TYT Kimya — İş Sağlığı ve Güvenliği

Kimya laboratuvarı, dışarıdan masum görünen ama bir saniye içinde geri dönüşü olmayan kazaların yaşanabildiği bir ortamdır. Ders kitaplarında "önemli" diye geçen güvenlik kuralları aslında hayati öneme sahiptir; bu kuralların hepsi geçmişte yaşanmış kazalardan damıtılarak çıkarılmıştır. Konuya başlarken net bir kural belirleyelim: her zaman önce güvenlik.

Kişisel Koruyucu Donanım (KKD)

Laboratuvara girerken üzerinde mutlaka bulunması gereken donanımlar şunlardır:

• Beyaz laboratuvar önlüğü: Senden önceki kişinin tezgâhta yaptığı deneyden kalan asit/baz kalıntılarına vücudunun temas etmesini engeller. Önlük kirlendiğinde "bir tarafı kırmızı, bir tarafı mavi" görünür çünkü asit/baz lekeleri çıkmaz.
• Kapalı ayakkabı: Yere damlayan asit/baz, açık ayakkabı durumunda ayağa ulaşır. Sandalet, terlik, açık burunlu ayakkabı yasaktır.
• Özel koruma gözlüğü: Güneş gözlüğü değil! Yan tarafları kapalı, kimyasal sıçramalarına dayanıklı laboratuvar gözlüğüdür. Tehlikeli deneylerde mutlaka takılır.
• Eldiven: Kimyasal türüne uygun (nitril, lateks, neopren) eldiven seçilir. Çıplak elle kimyasala dokunmak kesinlikle yasaktır.
• Maske / çeker ocak: Buharı zehirli veya bayıltıcı (eter, aseton vb.) kimyasallar mutlaka çeker ocak içinde kullanılır.

Yapılmaması Gerekenler

Yasak Davranış	Neden?
Yiyecek-içecek tüketmek	Buharlar yiyeceğe karışır; kimyasal madde tezgâhtan ürüne sıçrayabilir. Sakız çiğnemek bile yasaktır.
Kimyasal koklamak / tatmak	Buruna doğru eğilerek koklanmaz; el yelpazelenerek (el-ile-yelleme yöntemi) uzaktan koku alınır. Tatma kesinlikle yasaktır.
Pipeti ağızla çekmek	Sıvılar pipetle çekilirken mutlaka puar (lastik balon) kullanılır. Ağızla çekmek ciğerlere asit/baz girmesine yol açar.
Şaka yapmak / etrafı dağıtmak	Laboratuvarın şakası yoktur. Dikkat dağıtıcı her hareket başkasının da hayatını riske atar.
Etiketsiz şişe kullanmak	Üzerinde etiket olmayan kimyasalın ne olduğu, hangi reaksiyonu vereceği bilinemez. Kullanılmaz.
Kırık camla işlem yapmak	Sıcak asit/baz koyduğunda kırık cam birden patlayabilir, üzerine sıçrayabilir.
Deney başında uzaklaşmak	Deneyi başlattıktan sonra başkasıyla ilgilenmek, telefonla oyalanmak yasaktır.

Hassas Konular

• Civa (Hg) deneyleri yasaktır. Civa ağır metaldir, buharı solunduğunda sinir sistemine ve üreme organlarına kalıcı zarar verir. Eski cam termometrelerde bulunan civa nedeniyle bu termometreler artık üretilmemektedir.
• HF (hidroflorik asit) cam veya metal kapta saklanmaz. HF cama etki edebilen tek asittir; cam kabı yer ve kabın içinden sızar. Plastik (polietilen) kapta saklanır.
• Eter, aseton, alkol gibi uçucu yanıcı maddeler açık aleve maruz bırakılmaz; ani parlama (flash fire) riski vardır. Çeker ocak içinde kullanılır.
• Sıvı kabı dökerken ağzı gözden uzak tutulur; ani buhar gözlere zarar verebilir.
• Laboratuvardan çıkarken önlük dışarı çıkarılmaz, tezgâhın yanına asılır; eller mutlaka bol su ve sabunla yıkanır.

Asit Seyreltmenin Altın Kuralı

Atık Yönetimi

Kimyasal sıvı atıklar asla lavaboya dökülmez; özel toplama kaplarına aktarılır. Büyük laboratuvarlarda lavabolar zaten kanalizasyona bağlı değildir, ayrı toplama istasyonlarına gider. Deneysel atıklar ile evsel atıklar karıştırılmaz. Pestisitli su, ağır metal çözeltileri, organik çözücüler her biri ayrı kapta toplanır ve lisanslı atık imha firmaları tarafından bertaraf edilir.

Kaza Anında İlk Müdahale

• Göze kimyasal sıçradı: Asla ovalama. Anında bol akan suyla 10-15 dakika yıkanır, ardından öğretmene ve sağlık birimine haber verilir.
• Cilde asit/baz döküldü: Saniyeler içinde bol suyla yıkanır. Asitse seyreltici amaçla zayıf bazik (sodyum bikarbonat) çözelti, bazsa zayıf asitli (asetik asit) çözelti kullanılabilir.
• Yangın çıktı: Yangın türüne uygun söndürücü kullanılır. Sıvı yakıt yangınında su kullanılmaz; köpük veya kuru kimyevi tozlu söndürücü kullanılır. Elektrik yangınında CO₂'li söndürücü tercih edilir.
• Zehirli buhara maruz kalındı: Kişi temiz havaya çıkarılır, sağlık birimine başvurulur.

Kimyasal madde ambalajlarının üzerinde gördüğün baklava (eşkenar dörtgen) çerçeveli kırmızı kenarlı semboller, dünya genelinde standart hâle getirilmiş CLP/GHS sistemine aittir. Her sembol bir tehlike tipini anlatır ve yanlarında "H" (Hazard — tehlike ifadesi, örn. H225) ve "P" (Precaution — önlem ifadesi, örn. P210) kodları bulunur. Bu semboller TYT ve MSÜ'de en sık sorulan tek konudur; karıştırılan ikilileri ezberlemek 1 net demektir.

1) Yanıcı vs Yakıcı (Oksitleyici) — En Klasik Tuzak

Sembol	Anlamı	Örnek
Yanıcı — alev çizgi üstünde	Maddenin kendisi yanar (kolay tutuşur).	Etanol, eter, aseton, alkol içeren dezenfektanlar, benzin, LPG.
Yakıcı (oksitleyici) — alev daire üstünde	Kendisi yanmaz ama oksijen vererek başka maddenin yanmasını hızlandırır.	Hidrojen peroksit (H₂O₂), potasyum permanganat (KMnO₄), perklorat tuzları.

2) Korozif vs Tahriş Edici — İkinci Klasik Tuzak

Sembol	Anlamı	Örnek
Korozif (aşındırıcı) — el ve metale damlayan asit figürü	Cilde, metale, kumaşa doğrudan aşındırıcı etki yapar; ciddi yanık ve doku kaybı oluşturur.	HCl (tuz ruhu), H₂SO₄ (sülfürik asit), HNO₃ (kezzap), NaOH (sudkostik), KOH.
Tahriş edici / sağlığa zararlı — ünlem işareti	Aşındırıcı değil ama alerjik reaksiyon, cilt kızarıklığı, kaşıntı yapabilir; uzun vadede sağlık riski oluşturur.	Yaygın deterjanlar, çamaşır suyu, bazı kozmetik ürünler, hafif çözücüler.

3) Toksik (Zehirli) — Kuru Kafa Sembolü

İskelet kafası ve çapraz iki kemik figürünün yer aldığı bu sembol doğrudan ölümcül maddeleri belirtir. Ağız, deri veya solunum yoluyla az miktarda alındığında bile zehirlenmeye yol açabilir; kanserojen etki yapabilir. Kimyasal silah üretiminde kullanılan birçok madde de bu sembolle işaretlenir. Örnekler: arsenik bileşikleri, siyanür tuzları, civa bileşikleri, bazı pestisitler.

4) Patlayıcı — Patlama Figürü

Vurma, sürtme, ısı veya alev etkisiyle anında patlayan maddeler. Nitrogliserin, TNT, bazı peroksitler, azid bileşikleri. Bu maddeler kıvılcımdan, ısıdan ve mekanik darbeden uzak tutulur; özel patlatma alanlarında veya askeri alanda saklanır.

5) Çevreye Zararlı (Ekotoksik) — Ölü Balık ve Ağaç Figürü

Doğaya bırakıldığında suyu, toprağı kirleten ve canlılara (balık, kuş, bitki) zarar veren maddeler. Pillerin üzerinde sıkça görülür çünkü pillerin içinde ağır metaller (cıva, kadmiyum, kurşun) bulunur ve bunlar yağmur sularıyla doğaya geçer, besin zincirine girer. Deterjanlar da çevreye zararlıdır çünkü petrol türevi olduğu için doğada parçalanmaz (biyobozunmaz).

6) Radyoaktif — Üçgen Yaprak Figürü

Görünmez bir tehlikedir. Radyasyon yayar, canlı dokulara zarar verir, gen mutasyonuna sebep olur. Hastanelerde röntgen odalarının kapısında, nükleer santrallerde, bazı laboratuvarlarda görülür. Radyoloji bölümünde çalışanlar erken emekli edilir; uzun süre maruz kalmak çocuk sahibi olma şansını ve sağlığı ciddi şekilde etkiler. Madam Marie Curie'nin kalıntıları bile hâlâ radyasyon yaydığı için kurşun kapakla mühürlü tabuta defnedilmiştir.

7) Diğer Önemli Semboller

• Gaz basıncı altında: Tüp/silindir figürü. Basınçlı gaz tüpleri (oksijen, asetilen, LPG) için. Patlama riski taşır; düşürmek, ısıtmak yasak.
• Ciddi sağlık riski / kanserojen: Gövde üzerinde yıldız figürü. Kanser, mutasyon, üreme toksisitesi, kronik organ hasarı yapan maddeler (asbest, benzen, formaldehit vb.).

MSDS (Material Safety Data Sheet) veya günümüzdeki güncel adıyla SDS (Safety Data Sheet — Güvenlik Bilgi Formu, Türkçe kısaltmasıyla GBF), bir kimyasal maddenin tüm güvenlik bilgilerini içeren standart belgedir. Her ticari kimyasal ürün için üretici tarafından hazırlanması zorunludur ve laboratuvarda her kimyasalın yanında bir kopyası bulunmalıdır. MSDS olmadan deneye başlanmaz.

MSDS'in 16 Standart Bölümü

Uluslararası GHS sistemine göre bir MSDS belgesi 16 başlık içerir; sınavda detayı sorulmasa da temel bilgiler bilinmelidir:

1. Madde tanımı: Kimyasalın adı, üreticisi, acil durum telefonu.
2. Tehlike tanımı: Hangi piktogramlara sahip, H ve P kodları.
3. Bileşim bilgisi: Saf madde mi karışım mı, içerdiği bileşenler.
4. İlk yardım önlemleri: Ciltle/gözle/ağızla temas durumunda yapılacaklar.
5. Yangınla mücadele: Hangi söndürücü kullanılır, hangi söndürücü tehlikelidir.
6. Kaza sonrası önlemler: Dökülme/sızıntı durumunda ne yapılır.
7. Elleçleme ve depolama: Nasıl tutulmalı, hangi sıcaklıkta saklanmalı, hangi maddelerden uzak.
8. Maruziyet kontrolleri / KKD: Hangi gözlük, eldiven, maske gerekli.
9. Fiziksel ve kimyasal özellikler: Erime/kaynama noktası, yoğunluk, çözünürlük, pH.
10. Kararlılık ve reaktivite: Hangi maddelerle tepkimeye girer, kararsız mı.
11. Toksikolojik bilgi: LD50, kronik etkiler, kanserojenik özellikler.
12. Ekolojik bilgi: Çevreye etkisi, biyolojik parçalanabilirlik.
13. Bertaraf bilgisi: Atığın nasıl imha edileceği.
14. Taşıma bilgisi: UN numarası, tehlike sınıfı.
15. Yasal bilgi: İlgili mevzuat, sınırlandırmalar.
16. Diğer bilgiler: Hazırlanma tarihi, güncelleme tarihi, kaynaklar.

H ve P Kodları

MSDS'te ve etiketlerde gördüğün H (Hazard — tehlike) ve P (Precaution — önlem) kodları evrensel olarak standartlaştırılmıştır:

• H ile başlayanlar tehlike ifadeleridir. Örnek: H200-299 fiziksel tehlikeler, H300-399 sağlık tehlikeleri, H400-499 çevresel tehlikeler. Örneğin H225: "Yüksek derecede alevlenir sıvı ve buhar"; H314: "Ciddi cilt yanıkları ve göz hasarına yol açar".
• P ile başlayanlar önlem ifadeleridir. Örnek: P100'ler genel, P200'ler önleme, P300'ler müdahale, P400'ler depolama, P500'ler bertaraf. Örneğin P210: "Isı, kıvılcım, alevden uzak tutun"; P305+P351+P338: "Göz ile temas hâlinde birkaç dakika suyla yıkayın, varsa lensleri çıkarın".

Laboratuvarda en olası kaza yangındır. Doğru söndürücüyü kullanmak hayat kurtarır; yanlış söndürücü ise kazayı büyütür. Hiçbir yangın türünde su mucize değildir. Yangınlar yakıt türüne göre sınıflandırılır ve her sınıfın kendi söndürücüsü vardır.

Sınıf	Yakıt Türü	Uygun Söndürücü	Uygunsuz
A	Katı yanıcılar (kâğıt, ahşap, kumaş, plastik)	Su, köpük, ABC kuru kimyevi toz	—
B	Sıvı yanıcılar (benzin, alkol, eter, yağ)	Köpük, CO₂, ABC kuru toz	Su yasaktır — sıvı yakıt yüzeyinde sıçrar, yangını yayar.
C	Gaz yanıcılar (metan, propan, LPG, hidrojen)	Önce gaz vanasını kapatmak; CO₂, kuru toz	Su tek başına yetmez.
D	Yanıcı metaller (Na, K, Mg, Al tozu)	Özel D-sınıfı toz söndürücü, kuru kum	Su patlamaya yol açar (Na + H₂O → NaOH + H₂↑, hidrojen tutuşur).
E (elektrik)	Elektrikli cihaz yangınları	Önce elektrik kesilir, sonra CO₂'li söndürücü	Su elektrik çarpmasına yol açar.
F (mutfak)	Bitkisel/hayvansal yağ yangınları	F-sınıfı söndürücü, kapağı kapatma	Su patlamaya yol açar (sıcak yağa düşen su buharlaşır, yağı sıçratır).

Yangın Söndürme Genel İlkeleri

• Önce alarm verilir, kapı/pencere kapatılarak oksijen kesilmeye çalışılır.
• Söndürme cihazı pin'i çekilir, hortum yangının dibine yöneltilir, kolu sıkılır, sağa-sola sallanarak ilerlenir.
• Üzerinde alev olan kişiye "dur, yat, yuvarlan" uygulanır; battaniyeyle üzeri örtülür.
• Yangın söndürüldükten sonra ortam havalandırılır, sağlık birimine başvurulur.

Kimyasalların tehlikesi sadece laboratuvarda değil; günlük yaşamda da çok ciddidir. Atmosfer, su ve toprak kirliliği büyük ölçüde insan eliyle salınan kimyasallardan kaynaklanır. TYT ve MSÜ'de bu konu doğrudan sembol bilgisinden daha fazla "Hangi gaz hangi olaya sebep olur?" şeklinde sorulur.

Sera Etkisi ve Küresel Isınma

Fosil yakıtların (kömür, petrol, doğalgaz) yanması sonucunda atmosfere büyük miktarda CO₂ (karbondioksit) salınır. Normal koşullarda Güneş'ten gelen ışınların bir kısmı yeryüzüne çarptıktan sonra geri uzaya yansır; ancak atmosferdeki sera gazları arttıkça bu yansıyan ışınlar atmosferde tutulur ve yüzey sıcaklığı artar. Bu olaya sera etkisi denir.

• Başlıca sera gazları: CO₂ (karbondioksit), CH₄ (metan), N₂O (diazot monoksit), su buharı (H₂O), CFC (kloroflorokarbonlar).
• Sonuçları: Buzulların erimesi, deniz seviyesinin yükselmesi, iklim değişikliği, kuraklık, kasırgaların şiddetlenmesi, ekosistem dengesinin bozulması.
• Çözüm: Fosil yakıt yerine yenilenebilir enerji (rüzgâr, güneş, hidroelektrik, jeotermal), toplu taşıma, ağaçlandırma, enerji verimliliği.

Asit Yağmurları

Termik santraller, motorlu taşıtlar ve sanayi tesislerinden çıkan azot oksitleri ve kükürt oksitleri atmosferde su buharıyla birleşerek nitrik asit (HNO₃) ve sülfürik asite (H₂SO₄) dönüşür; yağmurla birlikte yeryüzüne döner.

• NO₂ + H₂O → HNO₃ (nitrik asit)
• SO₃ + H₂O → H₂SO₄ (sülfürik asit)

Etkileri: Orman tahribatı, toprak ve su asitleşmesi, balık ölümleri, mermer ve metal yapıların korozyona uğraması (tarihî eserler erir), bitki yapraklarında kavrulma, içme suyu kaynaklarının kirlenmesi.

Karbon Monoksit (CO) — Sessiz Ölüm

Karbonun (kömür, doğalgaz, odun) tam yanmaması sonucunda oluşan renksiz, kokusuz, tatsız ve son derece zehirli bir gazdır. Sobalı ve şofbenli evlerde her kış birçok kişinin ölümüne sebep olduğu için "sessiz ölüm" olarak adlandırılır.

Mekanizma: Karbon monoksit kandaki hemoglobinin demir merkezine oksijenden çok daha kuvvetli bağlanır. Bu nedenle hemoglobin oksijen taşıyamaz hâle gelir; hücreler oksijensiz kalır ve ölüm gerçekleşir. Kişi uykusunda farkına bile varmadan zehirlenir.

• Tam yanma: C + O₂ → CO₂ (zehirli değil)
• Eksik yanma: 2C + O₂ → 2CO (öldürücü)

Klor Gazı — Çamaşır Suyu + Tuz Ruhu Tehlikesi

Klor gazı keskin kokuludur; az miktarda solunması bile öksürük, akciğerlerde su toplanması ve nefes darlığına sebep olur. Yüksek miktarda ise akciğerleri tahrip ederek ölüme yol açar. Özellikle dar ve havasız mekanlarda (banyo, tuvalet) temizlik yaparken iki ürünü karıştırmak çok tehlikelidir. Kimsenin tek bir lavabo bile temizlerken zehirlenip baygın düşmesine sebep olabilir.

Diğer Önemli Zehirli Gazlar

• Azot dioksit (NO₂): Keskin kokulu, üst solunum yollarında tahrişe ve baş ağrısına yol açar. Yüksek miktarda zehirlenmede dudaklar mavi renk alır. Termik santral ve yoğun trafik kaynaklıdır.
• Kükürt trioksit (SO₃): Yanıcı değil ama zehirlidir. Göz korneasında aşınma, körlüğe kadar varan etki gösterebilir. Yanardağ çevrelerinde ve kömür yakan tesislerde görülür.
• Fosgen (COCl₂): I. Dünya Savaşı'nda Almanlar tarafından kullanılan ölümcül kimyasal silahtır. Akciğerlerde su toplanmasına ve doku parçalanmasına yol açar.

Ozon Tabakası ve CFC'ler

Üst atmosferde bulunan ozon (O₃) tabakası, Güneş'ten gelen zararlı ultraviyole (UV) ışınlarını süzerek yaşamı korur. Spreylerde, eski buzdolaplarında ve klimalarda kullanılan CFC (kloroflorokarbon) bileşikleri ozon tabakasını inceltir. Ozon tabakasının incelmesi cilt kanseri, katarakt, bağışıklık sistemi zayıflığı ve ekosistem bozulmasına yol açar. Bu nedenle Montreal Protokolü ile CFC'lerin kullanımı uluslararası anlaşmayla kısıtlanmıştır.

Bazı kimyasallar vücut için zorunlu (eksikliğinde hastalık), bazıları ise zehir niteliğindedir (varlığında hastalık). Bu konu doğrudan kimya sorusu olarak çıkmasa da MSÜ'de "hangi madde hangi göreve sahiptir?" tipi eşleştirme sorularıyla karşımıza gelebilir.

Vücut için Gerekli Temel Mineraller

Mineral	Görevi	Eksikliği	Kaynağı
Sodyum (Na)	Vücut su dengesi, kas-sinir iletimi, hücre dışı iyon dengesi	Halsizlik, baş dönmesi, tansiyon düşüklüğü	Sofra tuzu (NaCl), tuzlu ayran, serum fizyolojik (%0,9 NaCl)
Potasyum (K)	Kas ve nörolojik fonksiyonlar, kan basıncı, kan şekeri düzenlemesi	Tansiyon düzensizliği, ishal, kas krampları, böbrek sorunları	Muz, patates, mercimek, barbunya, havuç
Kalsiyum (Ca)	Kemik ve diş yapısı, kan pıhtılaşması, kas kasılması	Kemik erimesi, diş çürüğü, sırt ağrısı, kolay kırılma	Süt ve süt ürünleri, yeşil yapraklı sebze, balık, fındık
Magnezyum (Mg)	"Antistres" minerali; kas, sinir, kemik, diş gelişimi; enzim ve hormonlarda yer alır	Aşırı stres, sinirlilik, kas krampları, uykusuzluk	Yeşil yapraklı sebze, kuru yemiş (badem, kaju, ceviz)
Demir (Fe)	Hemoglobinin yapısı (kana kırmızı renk), oksijen taşınması, enzim üretimi	Kansızlık, halsizlik, soğuk eller, baş dönmesi	Kırmızı et, yumurta, baklagiller, kabuklu yemiş, ıspanak
Su (H₂O)	Vücut sıcaklığı, toksik atılım, taşıma ve çözme, organ koruma	Susuzluk, baş ağrısı, böbrek taşı, sindirim sorunları	İçme suyu, sebze ve meyveler

Ağır Metaller — Sessiz Zehirler

Ağır metaller, vücuda girdiğinde dışarı atılamayan ve yıllarca dokularda biriken metallerdir. Başlıca ağır metaller: cıva (Hg), kurşun (Pb), kadmiyum (Cd), krom (Cr), nikel (Ni), arsenik (As), çinko (Zn), alüminyum (Al).

Cıva (Hg)

• Merkezi sinir sistemine ve beyne ciddi hasar verir.
• DNA sarmalı yapısını bozar; mutasyonlara yol açar.
• Akciğer ve gözlerde tahribata sebep olur.
• Hamilelerde fetüsün gelişmekte olan sinir sistemini olumsuz etkiler.
• Balık (özellikle ton balığı) ve su kaynakları yoluyla besin zincirine girer.

Kurşun (Pb)

• Çocuklarda öğrenme güçlüğü, dikkat eksikliği ve gelişim bozukluğuna yol açar.
• Hemoglobin yapısı ve sinir sistemini bozar.
• Akü imalatında, eski boyalarda, ucuz çocuk oyuncaklarında, paslanmayı önleyici boyalarda bulunur.

Pestisit Kalıntıları

Tarımda verim arttırmak için kullanılan böcek ilaçları (pestisitler) ürünlerin üzerinde kalıntı bırakır; basit yıkama bunu çıkarmaz. Yıllar içinde böbrek ve karaciğer rahatsızlıklarına yol açar. Çözüm: ekolojik tarım ve mevsiminde, yerel ürün tüketmek.

Asbest (Aspes)

Eskiden inşaat yalıtımında, bazı kozmetik ürünlerde (özellikle bebek pudralarında) ve hatta bazı köylerin doğal kaya yapısında bulunan asbest, akciğer kanseriyle doğrudan ilişkili bir maddedir. Türkiye'de Nevşehir'in bazı köyleri asbest nedeniyle boşaltılmıştır. Pudraların kullanımının azalmasının ana sebebi de budur.

Çevre Koruma için Yapılması Gerekenler

• Fosil yakıt yerine yenilenebilir enerji (rüzgâr, güneş, hidroelektrik) kullanılmalı.
• Toplu taşıma yaygınlaştırılmalı, bireysel araç kullanımı azaltılmalı.
• Pil, plastik, ağır metal içeren atıklar geri dönüşüm kutularına atılmalı; doğaya bırakılmamalı.
• Atık sular arıtılarak yeniden kullanıma kazandırılmalı.
• Ekolojik tarım uygulamaları yaygınlaştırılmalı.
• Deterjan ve temizlik malzemeleri ölçülü kullanılmalı; biyobozunur (eko-friendly) ürünler tercih edilmeli.

Laboratuvarda kullanılan ekipmanların adlarını ve kullanım amaçlarını bilmek, hem ÖSYM'nin son yıllarda sıkça sorduğu bir konudur (MSÜ ve TYT'de art arda gelmiştir) hem de pratik çalışma için zorunludur. Hangi malzemeyi ne zaman kullanacağını bilmek, yanlış ekipman seçimine bağlı kazaları engeller.

Karıştırma ve Isıtma Kapları

Malzeme	Şekli	Kullanım Amacı
Beher (Beher Glass)	Bardak şeklinde, geniş ağızlı	Sıvıların karıştırılması, ısıtılması, geçici saklanması
Erlenmayer	Konik gövdeli, ağzı dar	Titrasyon, çalkalama gerektiren işlemler (dar ağız taşmayı engeller)
Cam balon (Yuvarlak dipli balon)	Yuvarlak dipli, kısa boyunlu	Çözelti hazırlama, ısıtma, kaynatma, damıtma düzeneklerinde ısıtma balonu
Balon joje	Yuvarlak dipli, uzun boyunlu, ağzında tıpa	Belirli derişimde çözelti hazırlama, çözeltinin saklanması (hacim çok hassas ölçülür)
Deney tüpü	İnce uzun silindirik	Az miktarda madde karıştırma, ısıtma, basit reaksiyon gözlemleme
Kroze	Porselen, küçük çanak şeklinde	Yüksek sıcaklıkta (1000-2000 °C) ısıtma, yakma, kül fırınında kullanma

Hacim Ölçüm Aletleri

Malzeme	Kullanım
Mezür (dereceli silindir)	Sıvının hacmini orta hassasiyette ölçme ve aktarma. 10 mL, 20 mL gibi değerler okunur.
Pipet (dereceli pipet)	Çok az miktar (1-10 mL) sıvıyı yüksek hassasiyetle çekmek. Mutlaka puar ile kullanılır.
Puar	Pipet ucuna takılan lastik balon. Sıvıyı çekmek/bırakmak için. Pipeti ağızla çekmenin alternatifi.
Büret	Titrasyon işleminde kullanılır. Üst tarafından doldurulur, alt vanasıyla damla damla bırakılır. Bürete asit, erlene baz (veya tersi) konur ve renk değiştiği anda vana kapatılır.

Yardımcı Malzemeler

• Termometre: Sıcaklık ölçümü. Civalı termometre artık üretilmiyor; alkollü veya dijital olanlar kullanılıyor.
• Huni: Sıvı veya katıyı dar ağızlı bir kaba aktarma; süzme işlemlerinde filtre kâğıdıyla birlikte.
• Baget (cam çubuk): Karıştırma; sıvıyı huniye aktarırken yönlendirme.
• Spatül: Az miktarda katı madde (1-5 g) almak. Elle dokunmamak için zorunlu.
• Sacayak (üçayak) ve tel kafes: Cam balonu ısıtma sırasında ispirto ocağının üzerine koyma; tel kafes ısıyı homojen dağıtır.
• İspirto ocağı / bunsen beki: Isıtma kaynağı. Bunsen beki gaz tüpüne bağlıdır, daha kontrollü alev verir.
• Soğutucu (geri akış soğutucusu / Liebig soğutucusu): Damıtma düzeneklerinde buharı yoğunlaştırarak sıvıya çevirir; bir tarafından soğuk su girer, diğer tarafından çıkar.
• Ayırma hunisi: Birbirine karışmayan iki sıvıyı (sıvı-sıvı heterojen karışım, örn. yağ-su) ayırmak için. Alt vanası açılır, alttaki sıvı boşaltılır, faz ayrımı görülünce vana kapatılır.
• Havan ve havan eli: Katı maddeleri ezmek, toz hâline getirmek (porselen veya agat).

Koruyucu Malzemeler

Sınavda "aşağıdakilerden hangisi koruyucu malzemedir?" tipi sorulduğunda, ölçüm amaçlı malzemelerle karıştırma. Koruyucular: laboratuvar önlüğü, koruyucu gözlük, eldiven, maske, çeker ocak. Mezür, beher, pipet vb. ölçüm/karıştırma amaçlıdır — koruyucu değildir.

Bu konu hesap içermediği için bilen aday için kolay 1 net, ezberi dağınık olan için ise tahmine kalan bir bölümdür. ÖSYM'nin yıllar içinde tekrar tekrar dönüp dolaşıp sorduğu klasik tuzakları sıraya koyalım.

Tuzak 1 — Yanıcı vs Yakıcı (Oksitleyici)

Tuzak 2 — Asit Üzerine Su

Tuzak 3 — Kontakt Lens

Tuzak 4 — HF Asidi

Tuzak 5 — Civa Deneyi

Tuzak 6 — Asit Yağmuru Yapan Gazlar

Tuzak 7 — Sera Etkisi vs Asit Yağmuru

Tuzak 8 — Çamaşır Suyu + Tuz Ruhu

Tuzak 9 — Yanıcı + Yakıcı Birlikte

Tuzak 10 — Koruyucu Malzeme Karışımı

30 Saniyede Çözüm Stratejisi

1. Sembol sorularında önce alev figürünü ara: çizgi üstündeyse yanıcı, daire üstündeyse yakıcı. Sonra damla mı ünlem mi (korozif mi tahriş mi) ayrımına bak.
2. "Hangisi yanlış kuraldır" sorularında klasik tuzakları kontrol et: asit-su yönü, lens, civa, HF, yiyecek-içecek.
3. Asit yağmuru sorularında NO₂ ve SO₃'ü hemen işaretle; CO, CO₂, O₃, CH₄ çeldiricidir.
4. Sera gazı sorularında CO₂ ve CH₄ ana cevaplardır; NO₂ ve SO₃ asit yağmurudur, karıştırma.
5. Cihaz sorularında "ne için kullanılır?" altını çiz. Karıştırılan ikilileri (cam balon-balon joje, mezür-pipet, erlen-beher) hemen ayırt et.
6. Mineral sorularında ana eşleştirmeleri ezberle: Na→tuz/su dengesi, K→muz/ishal, Ca→süt/kemik, Mg→stres/kaju, Fe→kan/hemoglobin.