Cumhuriyet Dönemi Tiyatro (1923-günümüz)

Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte Türk tiyatrosu yepyeni bir çağa girdi. Şimdiye kadar gördüğümüz üç aşamayı kısaca hatırlayalım: Tanzimat'a kadar sahnede sadece orta oyunu, Karagöz, meddah, köy seyirlik oyunu, kukla vardı yani geleneksel tiyatro. 1860'ta Şinasi'nin "Şair Evlenmesi" ile modern tiyatro Türk edebiyatına girdi; 1869'da Gedikpaşa'da ilk özel Osmanlı tiyatrosu açıldı ve Güllü Agop sahneye çıktı. Ama II. Abdülhamit döneminin istibdadı tiyatroyu neredeyse öldürdü: Servetifünun ve Fecriâti dönemlerinde sahne sustu. II. Meşrutiyet'ten (1908) sonra tiyatroyu yeniden canlandıran isim Musahipzade Celâloldu (Aynaroz Kadısı, Bir Kavuk Devrildi).

Önceki Konuyla Köprü

Bir önceki konuda gördüğümüz Cumhuriyet roman-hikâyecilerinden Reşat Nuri Güntekin ve Nâzım Hikmet aynı zamanda bu dönemin önemli tiyatrocularıdır. Reşat Nuri sahneye "Balıkesir Muhasebecisi, Tanrı Dağı Ziyafeti, Hülleci" gibi oyunlar kazandırmış; Nâzım Hikmet ise "Kafatası, Bir Ölü Evi, Ocak Başı, Ferhad ile Şirin, Yusuf ile Menofis, Kuvâyi Milliye" ile toplumcu-epik tiyatronun Türkiye'deki öncülerinden olmuştur. Yani bu konuda Cumhuriyet döneminin yalnızca tiyatroya adanmış yazarlarını ele alırken romancı tiyatrocuları da hatırlamak gerekir.

Cumhuriyet tiyatrosu iki ana eksen üzerinde gelişti: bir yanda millî, toplumcu-gerçekçi oyunlar (Anadolu insanı, köy sorunları, Millî Mücadele, Cumhuriyet tarihi), öte yanda Batı kaynaklı iki yeni akım: Epik tiyatro ve Absürt tiyatro. Bu iki akım AYT'nin tiyatro sorularında en sık işaret edilen kavramlardır; terimler ilk kullanımda tam anlamıyla yerine oturmazsa soru kaybedilir.

Haldun Taner, Viyana'da tiyatro eğitimi gördü. Hem hikâyeci (Şişhane'ye Yağmur Yağıyordu, On İkiye Bir Var) hem de tiyatrocu kimliğiyle tanınır. Sosyal hicvi en güçlü biçimde sahneye taşıyan yazardır. Bazı hikâyelerini daha sonra tiyatroya uyarladı — bu sebeple aynı ismin hem hikâye hem tiyatro versiyonunu görebilirsiniz.

Keşanlı Ali Destanı (1964) — Bir Varoş Destanı

Oyun, Sineklidağ adlı bir gecekondu mahallesinde geçer. Ali adlı kabadayı mahalleyi koruyan bir figürdür ve Zilha adlı kızı sever, onunla evlenmek ister. Manyak Cafer ortalığı karıştırınca Ali onu vurur ve hapse düşer. Oyun, mahallenin Ali'yi nasıl bir destan kahramanına dönüştürdüğünü, "sıradan insanın mit hâline getirilmesini" epik tiyatronun tüm teknikleriyle (koro, şarkılar, doğrudan seyirciye hitap) sahneye taşır. Karakterler: Ali, Zilha, Manyak Cafer.

Önemli Oyunları

• Keşanlı Ali Destanı — ilk Türk epik tiyatrosu.
• Gözlerimi Kaparım Vazifemi Yaparım — dürüst, kurallara uyan Efruz ve Vicdani karakterleri.
• Sersem Kocanın Kurnaz Karısı — Ahmet Vefik Paşa'dan tiyatro tarihimize yaslanan oyun.
• Eşeğin Gölgesi — iki kişinin kiraladıkları eşeğin gölgesinden kim yararlanacak tartışması (absürt mizah).
• Fazilet Eczanesi — hikâyeden tiyatroya; aynı isimle.
• Ayışığında Şamata — hikâyesi "Ay Işığında Çalışkur" idi; tiyatroda adı "Şamata" olarak değişti.
• Günün Adamı, Dışarıdakiler, Lütfen Dokunmayın, Huzur Çıkmazı, Bu Şehir İstanbul Ki, Zilli Zarife, Asıl Niyazi, Hu Dayım, Devaynası — diğer oyunlar.
• Lüküs Hayat — müzikal (Gelibolu-Bozüyük döneminden İstanbul hayalleri).

Turgut Özakman Almanya'da tiyatro eğitimi aldı. Hem tiyatro hem roman yazarıdır. Oyunlarının en ayırt edici yanı aile içi ilişkileri ve nesiller arası çatışmaları konu almasıdır. Diğer tiyatrocularla arasındaki fark da buradadır: Oflazoğlu tarihte, Dilmen mitolojide, Başkut toplumsal eleştiride dururken Özakman büyük ölçüde ailenin içinde kalır.

Önemli Oyunları

• Ocak — üç neslin hayalleri ve umutsuzluklarına rağmen verdikleri hayat mücadelesi.
• Pembe Evin Kaderi — babaanne/anneanne evinden ayrılıp apartmana taşınan çocukların mutsuzluğu; sonunda pembe ahşap eve dönüş.
• Paramparça — aile içi, karı-koca ilişkileri.
• Kaneviçe — evin içinde durmadan kaneviçe işleyen kız kardeşlerin dış dünyayla ilk karşılaşmalarındaki şok.
• Güneşte On Kişi — bir gazete etrafında dönen olaylar.
• Duvarların Ötesi — cezaevinden kaçan dört mahkumun bir öğretmeni rehin alarak depoya sığınması, polise direnmeleri.
• Ah Şu Gençler, Sarıpınar — Reşat Nuri'nin "Değirmen" romanından tiyatro uyarlaması.
• Töre, Fehim Paşa Konağı, Ölü Kentin Nabzı, Mansup Katiller, Karbiçe.

Turan Oflazoğlu felsefe eğitimi gördü, ABD'de tiyatro dersleri aldı ve ilk eserlerini Amerika'da yazdı. Oyunlarını üç tematik grupta toplayabiliriz: (1) köy konulu, (2) tarih konulu, (3) sembolik. AYT'de asıl sorulan tarih konulu oyunlardır — çünkü Oflazoğlu Türk edebiyatında "tarihî tiyatro" deyince akla gelen ilk isimdir.

Eserlerinin Tematik Dağılımı

Tematik Grup	Eserler
Köy konulu	Kezban, Elif Ana, Allah'ın Dediği Olur
Tarih konulu (hükümdar/tarihî kişi adları!)	Deli İbrahim, IV. Murat, Genç Osman, Fatih, Cem Sultan, III. Selim (Kılıç ve Ney), Kanuni, Yavuz Selim, Kösem Sultan, Sokrates Savunuyor
Sembolik	Gardiyan, Dört Başı Mamur, Şahin, Çakır Pençe, Güzellik ve Aşk

Hafıza İpucu — Padişah Adları

Oflazoğlu'nun oyun adlarında padişah ya da şehzade adı görüyorsanız (Deli İbrahim, IV. Murat, Genç Osman, Fatih, Cem Sultan, III. Selim, Kanuni, Yavuz, Kösem) büyük olasılıkla Turan Oflazoğlu'dur. Tek istisna: "Sokrates Savunuyor" (Eski Yunan filozofu).

Güngör Dilmen Kalyoncu — Absürt Tiyatronun Ustası

Güngör Dilmen, tiyatro tekniği açısından çok başarılıdır. Amerika'da tiyatro eğitimi almıştır. Absürt (uyumsuz) tiyatronun Türkiye'deki en önemli örneklerini verdi. Konularını büyük ölçüde Yunan mitolojisinden ve tarihten alır.

Midas Üçlemesi

Dilmen, Frikya kralı Midas'ın tutkularını ve yanılgılarını üç ayrı oyunda işler:

• Midas'ın Kulakları — Tanrı Apollon ile Pan arasındaki müzik yarışmasında Midas hakemdir; Pan'ı kazandırır, Apollon ceza olarak ona eşek kulakları verir.
• Midas'ın Altınları — Yunan mitolojisinden "dokunduğu her şeyi altına çeviren kral" motifi.
• Midas'ın Kördüğümü — Yönetimi kendi çıkarına göre yorumlayıp halkı ezenleri eleştirir.

Diğer Önemli Oyunları

• Kurban — kadının toplumdaki yerini sorgulayan oyun.
• Ayak Parmakları — işe gitmek istemeyen adamın ayak parmaklarının yastıkta tıkırdaması (absürt).
• Avcı Karkap — bir avcının karaca ile kaplan avlaması; avcı-av ilişkisi.
• Akad'ın Yayı, Deli Dumrul, Aktanılar, Aşkımız Aksaray'ın En Büyük Yangını, Hakimiyet-i Milliye Aşevi, Hasan Sabbah, Ben Anadolu, Bağdat'ın Devlet ve İnsan.

Melih Cevdet Anday — Şair-Oyun Yazarı

Garip akımından tanıdığımız şair Melih Cevdet Anday, aynı zamanda absürt tiyatronun izlerini taşıyan oyunlar yazdı: "Mikado'nun Çöpleri" ve "İçerdekiler" en bilinenleridir.

Nâzım Hikmet Ran — Toplumcu Epik Tiyatronun Öncüsü

Şiirlerinden tanıdığımız Nâzım Hikmet, tiyatroda da önemli eserler bıraktı. Brecht'ten çok önce kendisi de sahneye toplumcu-gerçekçi bir yaklaşım getirmişti. Başlıca oyunları:

• Kafatası — ilk oyunlarından; bilim ve sömürü ilişkisi.
• Bir Ölü Evi Yahut Merhumun Hanesi — burjuva aile eleştirisi.
• Ocak Başı — tekstil işçilerinin yaşamı.
• Ferhad ile Şirin — Doğu edebiyatından alınan "Ferhat ile Şirin" hikâyesinin toplumcu yorumu.
• Yusuf ile Menofis — Mısır mitolojisi üzerinden sınıf sorunu.
• Kuvâyi Milliye (destansı-manzum; tiyatro olarak da sahnelenmiştir).

Orhan Asena (1922-2001) — "Türk Tiyatrosunun Shakespeare'i"

Asıl mesleği doktorluk; çocuk hastalıkları uzmanıydı. Tiyatronun büyüğü sayıldığı için "Türk tiyatrosunun Shakespeare'i" sıfatıyla anılır. Turgut Özakman ile en çok karıştırılan yazardır — dikkat!

Cevat Fehmi Başkut — Toplum Eleştirisinin Sahne Ustası

Gazetecilik ve romanla da uğraştı; ama asıl ürünü tiyatrodur. Oyunlarında toplum sorunlarını ve ahlakî yozlaşmayı işler. Yurt dışında sahnelenen ilk Türk tiyatrosu ona aittir. Önemli oyunları:

• Paydos — aydın bir öğretmenin değerlerine yapılan kapitalist saldırı.
• Buzlar Çözülmeden — bir ihtilal sırasında akıl hastanesinden kaçan iki kişi, kar-buzdan dolayı yolları kapalı bir kasabaya gelir; biri kendini kaymakam, biri jandarma komutanı olarak tanıtır ve iyi niyetle, dürüstlükle harika bir yönetim sergiler. "Akıllılar nasıl yönetiyor, deliler nasıl yönetiyor?" sorusunu sorar. (Kemal Sunal'ın "Deli Deli Küpeli" filmi bu oyundan esinlenmiştir.)
• Büyük Şehir, Küçük Şehir, Harput'ta Bir Amerikalı (Amerikan hayranlığı eleştirisi).
• Makine, Kleopatra'nın Mezarı, Hacı Yatmaz, Sana Rey Veriyorum, Koca Bebek, Hacı Kaptan, Hepimiz Birimiz İçin, Göç.

Necati Cumalı — Ege'nin Sahneye Taşınması

Şiir (Kızılçullu Yolu) ve hikâye-roman (Tütün Zamanı, Acı Tütün) kimliğini bildiğimiz Cumalı, tiyatroda da Ege bölgesi, köy ve orta tabaka insanlarını sahneye taşıdı. Başlıca oyunları:

• Boş Beşik — Çiçekdağlı Ali'nin Ovalı Fatma ile evliliğinden sonra zor doğan çocukları Murat, göç sırasında yırtıcı hayvanların (akbabalar) saldırısına uğrar; Fatma kendini nehre bırakır. Fatma Girik - Türkan Şoray'la filmi de çekildi.
• Derya Gülü — Bodrumlu Meryem'le evli yaşlı kaptan Haşim; yanındaki Marmarisli genç balıkçı Sinan ile Meryem'in yasak aşkı. "Derya Gülü" kaptanın teknesinin adıdır.
• Nalınlar — evden kaçan kızın "zorla kaçırmadılar" mesajı vermek için nalınlarını (tahta terlik) düzenli bırakması.
• Susuz Yaz (hikâyesi de var), Mine, Masalar-Bakanı Bekliyoruz, Tehlikeli Güvercin, Kaynana Zoru, İspanyol, Yeni Çıkan Şarkılar, Vur Emri, Aşk Duvarı, Gömü, Kolomb'un Yumurtası, Vatan Vatan Diye, Deve Tavanı.

Recep Bilginer — Toplumcu Gerçekçi

Türkiye'nin sosyal meselelerini yansıtan toplumcu-gerçekçi bir tiyatrocudur. Toprak sahipliği, köy sorunları, Anadolu'nun güneyindeki köylülerin sıkıntıları onun temalarıdır. Önemli oyunları:

• İsyancılar — Mersin'de bir muhtar seçimi; karşı taraf her şeyi satın almıştır, sandığı çalmaya çalışır, halk direnir; yöneticiler onları "isyancı" olarak niteler.
• Ben Devletim — Sarı Naci'ye "Ben kimim?" sorusu, cevap: "Ben devletim."
• Yunus Diye Göründüm — parkta tanışıp evlenmek isteyen iki yaşlı; aileler miras paylaşımı kaygısıyla izin vermez, aşk kazanır.
• Atatürk, Gazeteciden Dost.

Muhsin Ertuğrul (1892-1979) — Modern Türk Tiyatrosunun Kurucusu

Fransa'da tiyatro eğitimi aldı. Çağdaş Türk tiyatrosunun kurumsallaşmasında öncü olan isimdir — Şehir Tiyatrosu'nu o yönetti. Hem tiyatro yazarı hem oyuncudur; Halit Fahri'nin "Baykuş" oyununda bir yoksul ihtiyarı canlandırmıştır. Tiyatroları: Cehennem, Yasin Efendi, Benden Sonra Tufan Olmasın.

Ahmet Kutsi Tecer — "Köşebaşı"nın Yazarı

Milli Edebiyat'ın devamı sayılan Beş Hececi çizgisinde şiir yazan Tecer, tiyatroda da önemli iki eser verdi:

• Köşebaşı — Ailesini yıllar önce terk eden bir adamın ölüm haberi; adam cenazeye gelir ama içeri giremez, her şeyi mahalle kahvesinin ve bakkalın yanındaki köşe başından izler. Orta oyunu üslubuyla yazılmıştır ve ABD'de sahnelenmiştir.
• Koçyiğit Köroğlu — Köroğlu hikâyesinden alınmıştır.
• Aşık Veysel'i keşfeden isim de Ahmet Kutsi Tecer'dir.

Refik Erduran — Cengiz Han'ın Bisikleti

Tiyatro yanında roman da yazdı; toplumun aksayan yanlarını düzeltme yollarını eserlerine taşıdı. En bilinen iki oyunu:

• Cengiz Han'ın Bisikleti — evinin bahçesinde makineli tüfekle kuş avlayan, üç karısı olan anlayışsız adam Cengiz; Avrupa'da yaşamış "sözde kültürlü" Sultan'a verilir; birden çok kadınla evlilik eleştirilir.
• Deli (ilk oyunu), Karayar Köprüsü, Kahraman Korkuncu, 1 Kilo Namus, Kartal Tekmesi, Direkler Arasında, Turp Suyu Canavarı, İsyancılar, Mustafa Kemal'i anlattığı Metamorfoz.

Çetin Altan — Bürokrasi Eleştirisi

Gazeteci-yazardır. Oyunlarının konusunu kendi çevresinden alır; aile ilişkileri ve bürokrasiden mutsuzluk temel sorunlarıdır.

• Çemberler — hayatından memnun olmayan baba-anne-çocuk.
• Tahterevalli — bodrum katta oturan fakir memur ailesi yukarı katlara taşındıkça zenginleşir ama ahlakı zayıflar; "bir tarafta para, bir tarafta ahlak; biri arttıkça öbürü eksilir" vurgusu.
• Dilekçe — bürokrasi eleştirisi (dilekçeler, komisyonlar).
• Beybaba, Telefon Kimin İçin Çalıyor.

Sabahattin Kudret Aksal — Şiir, Hikâye, Tiyatro

"Şarkılı Kahve" (şiir), "Gazoz Ağacı" (hikâye) ile bildiğimiz Aksal'ın tiyatroları:

• Evin Üstündeki Bulut
• Şakacı — yurt dışına giden adamın "öldüğü" haberi; ailesi hiç üzülmez, karısı başkasıyla evlenme hazırlığı yapar; adam geri gelir ve "sürpriz" der, herkes bozulur.
• Bir Odada Üç Ayna, Tersine Dönen Şemsiye, Kahvede Şenlik Var (bir kadın-erkek kahvede evlilik sözleşmesi yaparlar), Bay Hiç, Sonsuzluk Kitapevi, Önemli Adam.

Musahipzade Celâl, Reşat Nuri Güntekin ve Diğerleri

Musahipzade Celâl Millî Edebiyat konusunda detaylı işlendi; Cumhuriyet'in ilk yıllarında da aktifti (Aynaroz Kadısı, Bir Kavuk Devrildi, Macun Hokkası, Köprülüler). Reşat Nuri romancılığı yanında tiyatroda "Balıkesir Muhasebecisi, Tanrı Dağı Ziyafeti, Hülleci, Yaprak Dökümü" oyunlarını yazdı. Cahit Atay "Sultan Gelin" (beş yaşındaki oğluna nişanlanan kadın; kadını mal gibi gören toplum eleştirisi), Pusuda, Ana Hanım Kız Hanım, Mango'nun Maskeleri. Aziz Nesin tiyatroda "Toros Canavarı, Biraz Gelir Misiniz, Düdükçülerle Fısfısçılar" oyunlarını verdi. Diğerleri: Vedat Nedim Tör (İşsizler, Köksüzler), Vasıf Öngören (Asya Nasıl Kurtulur, Zengin Mutfağı), Oktay Arayıcı (Dışarıda Yağmur Var, Rumuz Goncagül), Başar Sabuncu (Kargalar, Zemberek), Dinçer Sümer (Ben Kendimden İsteyeceğim), Ferhan Şensoy, Bilgesu Erenus.

Yazar	Uzmanlık/Akım	Anahtar Eser(ler)
Haldun Taner	Epik tiyatro, sosyal hiciv	Keşanlı Ali Destanı (ilk Türk epik), Gözlerimi Kaparım Vazifemi Yaparım, Lüküs Hayat
Güngör Dilmen	Absürt tiyatro, mitoloji	Canlı Maymun Lokantası, Midas üçlemesi, Kurban
Melih Cevdet Anday	Absürt etkili	Mikado'nun Çöpleri, İçerdekiler
Turan Oflazoğlu	Tarihî tiyatro	Deli İbrahim, IV. Murat, Kösem Sultan, Sokrates Savunuyor
Orhan Asena	Tarih + iktidar-güç	Tanrılar ve İnsanlar: Gılgamış, Kanuni Dörtlemesi (Hürrem Sultan)
Turgut Özakman	Aile içi ilişkiler, nesil çatışması	Ocak, Pembe Evin Kaderi, Kaneviçe, Duvarların Ötesi; (roman: Şu Çılgın Türkler)
Cevat Fehmi Başkut	Toplumcu komedi	Paydos, Buzlar Çözülmeden, Harput'ta Bir Amerikalı, Hacı Kaptan
Necati Cumalı	Ege-köy	Boş Beşik, Derya Gülü, Nalınlar, Susuz Yaz, Mine
Recep Bilginer	Toplumcu-gerçekçi	İsyancılar, Ben Devletim, Yunus Diye Göründüm
Muhsin Ertuğrul	Tiyatronun kurumsallaşması	Cehennem, Yasin Efendi, Benden Sonra Tufan Olmasın
Ahmet Kutsi Tecer	Orta oyunu üslubu	Köşebaşı, Koçyiğit Köroğlu
Refik Erduran	Toplumsal komedi	Cengiz Han'ın Bisikleti, Deli
Çetin Altan	Bürokrasi/aile eleştirisi	Çemberler, Tahterevalli, Dilekçe
Sabahattin Kudret Aksal	Absürt-gerçekçi karışımı	Şakacı, Kahvede Şenlik Var, Bir Odada Üç Ayna
Nâzım Hikmet	Toplumcu epik	Kafatası, Ferhad ile Şirin, Yusuf ile Menofis, Kuvâyi Milliye
Cahit Atay	Kadın-toplum eleştirisi	Sultan Gelin, Pusuda, Ana Hanım Kız Hanım
Vasıf Öngören	Epik tiyatro	Asya Nasıl Kurtulur, Zengin Mutfağı
Musahipzade Celâl	Osmanlı toplum komedisi	Aynaroz Kadısı, Bir Kavuk Devrildi, Köprülüler

Cumhuriyet Dönemi tiyatrosu AYT Edebiyat'ta her yıl doğrudan ya da dolaylı olarak çıkan bir alandır. ÖSYM'nin en sevdiği kalıplar:

• Yazar-eser eşleştirme: Dört yazar-eser verilir, biri yanlış eşlenmiştir; doğrusu istenir.
• Akım sorusu: "Aşağıdaki oyunlardan hangisi epik/absürt tiyatro örneğidir?"
• Özet-tanı sorusu: Bir oyun özeti verilir (örn. Keşanlı Ali, Buzlar Çözülmeden, Canlı Maymun Lokantası), yazarı sorulur.
• Dönem/tarih: "İlk Türk epik tiyatrosu hangisidir?" (Keşanlı Ali Destanı).
• Karıştırılanlar: Kösem/Hürrem; Şehir/Devlet Tiyatrosu; Özakman'ın romanı / tiyatrosu.

Çözüm:

• A) Keşanlı Ali Destanı — Haldun Taner'in 1964'te yazdığı ilk Türk epik tiyatrosu. DOĞRU.
• B) Canlı Maymun Lokantası — Güngör Dilmen'in absürt tiyatroya giren başyapıtı. DOĞRU.
• C) Hürrem Sultan — Turan Oflazoğlu'na değil, Orhan Asena'ya aittir! Kanuni Dörtlemesi'nin ikinci oyunudur. Turan Oflazoğlu'nun yazdığı Kösem Sultan'dır. YANLIŞ EŞLEŞME — CEVAP BUDUR.
• D) Buzlar Çözülmeden — Başkut'un akıl hastanesinden kaçan iki kişiyi anlatan ünlü oyunu. DOĞRU.
• E) Ocak — Turgut Özakman'ın üç neslin hayat mücadelesini işleyen oyunu. DOĞRU.

Doğru cevap: C şıkkı.