılması
E) Coğrafi Keşifler'in başlaması

Cevap: E. Coğrafi Keşifler 15. yüzyıl sonu - 16. yüzyıl başında yaşanmıştır; Kavimler Göçü'nün (375) doğrudan sonucu değildir.

Pratik Örnek 8 — Ücretli Asker İstisnası

Soru: İslam öncesi Türk devletlerinde Ordu Millet anlayışı nedeniyle ücretli asker bulunmaz; ancak bir devlet bu kuralın istisnasıdır. Bu devlet hangisidir?

A) Asya Hunları B) Göktürkler C) Uygurlar D) Hazarlar E) Avarlar

Cevap: D. Hazarlar, Kürk Yolu sayesinde zenginleşince artan saldırılara karşı korunmak için ordusuna ücretli asker almıştır.

Pratik Örnek 9 — Töre İlkeleri

Soru: Aşağıdakilerden hangisi Türk töresinin değişmez dört ilkesinden biri değildir?

A) Könilik (Adalet) B) Tüzlük (Eşitlik) C) Kişilik (İnsanlık) D) Uzluk (İyilik) E) Küç (Güç)

Cevap: E. Küç törenin ilkesi değil, kağanın askeri yetkisidir. Töre ilkeleri: könilik, tüzlük, kişilik, uzluk.

Pratik Örnek 10 — Sosyal Yapı Sıralaması

Soru: İslam öncesi Türk toplumunda küçükten büyüğe doğru doğru sıralama hangisidir?

A) Oguş → Boy → Urug → Bodun → İl
B) Oguş → Urug → Boy → Bodun → İl
C) Urug → Oguş → Boy → İl → Bodun
D) İl → Bodun → Boy → Urug → Oguş
E) Boy → Bodun → Urug → Oguş → İl

Cevap: B. Oguş (aile) → Urug (sülale) → Boy → Bodun (millet) → İl (devlet).