Cumhuriyet Dönemi Roman ve Hikâye (1923-günümüz)

Cumhuriyet Dönemi Roman ve Hikâyesi, Türk edebiyatının en geniş, en çeşitli ve AYT'de en çok soru çıkan ikinci nesir alanıdır. 1923'te başlar, günümüze uzanır. Bu yüz yılı aşkın zaman diliminde Türk romanı "olgunlaşma" çağını yaşamıştır: Tanzimat'ta taklitle başlayan, Servetifünun'da teknik ustalığa erişen, Millî Edebiyat'ta yerlileşen Türk romanı; Cumhuriyet'te özgün, derin ve uluslararası düzeyde (Nobel'li Orhan Pamuk, Nobel'e aday gösterilmiş Yaşar Kemal) bir olgunluğa ulaşmıştır.

Altı Ana Anlayış

Cumhuriyet Dönemi roman-hikâyesini AYT odaklı öğrenmek için altı ana anlayış grubunu ayırt etmek şarttır. Soruların büyük kısmı "Şu yazar hangi anlayışa bağlıdır?" kalıbıyla gelir:

• (1) Millî Edebiyat çizgisini sürdürenler — Yakup Kadri, Halide Edip, Reşat Nuri, Refik Halit (Cumhuriyet'ten sonraki eserleri).
• (2) Toplumcu-gerçekçi / köy romancılığı — Sabahattin Ali, Yaşar Kemal, Orhan Kemal, Kemal Tahir, Fakir Baykurt, Mahmut Makal, Talip Apaydın.
• (3) Bireyin iç dünyasına yönelenler (psikolojik) — Peyami Safa, Ahmet Hamdi Tanpınar, Abdülhak Şinasi Hisar, Yusuf Atılgan, Adalet Ağaoğlu.
• (4) Modernist / postmodern — Oğuz Atay (ilk), Orhan Pamuk, İhsan Oktay Anar, Bilge Karasu, Hasan Ali Toptaş, Latife Tekin.
• (5) Büyük hikâyeciler — Sait Faik, Memduh Şevket Esendal, Haldun Taner, Tarık Buğra, Rasim Özdenören, Mustafa Kutlu.
• (6) Popüler ve mizah çizgisi — Aziz Nesin, Rıfat Ilgaz, Muzaffer İzgü, Çetin Altan.

Cumhuriyet ilan edildiğinde (1923) Millî Edebiyat'ın büyük romancıları hâlâ yazıyordu. Bu ustalar yeni dönemde de kalem oynatmaya devam etti; ancak bu defa Kurtuluş Savaşı ve Cumhuriyet'in ilk yıllarının toplumsal panoramasını da eserlerine taşıdılar.

Yakup Kadri Karaosmanoğlu (1889-1974)

Millî Edebiyat konusunda Kiralık Konak, Hüküm Gecesi, Nur Baba, Sodom ve Gomore ile tanımıştık. Cumhuriyet döneminde yazdığı büyük eseri Yaban'dır (1932): Kurtuluş Savaşı yıllarında bir İstanbullu aydının Anadolu köyünde yaşadıkları; aydın-köylü uçurumunun en sarsıcı tablosu. Ayrıca Ankara (1934, yeni başkentin üç dönemli panoraması), Panorama I-II (1953-54, Cumhuriyet'in ilk otuz yılının geniş çaplı gözden geçirilmesi) Cumhuriyet dönemi eserleridir.

Halide Edip Adıvar (1884-1964)

Cumhuriyet döneminde yazdığı büyük romanı Sinekli Bakkal'dır (1936). İstanbul'un bir mahallesinde, II. Abdülhamit döneminde geçen bu roman Doğu-Batı sentezi üzerine kurulmuştur; Türk romanının klasikleri arasında. Ayrıca Tatarcık, Sonsuz Panayır, Döner Ayna Cumhuriyet dönemine aittir.

Reşat Nuri Güntekin (1889-1956)

Çalıkuşu'nu Millî Edebiyat'ta öğrenmiştik. Cumhuriyet'te yazdığı dikkat çekici eserler: Yeşil Gece (eski medrese eğitiminin eleştirisi, laik eğitimin savunusu), Miskinler Tekkesi, Değirmen, Yaprak Dökümü (aile içi çözülme, Batılılaşma yanılgısı), Kan Davası, Acımak.

Refik Halit Karay (1888-1965)

Millî Mücadele yıllarında 150'likler listesine girdiği için sürgüne gönderilmiş, 1938 affıyla Türkiye'ye dönmüştür. Sürgün sonrası yazdığı romanlar Cumhuriyet dönemine girer: Sürgün, Bugünün Saraylısı, Nilgün, Kadınlar Tekkesi. Hikâye kitapları: Memleket Hikâyeleri (Millî Edebiyat), Gurbet Hikâyeleri (sürgün yılları).

1930'lu yıllarda Nâzım Hikmet'in öncülüğünde şiire giren toplumcu-gerçekçi anlayış, aynı yıllarda nesre de sıçradı. Bu akım işçinin ve köylünün yanında, ağanın ve ezenin karşısında konumlanır; ideoloji romanın dokusuna işler. Sosyal adaletsizliği, sömürüyü, köy-kasaba gerçeğini belgeler gibi anlatır. Yazarların bir kısmı Köy Enstitüsü mezunudur; Anadolu'yu içeriden bilir.

Önemli Romanları

• Kuyucaklı Yusuf (1937) — Türk toplumcu-gerçekçi romanının klasiği. Küçük bir kasabada yetim kalan Yusuf'un yerel eşrafla yaşadığı çatışma; Anadolu'daki ağalık düzeni ve yoksul halkın ezilişi.
• İçimizdeki Şeytan (1940) — Dönemin aydınlarının ikiyüzlülüğünü, fırsatçılığını eleştiren roman.
• Kürk Mantolu Madonna (1943) — Berlin'de geçen psikolojik bir aşk romanı; Raif Efendi'nin Maria Puder'e duyduğu tutkulu ama trajik aşk. Sabahattin Ali'nin günümüzde en çok okunan, en çok baskı yapan eseri.

Hikâye Kitapları

• Değirmen (1935), Kağnı (1936), Ses (1937), Yeni Dünya (1943), Sırça Köşk (1947) — Anadolu insanının sessiz acılarını; yoksulluğu, cehaleti, haksızlığı anlatan hikâyelerdir.

Yaşar Kemal (1923-2015) Cumhuriyet Türk romanının dünyaya açılan ilk büyük ismidir; eserleri 40'tan fazla dile çevrilmiş, Nobel'e defalarca aday gösterilmiştir. Çukurova'nın destanını yazmış, Anadolu'nun köylü-ağa çatışmasını mitolojik-lirik bir dille anlatmıştır.

Başyapıt: İnce Memed Dörtlemesi

İnce Memed (1955-1987, dört cilt) — Yaşar Kemal'in dünyaya tanındığı eser. Ağa'ya karşı dağa çıkan bir eşkıyanın destanı; halk kahramanlığı, ezilenin isyanı, Anadolu'nun kolektif bilincinin simgesi. Modern Türk romanının destanlaşmış en bilinen yapıtıdır.

Diğer Önemli Romanları

• Orta Direk (1960), Yer Demir Gök Bakır (1963), Ölmez Otu (1968) — "Dağın Öte Yüzü" üçlemesi; Çukurova'da pamuk işçilerinin yaşamı.
• Demirciler Çarşısı Cinayeti (1973), Yusufçuk Yusuf (1975) — "Akçasazın Ağaları" dizisi.
• Al Gözüm Seyreyle Salih (1976) — Çocuk-doğa ilişkisi.
• Teneke (1955) — Çeltik çiftçiliği ve sıtma.
• Kuşlar da Gitti, Deniz Küstü, Fırat Suyu Kan Akıyor Baksana.

Kemal Tahir (1910-1973)

Toplumcu-gerçekçi çizginin "tarihî-düşünsel" koludur. Yaşar Kemal köylüyü destanlaştırırken Kemal Tahir tarihi ve devleti tartışmıştır. Türk tarihinin kendi özgün dinamikleri olduğunu, Marksist klişelerin Türkiye'ye uymadığını savunan "Asya Tipi Üretim Tarzı (ATÜT)" tezinin önde gelen edebiyatçı temsilcisidir.

• Devlet Ana (1967) — Osmanlı'nın kuruluş dönemini tartışan büyük tarihî roman.
• Yorgun Savaşçı (1965) — Kurtuluş Savaşı'nın aydın-asker bakışıyla eleştirisi.
• Yol Ayrımı, Rahmet Yolları Kesti, Köyün Kamburu, Esir Şehrin İnsanları, Bozkırdaki Çekirdek.

Fakir Baykurt (1929-1999)

Köy Enstitüsü (Gönen) mezunu; köyü içeriden bilen, köylünün sesiyle yazan toplumcu-gerçekçi romancıların en önemlilerinden. Köy romancılığının "ikinci kuşak" lideri sayılır.

• Yılanların Öcü (1958) — Romanın Metin Erksan tarafından filme alınışı Türk sinema tarihinin kilometre taşı.
• Irazca'nın Dirliği (1961), Kara Ahmet Destanı (1977).
• Tırpan (1970), Kaplumbağalar (1967) — Dönemin köy romanının klasikleri.

Mahmut Makal (1930-2018)

Köy Enstitüsü mezunu, öğretmen. Bizim Köy (1950) adlı eseri Türk edebiyatında köy gerçeğini doğrudan yaşayan bir öğretmenin gözünden anlatan ilk büyük belgesel roman-anı kabul edilir. Kitap o dönem siyasî tartışmalara yol açmış, yazar tutuklanmıştır.

Talip Apaydın (1926-2014)

Köy Enstitüsü mezunu. Sarı Traktör, Yarbükü, Köylüler, Define adlı romanları köy romancılığının sağlam örnekleridir.

Orhan Kemal (1914-1970), asıl adıyla Mehmet Raşit Öğütçü, toplumcu-gerçekçi çizginin kent kolunun en güçlü ismidir. Çukurova pamuk işçileri, İstanbul'a göçen Anadolulular, fabrika emekçileri, gecekondu yoksulları, hapishane insanları onun dünyasıdır. Nazım Hikmet'le cezaevinde tanışmış, bu tanışıklık onun sanat anlayışını derinden etkilemiştir.

Önemli Eserleri

• Baba Evi (1949), Avare Yıllar (1950) — Otobiyografik roman üçlemesinin ilk iki kitabı; yazarın çocukluk ve ilk gençliğini anlatır. Üçüncü kitabı Cemile (1952).
• Murtaza (1952) — Devlete körü körüne sadakati simgeleyen bir bekçi; Türk romanının unutulmaz tiplerinden. Filme de alınmıştır.
• Bereketli Topraklar Üzerinde (1954) — Çukurova'ya pamuk toplamaya giden üç köylünün destansı trajedisi; Orhan Kemal'in başyapıtı.
• Gurbet Kuşları (1962) — Anadolu'dan İstanbul'a göçün romanı.
• 72. Koğuş (1954) — Cezaevi romanı; kendi cezaevi tecrübelerinden.
• Hanımın Çiftliği (1961), Eskici ve Oğulları, Müfettişler Müfettişi, Devlet Kuşu, El Kızı.

1930'larda toplumcu-gerçekçiler dışarıya, sosyal gerçekliğe bakarken; bireyin iç dünyasına yönelen bir ikinci kol bilinci, rüyayı, ruh çözümlemelerini öne çıkardı. Bu yazarlar için insan toplumsal koşulların ürünü değil, iç çatışmaları, metafizik sorunları, bilinçaltı çelişkileri olan bağımsız bir varlıktır. Psikolojik roman, iç monolog, bilinç akışı gibi teknikler ön plandadır.

Önemli Romanları

• Dokuzuncu Hariciye Koğuşu (1930) — Yazarın otobiyografik izler taşıyan, kemik veremine yakalanmış bir gencin hastane deneyimlerini anlatan başyapıtı. Türk psikolojik romanının en başarılı örneklerinden.
• Fatih-Harbiye (1931) — Doğu-Batı çatışmasını, Neriman karakterinin iki semt (Fatih-doğu / Harbiye-batı) arasında gidip gelişiyle simgeleştirir.
• Matmazel Noraliya'nın Koltuğu (1949) — Materyalizm-maneviyat çatışması; tasavvufî bir iç yolculuk.
• Sözde Kızlar (1923), Bir Tereddüdün Romanı, Mahşer, Biz İnsanlar, Yalnızız.

Ahmet Hamdi Tanpınar (1901-1962), Türk edebiyatının en rafine, en derin entelektüellerinden biridir. Hem şair (önceki konuda Bursa'da Zaman), hem romancı, hem hikâyeci, hem de büyük bir edebiyat tarihçisi (19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi, ders kitabı değerindedir). Yahya Kemal'in öğrencisidir; "zaman" ve "medeniyet" tüm eserlerinin temel iki meselesidir.

Romanları

• Huzur (1949) — Tanpınar'ın başyapıtı. İstanbul'da geçen, Mümtaz ve Nuran arasındaki aşk hikâyesinin ötesinde "Türkiye nereye gidiyor?" sorusunu derinlemesine tartışan felsefî roman. İç monologun en ustalıklı örneklerinden.
• Saatleri Ayarlama Enstitüsü (1961) — Modernleşmenin absürt yönünü eleştiren taşlama-roman; postmodern unsurlar içerir. Hayri İrdal'ın ironik hayat hikâyesi üzerinden Doğu-Batı meselesi.
• Mahur Beste, Sahnenin Dışındakiler, Aydaki Kadın (ölümünden sonra yayımlandı).

Hikâye ve İncelemeleri

• Abdullah Efendi'nin Rüyaları (1943, hikâye kitabı) — Rüya-gerçek sınırı; fantastik öğeler.
• 19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi (1949) — Türk edebiyat tarihçiliğinin temel yapıtı.
• Beş Şehir (1946, deneme) — Ankara, Erzurum, Konya, Bursa, İstanbul üzerine medeniyet denemeleri.

Yusuf Atılgan (1921-1989)

Türk romanında bilinç akışı ve modernist tekniklerin öncü ustalarından biri. İki romanıyla Türk edebiyatının klasikleri arasına girmiştir:

• Aylak Adam (1959) — İstanbul'da amaçsızca dolaşan, "hakiki aşkı" arayan C. karakterinin iç dünyası; modern şehir insanının yabancılaşması.
• Anayurt Oteli (1973) — Taşra otelinde çalışan Zebercet'in yalnızlığı, takıntıları, cinsel bastırılmışlığı; Türk edebiyatının en karanlık psikolojik romanlarından. Ömer Kavur tarafından filme alındı.

Oğuz Atay (1934-1977) — İlk Postmodern Türk Romancısı

Türk edebiyatı tarihinde "ilk postmodern Türk romancısı" unvanı Oğuz Atay'a aittir. Çok erken öldü (43 yaşında) ama sadece iki romanla çağ açtı:

• Tutunamayanlar (1971-72) — Türk romanının "Ulysses'i" sayılan, çok katmanlı, ironik, fragman yapıda postmodern başyapıt. Selim Işık'ın intiharı etrafında Türk aydınının hayatta tutunamayışı. Roman ilk çıktığında çok ilgi görmedi; yıllar sonra kült eser oldu.
• Tehlikeli Oyunlar (1973) — Hikmet Benol karakterinin oyun-gerçek geçişlerinde kurulan ikinci büyük roman.
• Korkuyu Beklerken (1975, hikâye) — Türk hikâyeciliğinin modernist örnekleri.
• Bir Bilim Adamının Romanı (1975) — Mustafa İnan'ın biyografik romanı.

Adalet Ağaoğlu (1929-2020)

Türk kadın romancılığının en önemli isimlerinden; bireyin iç dünyasını toplumsal tarihle kesiştiren modernist yazar.

• Ölmeye Yatmak (1973) — "Dar Zamanlar" üçlemesinin ilki; Aysel'in otel odasında bir günlük iç hesaplaşması.
• Bir Düğün Gecesi (1979), Hayır (1987) — Üçlemenin diğer kitapları.
• Fikrimin İnce Gülü (1976) — Bayram'ın Mercedes otomobiliyle memleket yolunda iç dünyası; filme alındı (Hoşçakal Umut).

Abdülhak Şinasi Hisar (1887-1963)

Geçmiş İstanbul'un, Boğaziçi'nin, eski konakların şiirsel-nostaljik anlatıcısı. Eserlerinin hepsi eski İstanbul'a bir ağıttır:

• Fahim Bey ve Biz (1941), Çamlıca'daki Eniştemiz (1944), Ali Nizami Bey'in Alafrangalığı ve Şeyhliği (1952), Boğaziçi Mehtapları, Boğaziçi Yalıları.

Orhan Pamuk (1952-) Türk edebiyatının ilk ve tek Nobel Edebiyat Ödülü sahibi yazarıdır. 2006'da Nobel'i almıştır; eserleri 60'tan fazla dile çevrilmiştir. Postmodern tekniklerin (üstkurmaca, metinlerarasılık, parodik tarih, çoklu anlatıcı) Türk romanına yerleşmesinde belirleyici bir isimdir.

Önemli Romanları (Kronolojik)

• Cevdet Bey ve Oğulları (1982) — Üç kuşak bir Nişantaşı ailesinin Tanzimat'tan 1970'lere dek hikâyesi; Pamuk'un ilk romanı, Orhan Kemal Roman Armağanı aldı.
• Sessiz Ev (1983) — Beş ayrı anlatıcı, çoklu bakış açısı.
• Beyaz Kale (1985) — 17. yüzyıl Osmanlısında kimlik değiş tokuşu; Doğu-Batı meselesinin postmodern alegorisi.
• Kara Kitap (1990) — İstanbul labirenti; bir karısını arayan Galip'in dedektifvari yolculuğu. Türk postmodern romanının zirvelerinden.
• Yeni Hayat (1994) — "Bir gün bir kitap okudum ve bütün hayatım değişti" meşhur açılış cümlesi.
• Benim Adım Kırmızı (1998) — 16. yüzyıl Osmanlı minyatür ustaları; her bölümün farklı bir anlatıcısı var (hatta ölü bir kişi, bir ağaç, bir renk). Uluslararası IMPAC Ödülü.
• Kar (2002) — Kars'ta şair Ka'nın karlı bir haftası; siyasal İslam, darbe, aşk.
• Masumiyet Müzesi (2008) — Kemal'in Füsun'a aşkı; romanda geçen eşyalarla İstanbul Çukurcuma'da gerçek bir müze kuruldu.
• Kafamda Bir Tuhaflık (2014), Kırmızı Saçlı Kadın (2016), Veba Geceleri (2021).
• İstanbul: Hatıralar ve Şehir (2003) — Otobiyografik anı-deneme.

İhsan Oktay Anar (1960-)

Osmanlı arşivlerinin, eski metinlerin kokusunu taşıyan büyülü-fantastik postmodern anlatılar yazar. Borges'in Türkiye'deki izdüşümü olarak değerlendirilir.

• Puslu Kıtalar Atlası (1995) — 17. yüzyıl İstanbul'unda Uzun İhsan Efendi'nin fantastik yolculukları; Türk postmodern romanının kült eserlerinden.
• Kitab-ül Hiyel (1996), Efrasiyab'ın Hikâyeleri (1998), Amat (2005), Suskunlar (2007).

Bilge Karasu (1930-1995)

Soyut, şiirsel, felsefî bir dile sahip modernist-postmodern yazar. Düzyazı şiire yakın üslubuyla tanınır.

• Gece (1985) — Kafkaesk distopya; 1991 Pegasus Edebiyat Ödülü (ABD).
• Uzun Sürmüş Bir Günün Akşamı (1970) — Sait Faik Hikâye Armağanı.
• Göçmüş Kediler Bahçesi (1979), Kısmet Büfesi.

Latife Tekin (1957-)

Büyülü gerçekçilik, folklor ve yoksulluk dilini birleştiren güçlü bir sesle Türk romanına girdi.

• Sevgili Arsız Ölüm (1983) — Bir köy kızının şehirle karşılaşması; büyülü gerçekçi anlatım.
• Berci Kristin Çöp Masalları (1984) — Gecekondu yaşamının destansı-masal dilli anlatısı.
• Buzdan Kılıçlar, Gece Dersleri, Ormanda Ölüm Yokmuş.

Hasan Ali Toptaş (1958-)

Oğuz Atay sonrası Türk modernizminin en özgün seslerinden. Şiirsel, kayıp, sis içinde gibi dili.

• Gölgesizler (1993) — Dünya Edebiyatı ödülü; bir köyde ansızın kaybolan insanların hikâyesi.
• Bin Hüzünlü Haz (1998), Kayıp Hayaller Kitabı, Uykuların Doğusu, Heba.

Türk hikâyeciliği Cumhuriyet'te altın çağını yaşadı. Roman kadar büyük bir "hikâye kuşağı" doğdu; bu kuşağın merkezinde iki zirve isim vardır: Sait Faik Abasıyanık ve Memduh Şevket Esendal.

Sait Faik'in Hikâye Kitapları

Semaver (1936 — ilk kitabı), Sarnıç (1939), Şahmerdan (1940), Lüzumsuz Adam (1948), Mahalle Kahvesi (1950), Havada Bulut, Kumpanya, Son Kuşlar, Alemdağ'da Var Bir Yılan (1954). Romanı: Medar-ı Maişet Motoru (adı sonradan Birtakım İnsanlar). Şiir kitabı: Şimdi Sevişme Vakti.

Memduh Şevket Esendal (1883-1952)

Türk edebiyatında durum hikâyesinin ilk önemli örneklerini veren isim. Sait Faik kadar ünlü olmasa da AYT'de sıkça sorulur çünkü "Çehov tarzı / durum hikâyesi" kavramıyla birlikte ilk akla gelen iki isimden biridir.

• Otlakçı (hikâye kitabı) — en bilinen eseri.
• Ayaşlı ile Kiracıları (1934, roman) — Ankara'da pansiyonda yaşayan 7 kiracının psikolojisi; Cumhuriyet Türkiye'sinin sosyal haritası. CHP Roman Ödülü.
• Temiz Sevgiler, Hava Parası, Sahan Külbastısı.

Haldun Taner (1915-1986)

Hem hikâyeci hem tiyatro yazarı (Keşanlı Ali Destanı). Hikâyede gözlemci-eleştirel, zekice mizahî bir üslup:

• Şişhaneye Yağmur Yağıyordu (1953, hikâye), On İkiye Bir Var (1954), Konçinalar, Yalıda Sabah.

Tarık Buğra (1918-1994)

Tarihî, milliyetçi ve muhafazakâr çizginin en güçlü romancılarından. Kemal Tahir'in tersine, tarihi "milliyetçi-muhafazakâr" bir pencereden okur.

• Küçük Ağa (1963-64, üç cilt) — Kurtuluş Savaşı'nda bir hocanın, memleketinin gerçek yüzünü ve kendini keşfetmesi; milliyetçi-muhafazakâr bakışın klasiği.
• Osmancık (1983) — Osman Gazi ve Osmanlı'nın kuruluşu; TRT tarafından dizi yapıldı.
• İbiş'in Rüyası, Firavun İmanı, Dönemeçte, Gençliğim Eyvah, Yağmur Beklerken.
• Yarın Diye Bir Şey Yoktur, Hikâyeler — Hikâye kitapları.

Rasim Özdenören (1940-2022)

Dinî-mistik duyarlılığı modern hikâye tekniğiyle birleştiren "Hisar sonrası muhafazakâr kuşağın" önde geleni. Sezai Karakoç'un "Diriliş" hareketinin nesir kanadıdır.

• Hastalar ve Işıklar (1967), Çözülme (1973), Çok Sesli Bir Ölüm (1974), Denize Açılan Kapı, Gül Yetiştiren Adam (roman).

Mustafa Kutlu (1947-)

Çağdaş Türk hikâyesinin en özgün seslerinden; Anadolu'nun dini-mistik/sosyal yaşantısını lirik, geleneksel bir anlatıcı tonuyla yeniden üretir.

• Yoksulluk İçimizde, Yokuşa Akan Sular, Sır, Uzun Hikâye (filme alındı), Kapıları Açmak, Ya Tahammül Ya Sefer.

Cumhuriyet dönemi nesri yalnız "ciddi edebiyat"tan ibaret değildir. Mizah ve hiciv kolu toplumsal eleştiri geleneğini canlı tutmuş, büyük okur kitlelerine ulaşmıştır. Bu kolun büyük ismi Aziz Nesin'dir.

Aziz Nesin (1915-1995)

Türk hicvinin, taşlamacı hikâyenin dev ismi. Devlet ve bürokrasi eleştirisi, küçük insanın dramı, sosyal adaletsizlik Aziz Nesin'in sürekli temalarıdır. Türk edebiyatında en çok eser veren yazarlardan biridir (100'e yakın kitap). Nesin Vakfı'nı kurmuş, hasılatını yoksul çocukların eğitimine bırakmıştır. Uluslararası mizah yarışmalarında birincilikler almıştır.

• Hikâye ağırlıklı yazmıştır; roman kimliği ikinci plandadır. Bu AYT tuzağıdır: "Aziz Nesin büyük romancıdır" denmez.
• Önemli kitapları: Damda Deli Var, Fil Hamdi, Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz (roman), Zübük (roman), Memleketin Birinde, Gol Kralı Sait Hopsait, Sizin Memlekette Eşek Yok mu?, Böyle Gelmiş Böyle Gitmez (anı).

Rıfat Ilgaz (1911-1993)

Şair (toplumcu-gerçekçi), romancı, hikâyeci, mizah yazarı. Birden çok kimliğe sahip ama en bilindiği eser romanıdır:

• Hababam Sınıfı (1957) — Türk okurunun en çok sevdiği mizah romanlarından; sonra Markopaşa'da yayımlandı. Ertem Eğilmez tarafından sinemaya uyarlandı.
• Diğer: Pijamalılar, Sarı Yazma, Bizim Koğuş.

Muzaffer İzgü (1933-2017)

Özellikle çocuk ve gençlik edebiyatında üretken mizah yazarı. Ekmek Parası (otobiyografik), Zıkkımın Kökü, Halo Dayı.

Çetin Altan (1927-2015)

Gazeteci-yazar; siyasî-toplumsal mizah ve denemeleriyle tanındı. Büyük Gözaltı, Bir Yumak İnsan.

Cumhuriyet dönemi, Türk edebiyatında kadın yazarların ilk büyük kuşağının yetiştiği dönemdir. Halide Edip'le açılan yol, 1960-80 arasında Adalet Ağaoğlu, Sevgi Soysal, Nezihe Meriç, Tomris Uyar, Pınar Kür, Latife Tekin ile zenginleşti. Bu yazarlar hem bireyin iç dünyasını hem de Türkiye'nin siyasal-sosyal tarihini kadın perspektifinden yazdı.

Adalet Ağaoğlu (1929-2020)

(Önceki bölümde ele aldığımız) modernist yazar. "Dar Zamanlar" üçlemesi (Ölmeye Yatmak + Bir Düğün Gecesi + Hayır) Cumhuriyet bireyinin iç dünyasını tarihsel kesitte izler. Fikrimin İnce Gülü unutulmazdır.

Sevgi Soysal (1936-1976)

Genç yaşta ölmesine rağmen Türk edebiyatına iz bırakan yazar. Toplumsal bilinç + kadın duyarlılığı.

• Tante Rosa (1968), Yürümek (1970), Yenişehir'de Bir Öğle Vakti (1973), Şafak (1975) — 12 Mart darbesi atmosferini işleyen önemli roman.

Nezihe Meriç (1925-2009)

Özellikle hikâyede; kadın-toplum ilişkisini sade, duyarlı bir dille işledi. Bozbulanık (hikâye), Korsan Çıkmazı (roman), Menekşeli Bilinç.

Tomris Uyar (1941-2003)

Hikâye ve çeviri alanında önemli; modernist hikâye çizgisinin kadın sesi. İpek ve Bakır, Yürekte Bukağı, Gece Gezen Kızlar.

Pınar Kür (1943-)

Psikolojik, polisiye unsurlu romanlar. Yarın Yarın, Asılacak Kadın (filme alındı), Bir Cinayet Romanı, Sonuncu Sonbahar.

Latife Tekin (1957-)

(11. bölümde ele alındı.) Sevgili Arsız Ölüm ve Berci Kristin Çöp Masalları ile büyülü gerçekçi sesi.

Şu ana kadar öğrendiklerimizi tek bir toplu tabloda görelim. Bu tablo AYT'nin son haftası tekrarında saatlerce kitap karıştırmaktan kurtarır.

Anlayış	Büyük İsim	Anahtar Eser
Millî Edebiyat çizgisi	Yakup Kadri	Yaban, Ankara, Panorama
Halide Edip	Sinekli Bakkal
Reşat Nuri	Yeşil Gece, Miskinler Tekkesi
Refik Halit	Gurbet Hikâyeleri, Sürgün
Toplumcu-gerçekçi	Sabahattin Ali	Kuyucaklı Yusuf, Kürk Mantolu Madonna
Yaşar Kemal	İnce Memed (4 cilt)
Orhan Kemal	Bereketli Topraklar Üzerinde, Murtaza
Kemal Tahir	Devlet Ana, Yorgun Savaşçı
Fakir Baykurt	Yılanların Öcü, Tırpan
Bireyin iç dünyası	Peyami Safa	Dokuzuncu Hariciye Koğuşu, Fatih-Harbiye
A. H. Tanpınar	Huzur, Saatleri Ayarlama Enstitüsü
Yusuf Atılgan	Aylak Adam, Anayurt Oteli
A. Ş. Hisar	Fahim Bey ve Biz, Çamlıca'daki Eniştemiz
Modernist-Postmodern	Oğuz Atay	Tutunamayanlar (ilk postmodern)
Orhan Pamuk	Benim Adım Kırmızı, Kara Kitap (Nobel 2006)
İ. O. Anar	Puslu Kıtalar Atlası
Bilge Karasu	Gece, Uzun Sürmüş Bir Günün Akşamı
Latife Tekin	Sevgili Arsız Ölüm
Büyük hikâyeciler	Sait Faik	Semaver, Lüzumsuz Adam (Çehov tarzı)
M. Ş. Esendal	Otlakçı, Ayaşlı ile Kiracıları
Haldun Taner	Şişhaneye Yağmur Yağıyordu
Dinî-mistik / tarihî	Tarık Buğra	Küçük Ağa, Osmancık
Rasim Özdenören	Hastalar ve Işıklar, Gül Yetiştiren Adam
Mustafa Kutlu	Uzun Hikâye, Yoksulluk İçimizde
Popüler/Mizah	Aziz Nesin	Zübük, Fil Hamdi
Rıfat Ilgaz	Hababam Sınıfı

Favori Soru Kalıpları

1. Yazar-eser eşleştirmesi: "Bereketli Topraklar Üzerinde hangi yazara aittir?" (Orhan Kemal)
2. Anlayış-yazar eşleştirmesi: "Aşağıdakilerden hangisi toplumcu-gerçekçi çizgide yer almaz?" (doğru cevap çoğunlukla Tanpınar veya Peyami Safa)
3. Paragraf verip yazar buldurma: "Çukurova'nın eşkıyası İnce Memed'i anlatan..." (Yaşar Kemal)
4. İlk / özel unvan: "İlk postmodern Türk romancısı kimdir?" (Oğuz Atay) / "Türk hikâyeciliğinin Çehov'u?" (Sait Faik) / "Nobel alan tek Türk romancısı?" (Orhan Pamuk, 2006)

Örnek AYT Sorusu (Tipik Kalıpta)

Sık Yapılan Altı Büyük Tuzak

• Orhan Kemal'i Kemal Tahir sanmak — İkisi de toplumcu ama Orhan Kemal şehirli yoksulluk (Bereketli Topraklar), Kemal Tahir tarihî roman (Devlet Ana).
• Sabahattin Ali'yi Yaşar Kemal ile karıştırmak — İkisi de köy anlatır ama farklı kuşak: Sabahattin Ali öncü (1930'lar, Kuyucaklı Yusuf), Yaşar Kemal devamcı (1950'ler, İnce Memed).
• Tarık Buğra'yı Kemal Tahir ile karıştırmak — İkisi de tarihî roman yazar ama zıt ideolojiler: Tarık Buğra milliyetçi-muhafazakâr, Kemal Tahir sosyalist.
• Aziz Nesin'i romancı sanmak — Ağırlıkla hikâye ve mizah yazarıdır; roman kimliği ikincildir.
• Anayurt Oteli'ni Yaşar Kemal'e bağlamak — Yusuf Atılgan'ındır.
• Kürk Mantolu Madonna'yı yabancı yazara sanmak — Sabahattin Ali'nindir (Berlin'de geçer ama Türk romanıdır).