İçindekiler · 12 Bölüm
Öğretici Metin Nedir? — Edebi Metinden Farkı
AYT Edebiyat serisinin sondan bir önceki konusuna geldik. Bugüne kadar hep sanat metinlerini konuştuk: şiir, roman, hikâye, tiyatro. Bunlarda amaç sanat yapmak, okura estetik zevk vermekti; dil gerçek anlamının yanı sıra mecaz anlamlarla da yüklüydü. Şimdi sıra madalyonun öbür yüzündeki öğretici metinlerde. Öğretici metinde amaç değişir: sanat yapmak değil, bilgi vermek. Sözcükler büyük ölçüde gerçek anlamıyla kullanılır, dil açık ve net olmak zorundadır.
Metinlerin Haritası
- Sanat (edebi) metinler: Amaç sanat. İki koldur:
- Coşku ve heyecana bağlı: şiir.
- Olay çevresinde oluşanlar: anlatmaya bağlı (masal, fabl, destan, halk hikâyesi, mesnevi, manzum hikâye, hikâye, roman) ve göstermeye bağlı (geleneksel tiyatro: Karagöz, orta oyunu, meddah, köy seyirlik; modern tiyatro: dram, trajedi, komedi).
- Öğretici metinler: Amaç bilgi. Konusuna göre tarihî, felsefi, bilimsel; yayın yerine göre gazete çevresinde (makale, fıkra, deneme, sohbet, eleştiri, mülakat, röportaj, haber yazısı) ve kişinin hayatı çevresinde (anı, günlük, gezi yazısı, mektup, biyografi, otobiyografi) gelişenler.
Cumhuriyet döneminde öğretici metinlerin hızla zenginleşmesinin asıl nedeni gazetecilik kültürünün gelişmesidir. Yeni kurulan ülkede toplumu aydınlatma, halka okuma alışkanlığı kazandırma hedefi yazarları köşe yazılarına, sohbetlere, denemelere yönlendirdi. Ahmet Rasim'in fıkralarından Nurullah Ataç'ın denemelerine, Falih Rıfkı Atay'ın anılarından Şevket Süreyya Aydemir'in biyografi-romanlarına kadar bu dönem Türk düşünce dünyasının altın çağıdır.
Önceki Konuyla Köprü
Bir önceki konuda Cumhuriyet dönemi tiyatrosunu, Haldun Taner'in "Keşanlı Ali Destanı"ndan Güngör Dilmen'in "Canlı Maymun Lokantası"na kadar ele almıştık. Aslında tiyatro da göstermeye bağlı bir sanat metniydi. Bu konuda sanat metinlerini tamamen arkada bırakıp öğretici dünyaya geçiyoruz: makaleden mektuba, biyografiden günlüğe.
Gazete Çevresinde Gelişen Türler — Makale, Fıkra, Deneme
Bir gazete açtığınızda ilk üç köşeyi sırasıyla şu üç tür doldurur: makale, fıkra, deneme. Üçü de gazete sayfasında komşu ama amaçları çok farklıdır. AYT'nin en sevdiği ayrım "makale mi deneme mi fıkra mı?" sorusudur.
Üçlü Farkının Anahtarı — Kanıt ve Ton
- Makale: Bir düşünceyi kanıtlayarak savunur. Ciddi, ağırbaşlıdır. Bilimsel ton vardır: iddia + kanıt + sonuç. Gazete ve dergide yayımlanır. Türk edebiyatında ilk makale Şinasi'nin "Tercüman-ı Ahvâl Mukaddimesi"dir. Ziya Paşa'nın "Şiir ve İnşa"sı da makaledir.
- Fıkra (köşe yazısı): Yalnızca güncel olaylarla ilgilidir. Kanıtlama amacı yoktur, öznel ve kişiseldir, günübirliktir (ertesi gün değerini kaybedebilir). Siyasi-toplumsal konulara düşünce aktarır. Ustası Ahmet Rasim, Falih Rıfkı Atay, Çetin Altan, Peyami Safa, Necip Fazıl Kısakürek, Hasan Ali Yücel.
- Deneme: Kişinin istediği konuda, kendi kendisiyle konuşuyormuş gibi yazmasıdır. "Kalem tecrübesi" de denir. Kanıt şart değildir; içe dönük, ben merkezlidir. Dünyada 1 numara Fransız Montaigne, 2 numara İngiliz Francis Bacon'dır. Türk edebiyatında 1 numara Nurullah Ataç, 2 numara Suut Kemal Yetkin.
Sık Karıştırılan: "Deneme kişinin kendisiyle konuşuyormuş gibi", sohbet ise "karşısındaki biriyle konuşuyormuş gibi" yazmaktır. Bir paragraf sonunda "Sizce de öyle değil mi?" gibi okura dönülen ifade varsa o metin denemeden çıkmış, sohbet olmuştur.
Eleştiri, Söyleşi (Sohbet), Mülakat ve Röportaj
Gazete çevresinde gelişen dört tür daha: eleştiri, sohbet, mülakat ve röportaj. Dördü de AYT'de sorulabilir; en sık tuzak "mülakat ile röportajın karıştırılması"dır.
Eleştiri (Tenkit)
Bir sanatçının veya bir eserin olumlu ve olumsuz yönlerini ortaya koyan yazılardır. Halk arasında "eleştiri = olumsuz" sanılır ama bir eserin başarılı yönlerini de söylemek eleştiridir. Önemli olan "şu iyi, şu kötü" demekle kalmayıp nedenini ortaya koymaktır. Tanzimat döneminde Namık Kemal'in Ziya Paşa'nın Harabat'ına yazdığı "Tahrib-i Harabat", Recaizade Mahmut Ekrem ile Muallim Naci arasındaki "Zemzeme-Demdeme" tartışması ilk örneklerdendir. Cumhuriyet döneminin usta eleştirmenleri: Nurullah Ataç, Mehmet Kaplan, Fethi Naci, Memet Fuat, Asım Bezirci, Doğan Hızlan, Ahmet Oktay.
Sohbet (Söyleşi / Musahabe)
Yazarın, okuyucuyla karşılıklı konuşuyormuş hissi veren, samimi-senli-benli gazete yazısıdır. Okura sorular sorar, onunla diyalog kurar. Ustası Şevket Rado'dur; "Eşref Saati" onun ünlü sohbet kitabıdır. Ahmet Rasim da hem fıkra hem sohbet ustasıdır.
Mülakat ve Röportaj — Kardeş Ama Aynı Değil
Bu iki tür AYT'de sürekli karıştırılır. Şöyle düşünün: Kaymakama gittim, sorular sordum, aldığım cevapları yayımladım = mülakat. Eğer bu soru-cevapları fotoğraflar, videolar, saha araştırması, eklemelerle destekleyip gazetede yazı dizisi hâline getirdiysem = röportaj. Yani röportaj, mülakatın genişletilmiş hâlidir.
Hafıza İpucu: Türk edebiyatında mülakat-röportajın babası Ruşen Eşref Ünaydın'dır. En ünlü eseri "Anafartalar Kumandanı Mustafa Kemal'le Mülakat"tır (Atatürk'ü dünya basınına tanıtan metin). Diğer eseri "Diyorlar ki" de mülakattır. Cumhuriyet döneminin diğer ünlü röportajcıları: Fikret Otyam (Anadolu gezi-röportajları), Yaşar Kemal (Cumhuriyet gazetesindeki röportajlar).
Kişi Hayatı Çevresinde Gelişen Türler — Anı, Günlük, Biyografi, Otobiyografi
Öğretici metinlerin ikinci büyük kolu kişinin hayatı çevresinde gelişir. Dört kardeş tür vardır ve AYT'de sık karıştırılırlar.
Dört Kardeş Tür
- Anı (hatırat): Kişinin yaşadığı olayları üzerinden zaman geçtikten sonra yazmasıdır. Tarihe tanıklık eder; ama zaman geçtiği için küçük yanlışlıklar olabilir. Eski adı "Ruzname". Dünyada ilk örnek Ksenofon'un "Anabasis"i; Türk edebiyatında Babür Şah'ın "Babürname"si ilk örnektir. Cumhuriyet'te ustası Falih Rıfkı Atay (Çankaya, Zeytindağı).
- Günlük (günce / jurnal): Gün gün, tarih belirtilerek o gün yazılır. İçe dönük (kişinin ruh hâlini anlattığı) ve dışa dönük olmak üzere iki türlüdür. "Günce" ismini Nurullah Ataç, "Jurnal" ismini Direktör Ali Bey'in "Seyahat Jurnali"nden biliyoruz. Ustalar: Salah Birsel (Kuşları Örtünmek), Nurullah Ataç (Günce), Tomris Uyar (Gün Dökümü).
- Biyografi (yaşam öyküsü): Başka bir kişinin hayatını ve başarılarını anlatma. Üçüncü kişi anlatımı vardır ("o yaptı, o gitti"). Divan edebiyatında şairleri anlatan tezkire, peygamberleri anlatan siyer, tasavvuf büyüklerini anlatan velayetname biyografinin eski biçimleridir. Yakınlarının ölümünden hemen sonra gazetede yayımladığı övgü dolu yazılar ise nekrolojidir.
- Otobiyografi (öz yaşam öyküsü): Kişinin kendi hayatını yazmasıdır ("ben doğdum, ben yaptım"). Birinci kişi anlatımı. Dünyada ünlü örnek Jean-Jacques Rousseau'nun "İtiraflar"ı.
Dikkat: "Başkasının hayatını yazma" = biyografi; "kendi hayatını yazma" = otobiyografi. Bir kişinin sadece bir yönüne derinlemesine odaklanan çalışma monografidir (mono = tek). Bir kişinin dış (fiziksel) ve iç (ruhsal) özelliklerini tanıtma ise portredir.
Gezi Yazısı, Mektup ve Diğer Öğretici Türler
Gezi Yazısı (Seyahatname)
Gezilip görülen yerlerin ilgi çekici yanlarını; coğrafyasını, mimarisini, tarihini, ekonomisini, günlük hayatını anlatan yazılardır. Divan edebiyatında seyahatname (en ünlüsü Evliya Çelebi) ve elçilerin yazdığı sefaretname (mesela Yirmisekiz Çelebi Mehmet Sefaretnamesi) bu türün atalarıdır. Cumhuriyet'in usta gezi yazarları: Falih Rıfkı Atay (Denizaşırı, Taymis Kıyıları, Tuna Kıyıları, Bizim Akdeniz), İsmail Habip Sevük (Tuna'dan Batıya, Kırkaravel Köprüsü), Fikret Otyam, Azra Erhat (Mavi Anadolu, Mavi Yolculuk).
Mektup
Uzaktaki birine bir düşünceyi, haberi, duyguyu iletmek için yazılır. Türleri şunlardır:
- Özel mektup: Bir yakına, arkadaşa yazılan. Resmi değildir.
- İş mektubu: Bir yayınevinden kitap istemek, bir kuruma iş başvurusu yapmak için.
- Resmî mektup: Devlet dairelerine yazılır; dilekçe bunun bir türüdür.
- Açık mektup: Bir kişiye hitaben yazıldığı hâlde gazete ve dergide yayımlanır; topluma duyurulmak istenir.
- Edebî mektup: Sanat değeri taşır; dönemin düşünce ortamını yansıtır.
Söylev (Nutuk), Konferans, Panel, Açık Oturum, Forum, Sempozyum, Münazara
Bu sözlü öğretici türler de gazete çevresinden değil, topluluk önünde konuşma geleneğinden gelir. Kısaca:
- Söylev (nutuk): Bir topluluğu coşturmak, ikna etmek için yapılan etkili konuşma. Konuşan kişiye hatip denir. Dünyada Cicero ve Demosthenes, Türk kültüründe Orhun Yazıtları'ndan Bilge Kağan konuşmaları ve Atatürk'ün Nutuk'u ile Gençliğe Hitabe'si örneklerdir.
- Konferans: Bir uzmanın bir konuda bilgi vermesi. Okullara gelen "bilinçli beslenme" konuşması gibi.
- Panel: Bir başkan yönetiminde, 3-4 uzmanın bir konuyu sonuç çıkarma kaygısı olmadan farklı yönleriyle konuşması. Amaç konuyu dallandırıp budaklandırmak.
- Açık oturum: Panele benzer, farkı bir sonuca varma hedefi vardır; tartışma daha hararetlidir.
- Forum: Panelin sonunda dinleyicilerin de söz hakkı alması.
- Sempozyum: Akademisyenlerin katıldığı bilimsel toplantı; sonunda bildiri sunulur.
- Münazara: Bir konunun iki zıt görüşünü savunan iki grubun, bir jüri önünde yaptığı tartışma ("Çok okuyan mı bilir, çok gezen mi?").
Edebi-Öğretici Metinler — Mensur Şiir ve Portre
Bir metin hem öğretici hem sanatsal olabilir mi? Evet. Bunlara edebi-öğretici metinler denir. Amaç bilgi vermek ya da bir düşünceyi aktarmaktır; ama dil şiirsel, söyleyiş sanatlıdır. Genellikle dinî, felsefi, ahlaki içerikler edebi-öğretici üslupla verilir.
Mensur Şiir — "Düzyazı Kılığında Şiir"
Adı yanıltıcı olmasın: Mensur şiir, şiir değildir; şiirin duygusal yoğunluğunu ve imge gücünü düzyazıya taşıyan bir türdür. Ölçü ve kafiye yoktur, paragraflar hâlinde yazılır; ama ahenk, ritim, imgelem şiirdeki kadar zengindir. Türk edebiyatında Servetifünun döneminde Halit Ziya Uşaklıgil (Mensur Şiirler, Mezardan Sesler) ve Mehmet Rauf (Siyah İnciler) ile başlar, Millî Edebiyat-Cumhuriyet döneminde Halide Edip Adıvar ve özellikle Yakup Kadri Karaosmanoğlu'nun "Erenlerin Bağından" adlı eseri en güzel örneklerdir.
AYT İpucu: Mensur şiirin ilk kıstası "şiir gibi duygusal ama şiir değil, düzyazı hâlinde" olmasıdır. Soruda "paragraf hâlinde yazıldığı hâlde şiirdeki gibi ahenk ve imge yüklü..." ifadeleri görürseniz mensur şiir demektir.
Portre
Bir kişinin fiziksel (dış görünüş) ve/veya ruhsal (iç dünya) özelliklerini tanıtan yazıdır. Portre hem biyografinin bir parçası hem de bağımsız bir edebî-öğretici türdür. Fiziksel portrede kişinin boyu, yüz hatları, giyimi; ruhsal portrede karakteri, huyları, iç dünyası anlatılır. Usta kalemler ruhsal portreyi âdeta bir karakter psikolojisi çözümlemesine dönüştürür.
Sohbet Yine Burada
Sohbet (söyleşi) türü, içten-samimi üslubu ve estetik kaygısı nedeniyle aynı anda hem öğretici hem edebi özellik taşır; bu sebeple edebi-öğretici grupta da anılır.
Deneme Ustaları — Nurullah Ataç ve Cemil Meriç
Nurullah Ataç (1898-1957) — Türk Denemesinin Babası
Nurullah Ataç, Türk edebiyatında denemenin tartışmasız 1 numarasıdır. İlk önemli yazısını Ahmet Haşim'in "Göl Saatleri"si üzerine yazmıştır. Devrik cümle kullanımını Türk düzyazısına kazandıran isimlerden biridir. Sade dili savunmuş, Türkçenin özleştirilmesi için ömür boyu mücadele etmiştir; "günlük" yerine "günce" sözcüğünü kullanan da odur. Hem denemeci hem eleştirmendir.
Nurullah Ataç — Sabit Eserler
- Günlerin Getirdiği — deneme (dikkat: "getirdiği" Nurullah Ataç, "götürdüğü" Suut Kemal Yetkin).
- Karalama Defteri, Sözden Söze, Söz Arasında, Prospero ile Caliban, Okuruma Mektuplar, Ararken — deneme.
- Günce — günlük türündeki eseri.
Cemil Meriç (1916-1987) — Düşüncenin Kör Filozofu
Cemil Meriç, Doğu-Batı kültürlerinin ikisine de hâkim, entelektüel birikimi Türkiye'de eşine az rastlanır bir denemecidir. Ömrünün önemli bir bölümünü görme kaybı ile geçirmiş; okumaya tutkusu öyle büyüktür ki masa üstüne sandalye koyup ışığa yaklaşarak okumuştur. Tarihi, felsefeyi, sosyolojiyi, edebiyatı dolaşan geniş yelpazeli bir kalemdir. Bir köşe yazarı değil, düşünce adamıdır.
Cemil Meriç — Sabit Eserler
- Bu Ülke — Türkiye üzerine entelektüel denemeler.
- Mağaradakiler — aydın sorunsalı üzerine.
- Umrandan Uygarlığa, Kültürden İrfana — Doğu-Batı karşılaştırması.
- Kırkambar, Bir Dünyanın Eşiğinde, Işık Doğudan Gelir, Sosyoloji Notları ve Konferansları — diğer önemli eserler.
- Saint-Simon: İlk Sosyolog, İlk Sosyalist — monografi çalışması.
- Günlüğünün adı Jurnaldir.
Diğer Denemeciler ve Eleştirmenler — Suut Kemal Yetkin, Mehmet Kaplan, Sabahattin Eyuboğlu, Salah Birsel
Suut Kemal Yetkin — Denemede 2 Numara
Sanat, estetik, felsefe ve edebiyat üzerine deneme ve incelemeler kaleme almıştır. Denemede Nurullah Ataç'ın hemen arkasında yer alır. Ünlü eserleri: Günlerin Götürdüğü (Nurullah Ataç'ın "Günlerin Getirdiği"siyle karıştırılan eser; "götürdüğü-getirdiği" ayrımı AYT'nin altın tuzaklarındandır), Yokuşa Doğru, Düşün Payı (buradaki "düş" hayal anlamındadır), Edebiyat Konuşmaları, Şiir Üzerine Düşünceler, Estetik, Estetik Doktrinler Tarihi, Estetik ve Ana Sorunları, Ahmet Haşim ve Sembolizm, Baudelaire ve Kötülük Çiçekleri. Soru kalıbında "estetik" kelimesini gördüğünüzde aklınıza Suut Kemal Yetkin gelmeli.
Mehmet Kaplan — Tahlilcinin Kralı
İstanbul Üniversitesi'nin efsane edebiyat hocasıdır. Yahya Kemal ve Tanpınar'ı yetiştirenlerle aynı mektebin öğrencisidir; o da pek çok edebiyatçı yetiştirmiştir. Tahlil (çözümleme) konusunda ustadır. Eserleri: Şiir Tahlilleri, Tip Tahlilleri, Tanpınar'ın Şiir Dünyası, Tevfik Fikret: Devir, Şahsiyet, Eser, Namık Kemal: Hayatı ve Eserleri, Büyük Türkiye Rüyası, Kültür ve Dil, Edebiyatımızın İçinden. Hem denemeci hem eleştirmen kimliğiyle anılır.
Sabahattin Eyuboğlu — Anadolu Hümanizminin Sesi
Ressam Bedri Rahmi Eyuboğlu'nun ağabeyidir. Azra Erhat ve Halikarnas Balıkçısı (Cevat Şakir Kabaağaçlı) ile birlikte Mavi Anadolu / Anadolu Hümanizmi akımının öncülerindendir. Yunan mitolojisi ve Akdeniz kültürünü Türk edebiyatına bağlamaya çalışır. Deneme, inceleme, araştırma ve çevirileri vardır. Ünlü deneme eserleri: Mavi ve Kara (AYT'de en çok Sabahattin Eyuboğlu bu eserden sorulur), Sanat Üzerine Denemeler.
Salah Birsel — Beyoğlu ve Boğaziçi'nin Denemecisi
Mizah ve ironi yüklü şiirleriyle de tanınan (Hacivat'ın Karısı, Kikirikname gibi) Salah Birsel, deneme türünde İstanbul'un kültür coğrafyasını yazmıştır. Boğaziçi medeniyetini üç kalemin üç farklı türde yazdığını hatırlayın: Boğaziçi'ni romanda Halit Ziya Uşaklıgil, anıda Abdülhak Şinasi Hisar, denemede Salah Birsel. Kahvehaneler, Beyoğlu, Boğaziçi, sanat çevreleri onun deneme malzemeleridir. Eserleri: Kahveler Kitabı, Ah Beyoğlu Vah Beyoğlu, Boğaziçi Şıngır Mıngır, Sergüzeşt-i Nono Bey ve Elmas Boğaziçi (Salah Bey Tarihi dizisi). Günlük türünde Kuşları Örtünmek, Günlük, Hacivat Günlüğü eserleri vardır.
Not: Çağdaş Türk denemesinin diğer önemli isimleri: Nermi Uygur (felsefi deneme), Hilmi Yavuz (şair-denemeci), Enis Batur (şair-denemeci; Doğu-Batı sentezli kapalı deneme), Hasan Ali Yücel (Pazartesi Konuşmaları, İçten Dışa, Hürriyete Doğru, İyi Vatandaş).
Anı ve Gezi Ustası — Falih Rıfkı Atay (1894-1971)
Falih Rıfkı Atay, Cumhuriyet döneminin en üretken gazetecilerinden biri; aynı zamanda anı ve gezi yazısının zirvesidir. Hem Atatürk'ün yakın çevresinde bulunmuş hem dünyayı dolaşmıştır; bu iki deneyim iki farklı türde aynı isme ün kazandırmıştır.
Falih Rıfkı Atay — İki Büyük Damar
- Anı türü: Çankaya (Atatürk'ün yakınında yaşananların anıları), Zeytindağı (I. Dünya Savaşı'nda Filistin cephesi hatıraları), Atatürk'ün Bana Anlattıkları, Batış Yılları, Ateş ve Güneş, Eski Saat.
- Gezi türü: Denizaşırı, Taymis Kıyıları, Tuna Kıyıları, Hind, Bizim Akdeniz, Gezerek Gördüklerim, Yeni Rusya.
- Fıkra ve denemeleriyle de tanınır; köşe yazarlığında da ustadır.
Neden Önemli?
Çankaya ve Zeytindağı, Mustafa Kemal ve Millî Mücadele dönemiyle ilgili birinci elden tanıklıklar olduğu için tarih kaynağı değeri de taşır. Denizaşırı ve Taymis Kıyıları ise modern Türk gezi yazısının temel taşlarındandır. AYT soruları Falih Rıfkı'yı sorduğunda 9 kez dokuzunda bu dörtlü üzerinden gider: Çankaya-Zeytindağı (anı) + Denizaşırı-Taymis Kıyıları (gezi).
Sık Karıştırılan: Zeytindağı I. Dünya Savaşı'nda Filistin-Suriye cephesindeki anıları anlatır, zeytinlik bir coğrafyaya yapılan gezi değildir. Başlık aldatıcıdır; türü anıdır.
İsmail Habip Sevük (Gezi Yazısı İkinci Ustası)
Gezi yazarlığında Falih Rıfkı'nın ardından gelen isim İsmail Habip Sevük'tür. "Tuna'dan Batıya" ve "Kırkaravel Köprüsü" MEB kitaplarında yer aldığı için sık sorulur. Edebiyat tarihçiliği de yapmıştır: Türk Teceddüt Edebiyatı Tarihi, Avrupa Edebiyatı ve Biz.
Biyografi Ustası — Şevket Süreyya Aydemir (1897-1976)
Şevket Süreyya Aydemir, "biyografik roman" deyince Türk edebiyatında ilk akla gelen isimdir. İktisat-siyaset bilgisi derin bir düşün adamıdır; hayatının önemli bir kısmını Kadro dergisi etrafında geçirmiştir. Yazdığı biyografiler Cumhuriyet tarihinin kurucu figürleriyle ilgilidir ve AYT'nin "kim kimi yazdı?" sorusunun cevabıdır.
Şevket Süreyya Aydemir — Eser-Kişi Eşlemesi
- Tek Adam → Mustafa Kemal Atatürk'un biyografisi (3 cilt). "Tek adam = Atatürk" kalıbı AYT'nin klasiği.
- İkinci Adam → İsmet İnönü'nün biyografisi (3 cilt).
- Suyu Arayan Adam → Yazarın kendi hayatı, yani otobiyografi. "Kendi ömrümün hikâyesidir" der.
- Menderes'in Dramı → Adnan Menderes'in siyasi yaşamı.
- Makedonya'dan Orta Asya'ya Enver Paşa → Enver Paşa'nın biyografisi (3 cilt).
- Toprak Uyanırsa → Köy enstitüleri ve tarımsal kalkınmayı konu alan anı-roman.
Diğer Önemli Biyografi-Otobiyografi Örnekleri
- Ruşen Eşref Ünaydın — Atatürk üzerine mülakat ve yazıları bir tür "konuşmalı biyografi" niteliğindedir.
- Mehmet Kaplan — Tevfik Fikret ve Namık Kemal üzerine biyografik-inceleme çalışmaları.
- Muallim Naci — "Osmanlı Şairleri" adlı tezkire-biyografi çalışması (Tanzimat sonu).
- Cahit Uçuk — Çocuk edebiyatı çalışmalarıyla tanınır; adını babasının dostu Hüseyin Cahit Yalçın'dan alır. Otobiyografik anıları vardır.
Hafıza Formülü: "Tek Adam" Atatürk, "İkinci Adam" İnönü, "Suyu Arayan Adam" yazarın kendisi. Üçü de Şevket Süreyya Aydemir. İlk ikisi biyografi, üçüncüsü otobiyografi.
Türler Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki iki tabloyu sınavdan önce mutlaka çalışın; AYT'de tür ayırt etme sorusu büyük olasılıkla bunlardan birinin üzerinden gelir.
Gazete Çevresinde Gelişen Türler
| Tür | Kanıt | Ton / Ben-Sen | Konu | Temsilci |
|---|---|---|---|---|
| Makale | Var (şart) | Nesnel, ciddi | Her alan | Şinasi (ilk) |
| Fıkra | Yok | Öznel, günübirlik | Güncel siyasi-toplumsal | Ahmet Rasim, Falih Rıfkı |
| Deneme | Yok | Kendi kendine | Her konu, serbest | Nurullah Ataç, Cemil Meriç |
| Sohbet | Yok | Okura yönelik, samimi | Günlük-kültürel | Şevket Rado |
| Eleştiri | Gerekçe şart | Çözümleyici | Eser/yazar | Nurullah Ataç, Mehmet Kaplan |
| Mülakat | Soru-cevap | Gazetecilik | Bir kişi | Ruşen Eşref |
| Röportaj | Saha araştırması | Gözlem + görsel | Kişi, yer, bölge | Fikret Otyam, Yaşar Kemal |
Kişi Hayatı Çevresinde Gelişen Türler
| Tür | Kim Anlatır? | Ne Zaman Yazılır? | Anahtar Örnek |
|---|---|---|---|
| Anı | Kendi (yaşayan) | Olaydan sonra | Çankaya, Zeytindağı |
| Günlük (günce) | Kendi | O gün, tarihli | Günce (Ataç), Kuşları Örtünmek (Salah Birsel) |
| Biyografi | Başkası | Kişi ölmüş/yaşamış | Tek Adam (Aydemir) |
| Otobiyografi | Kendi | Sonraki yaşlarda | Suyu Arayan Adam |
| Monografi | Kendi/başkası | Tek yöne odak | Saint-Simon (Meriç) |
| Gezi yazısı | Gezen | Gezi sırası/sonrası | Denizaşırı, Tuna'dan Batıya |
| Mektup | Yazan | O anda | Özel / Açık / Edebî |
Sık Karıştırılanları Tek Nefeste: Getirdiği Ataç - Götüren Yetkin; Tek Adam = Atatürk - İkinci Adam = İnönü; Çankaya anı - Denizaşırı gezi (ikisi de Falih Rıfkı); mülakat soru-cevap - röportaj fotoğraflı genişleme; deneme kendine - sohbet okuyla.
AYT'de Bu Konudan Neler Sorulur? — Örnek Soru ve Seriye Veda
AYT Edebiyat'ta öğretici metin türleri neredeyse her yıl en az 1 soru ile temsil edilir. Favori kalıp: Bir paragrafın özellikleri verilir ("kişisel ben merkezli", "güncel olay", "kanıt", "karşılıklı konuşuyormuş hissi"...) ve hangi türe ait olduğu sorulur. İkinci favori: eser-tür-yazar eşleştirme (Tek Adam kimin, ne tür?). Üçüncüsü: mensur şiirin kimlik cümlesi.
Örnek AYT Sorusu
"Yazar bu eserinde, Millî Mücadele yıllarında Mustafa Kemal'in yanında geçirdiği zamana, Ankara'da tanık olduğu olaylara ve dönemin kurucu figürlerine ilişkin gözlemlerini yıllar sonra kaleme almıştır. Birinci kişi anlatımıyla kurulan eser, tarihe birinci elden tanıklık niteliği de taşır."
Yukarıda tanıtılan eser ve türü aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Suyu Arayan Adam — otobiyografi
- B) Çankaya — anı (hatırat)
- C) Denizaşırı — gezi yazısı
- D) Tek Adam — biyografi
- E) Mavi ve Kara — deneme
Çözüm: "Mustafa Kemal'in yanında geçirdiği zaman", "birinci kişi anlatımı", "yıllar sonra kaleme alma" ifadeleri anı türünün temel özelliklerini verir. Yazar kendi yaşadıklarını sonradan yazıyor; ama kendi yaşam öyküsünü değil, tarihî gözlemlerini aktarıyor — bu yüzden otobiyografi değil. Çankaya, Falih Rıfkı Atay'ın Mustafa Kemal'in yanındaki anılarını anlatır; tür anıdır. Cevap: B.
Tuzaklar: D şıkkı (Tek Adam) tuzaklı; Tek Adam başkasının hayatını anlatan biyografidir, Çankaya anıdır. A şıkkı (Suyu Arayan Adam) da yazarın kendi hayatı; soruda "kendi hayatı" değil "Mustafa Kemal'e tanıklık" vurgulandığı için elenir.
Yaygın Çeldiriciler ve Açıklamaları
- "Günlerin Getirdiği" / "Günlerin Götürdüğü": Birincisi Nurullah Ataç'ın, ikincisi Suut Kemal Yetkin'in. Türler deneme; ama eser-yazar eşlemesi sorulduğunda tek harf fark ediyor.
- "Tek Adam" / "İkinci Adam": İkisi de Şevket Süreyya Aydemir'in; tür biyografi. Tek Adam Atatürk, İkinci Adam İnönü.
- "Çankaya" / "Denizaşırı": İkisi de Falih Rıfkı'nın; biri anı, diğeri gezi. Tarihsel tanıklık vurgusu varsa Çankaya (anı), yabancı ülke gözlemi varsa Denizaşırı (gezi).
- "Keşanlı Ali Destanı": Adı destan olsa da tür tiyatrodur (ilk Türk epik tiyatrosu, Haldun Taner). Destan kelimesi tuzaktır.
- Mensur şiir çeldiricisi: "Ölçü-kafiye yok, ama ahenk var" denirse tür mensur şiir; "düzyazı, dil öğretici" denirse tür deneme.
Sonraki Konu: AYT Edebiyat serisinin SON konusuna geldik. Bir sonraki konuda Dünya Edebiyatı ve Çağdaş Türk Edebiyatı'nı ele alacağız: Homeros'tan Shakespeare'e, Dostoyevski'den Kafka'ya uzanan hatta ve çağdaş Türk edebiyatının son temsilcilerine. AYT sınavında az soruyla temsil edilse de, bu konu hem Türk edebiyatı sorularının arka planını tamamlayan, hem paragraf sorularında adı geçtiğinde avantaj yaratan bir konudur. Görüşmek üzere!
Bu Makaleden
Anahtar Bilgiler
- Öğretici metin bilgi vermek için yazılır; dil ağırlıklı olarak gerçek anlamla kullanılır. Sanat metinlerinden bu yönüyle ayrılır.
- Öğretici metinler iki büyük kola ayrılır: gazete çevresinde gelişenler (makale, fıkra, deneme, sohbet, eleştiri, mülakat, röportaj, haber yazısı) ve kişi hayatı çevresinde gelişenler (anı, günlük, gezi yazısı, mektup, biyografi, otobiyografi).
- Makale kanıtlama esaslıdır; fıkra güncel olaylar üzerine kanıtsız günübirlik yazıdır; deneme kişinin kendisiyle konuşuyormuş gibi yazdığı, her konuya açık kişisel denemedir.
- Sohbette yazar okuyucusuyla senli benli konuşuyormuş gibi yazar; ustası Şevket Rado (Eşref Saati).
- Mülakat soru-cevap metnidir; röportaj mülakatın fotoğraf, video, gözlem ve saha araştırmasıyla genişletilmiş hâlidir. Türkçede mülakat-röportajın babası Ruşen Eşref Ünaydın'dır (Anafartalar Kumandanı Mustafa Kemal'le Mülakat, Diyorlar ki).
- Anı olaylar yaşandıktan sonra yazılır; günlük gün gün tarih belirtilerek o gün yazılır. Nurullah Ataç günlük yerine "günce" kelimesini kullanmıştır. İlk Türk anısı Babür Şah'ın Babürname'sidir.
- Biyografi başkasının hayatını anlatır (3. kişi anlatımı); otobiyografi kendi hayatını anlatır (1. kişi anlatımı); monografi bir kişi/eser/yerin tek bir yönüne odaklanır; portre kişinin dış (fiziksel) ve iç (ruhsal) özelliklerini tanıtır.
- Nurullah Ataç (1898-1957) Türk denemesinin 1 numarasıdır; Türkçecilik savaşçısıdır. Günlerin Getirdiği, Karalama Defteri, Sözden Söze, Prospero ile Caliban, Okuruma Mektuplar, Günce önemli eserleridir.
- Cemil Meriç (1916-1987) görme engeli ile yaşamış entelektüel denemeci; Bu Ülke, Mağaradakiler, Umrandan Uygarlığa, Kültürden İrfana, Kırkambar, Işık Doğudan Gelir, Bir Dünyanın Eşiğinde, Saint-Simon eserleriyle tanınır; günlüğünün adı Jurnal'dir.
- Suut Kemal Yetkin denemede 2 numaradır; Günlerin Götürdüğü, Yokuşa Doğru, Düşün Payı, Estetik-Estetik Doktrinler Tarihi onun eserleridir. Nurullah Ataç'ın "Getirdiği" ile karıştırılmamalıdır.
- Sabahattin Eyuboğlu Anadolu Hümanizmi öncülerindendir; Azra Erhat ve Halikarnas Balıkçısı ile birlikte Yunan mitolojisine ve Akdeniz kültürüne yönelir. Mavi ve Kara ile Sanat Üzerine Denemeler ünlü eserleridir.
- Mehmet Kaplan tahlilci-eleştirmendir; Şiir Tahlilleri, Tip Tahlilleri, Tanpınar'ın Şiir Dünyası, Tevfik Fikret, Namık Kemal, Kültür ve Dil, Büyük Türkiye Rüyası eserleriyle tanınır.
- Falih Rıfkı Atay (1894-1971) anı ve gezi yazısının zirvesidir: Çankaya ve Zeytindağı anı; Denizaşırı, Taymis Kıyıları, Tuna Kıyıları gezi yazısıdır. Zeytindağı, Filistin cephesi anılarıdır — başlığı aldatıcıdır.
- Şevket Süreyya Aydemir (1897-1976) biyografik romanın ustasıdır: Tek Adam (Atatürk) ve İkinci Adam (İnönü) biyografidir; Suyu Arayan Adam kendi otobiyografisidir; Makedonya'dan Orta Asya'ya Enver Paşa da biyografik çalışmasıdır.
- Mensur şiir şiir değildir; şiirin ahengini ve imgesini düzyazıya taşıyan edebi-öğretici türdür. Türk edebiyatında Halit Ziya (Mensur Şiirler), Mehmet Rauf (Siyah İnciler), Yakup Kadri (Erenlerin Bağından) önemli örnekler verir.
Öğrendiklerini Pekiştir
Bu konuda kendini sına
Sıkça Sorulanlar
Bu konuda merak edilenler
Cumhuriyet Dönemi Öğretici Metinler ve Edebi-Öğretici Metinler konusu AYT sınavında çıkar mı?
Evet, Cumhuriyet Dönemi Öğretici Metinler ve Edebi-Öğretici Metinler konusu AYT sınav müfredatında yer almaktadır. SoruCozme'de bu konuya özel test soruları ve konu anlatımı bulunmaktadır.
Cumhuriyet Dönemi Öğretici Metinler ve Edebi-Öğretici Metinler konusunda test çözebilir miyim?
Evet, Cumhuriyet Dönemi Öğretici Metinler ve Edebi-Öğretici Metinler konusunda SoruCozme platformunda ücretsiz test soruları mevcuttur. Konu anlatımını okuduktan sonra hemen test çözerek öğrendiğinizi pekiştirebilirsiniz.
SoruCozme'de kaç soru ve kaç konu var?
SoruCozme platformunda 13.700+ soru ve 323 konu bulunmaktadır. KPSS, DGS, YDS, TYT, Ehliyet, İngilizce ve Açık Öğretim sınavlarına yönelik tüm içerikler ücretsizdir.