Uluslararası Örgütler — BM, NATO, AB ve Diğerleri

Uluslararası örgütler, KPSS Vatandaşlık bölümünde her yıl ortalama 2 soruyla karşılaşılan önemli bir konudur. Özellikle BM organlarının görev alanları, NATO'nun kolektif savunma ilkesi, AB ile Avrupa Konseyi ayrımı ve Türkiye'nin üyelik tarihleri sınavda en çok sorulan başlıklardır.

Uluslararası örgütler, devletlerin belirli amaçlar doğrultusunda bir araya gelerek oluşturdukları, uluslararası hukuk kapsamında tüzel kişiliğe sahip yapılardır. Bu örgütler amaçlarına göre üç temel kategoriye ayrılır:

• Siyasi ve güvenlik örgütleri: BM, NATO, AGİT
• Ekonomik örgütler: AB, G20, IMF, Dünya Bankası, ECO
• Kültürel ve bölgesel örgütler: Avrupa Konseyi, İİT, TDT, KEİ, D-8

Birleşmiş Milletler, uluslararası barış ve güvenliği korumak, devletler arası iş birliğini geliştirmek amacıyla 1945 yılında San Francisco Konferansı ile kurulmuştur. Merkezi New York'tadır. Günümüzde 193 üye devlet bulunmaktadır.

Türkiye, BM'nin kurucu üyelerindendir. BM Antlaşması 26 Haziran 1945'te imzalanmış ve 24 Ekim 1945'te yürürlüğe girmiştir. Bu nedenle 24 Ekim her yıl Birleşmiş Milletler Günü olarak kutlanır.

BM'nin Altı Ana Organı

BM, birbirleriyle bağlantılı altı ana organ aracılığıyla görevlerini yerine getirir:

Genel Kurul

BM'nin en geniş katılımlı organıdır. Tüm üye devletlerin temsil edildiği Genel Kurul'da her devletin bir oy hakkı vardır. Genel Kurul kararları tavsiye niteliğinde olup bağlayıcılığı yoktur. Yılda bir kez Eylül ayında olağan toplantısını yapar. Önemli konularda 2/3 çoğunluk, diğer konularda basit çoğunluk aranır.

Güvenlik Konseyi

BM'nin en yetkili organı olan Güvenlik Konseyi, uluslararası barış ve güvenliğin korunmasından birincil derecede sorumludur. Toplam 15 üyeden oluşur:

• 5 daimi üye (FİRÇA): Fransa, İngiltere (Birleşik Krallık), Rusya, Çin, ABD
• 10 geçici üye: Genel Kurul tarafından 2 yıllığına seçilir

Güvenlik Konseyi kararları tüm BM üyesi devletler için bağlayıcıdır. Barışı tehdit eden durumlarda askeri güç kullanılmasına dahi karar verebilir.

Uluslararası Adalet Divanı (UAD)

BM'nin yargı organıdır. Merkezi Lahey (Hollanda)'dadır. 15 yargıçtan oluşur ve yargıçlar 9 yıllığına seçilir. Devletler arasındaki hukuki uyuşmazlıklara bakar. Bireylerin UAD'a başvuru hakkı yoktur — yalnızca devletler taraf olabilir.

Vesayet Konseyi

Sömürge döneminden kalma bağımlı toprakların kendi kendini yönetir hale gelmesini denetlemek amacıyla kurulmuştur. 1994 yılında son vesayet altındaki toprak olan Palau'nun bağımsızlığını kazanmasıyla faaliyetlerini askıya almıştır. Ancak resmen kaldırılmamıştır.

BM bünyesinde veya BM ile bağlantılı olarak faaliyet gösteren çok sayıda uzmanlık kuruluşu bulunmaktadır. KPSS'de bu kuruluşların merkez şehirleri ve faaliyet alanları sıklıkla sorulmaktadır.

IMF ve Dünya Bankası Ayrımı

IMF, uluslararası parasal iş birliğini sağlamak ve mali krizlerde ülkelere kısa vadeli kredi desteği vermek amacıyla 1944 Bretton Woods Konferansı'nda kurulmuştur. Dünya Bankası ise aynı konferansta kurulmuş olup gelişmekte olan ülkelere uzun vadeli kalkınma kredisi sağlar.

Her iki kuruluşun da merkezi Washington'dadır. KPSS'de bu iki kuruluşun kısa vadeli-uzun vadeli kredi ayrımı sıklıkla sorulmaktadır.

NATO, 4 Nisan 1949 tarihinde Washington Antlaşması ile kurulmuş bir askeri ittifaktır. Merkezi Brüksel (Belçika)'dadır. Günümüzde 32 üye devlet bulunmaktadır.

Kuruluş Amacı ve Temel İlke

NATO'nun temel amacı, üye devletlerin güvenliğini kolektif savunma ilkesiyle sağlamaktır. Bu ilke NATO Antlaşması'nın 5. maddesinde ifade edilir: Bir üye devlete yönelik silahlı saldırı, tüm üyelere yönelik bir saldırı olarak kabul edilir.

NATO'nun 12 Kurucu Üyesi (1949)

ABD, Kanada, Birleşik Krallık, Fransa, Belçika, Hollanda, Lüksemburg, Norveç, Danimarka, İzlanda, İtalya, Portekiz.

Türkiye'nin NATO Üyeliği

Türkiye, 1952 yılında Yunanistan ile birlikte NATO'ya katılmıştır. Kore Savaşı'na katılımı bu üyelikte etkili bir faktör olmuştur.

NATO'nun Önemli Özellikleri

• Karar alma mekanizması oybirliği (konsensüs) esasına dayanır.
• NATO bir askeri ittifaktır; üyeler arasında ekonomik yükümlülük yoktur.
• Her üye ülke, savunma harcamalarını GSYH'nin en az %2'si düzeyine çıkarmayı taahhüt etmiştir (2014 Galler Zirvesi).
• En son üye olan devletler: Finlandiya (2023) ve İsveç (2024).

Avrupa Birliği, ekonomik bütünleşmeden siyasi birliğe doğru evrilen, kendine özgü yapıya sahip ulusüstü bir örgüttür. Günümüzde 27 üye devlet bulunmaktadır. Merkezi Brüksel'dedir.

AB'nin Kuruluş Süreci

AB'nin Temel Organları

Euro Bölgesi

AB üye devletlerinin tamamı Euro'yu kullanmaz. Günümüzde 21 AB üyesi Euro bölgesindedir. Danimarka, İsveç, Polonya, Çekya gibi ülkeler kendi para birimlerini kullanmaya devam etmektedir.

Türkiye-AB İlişkileri

Avrupa Konseyi, 1949 yılında Londra Antlaşması ile kurulmuş, insan hakları, demokrasi ve hukukun üstünlüğünü korumayı amaçlayan uluslararası bir örgüttür. Merkezi Strazburg (Fransa)'dadır. Günümüzde 46 üye devlet bulunmaktadır. Not: Rusya, 16 Mart 2022'de Avrupa Konseyi'nden ihraç edilmiştir (üye sayısı 47'den 46'ya düşmüştür).

Türkiye, Avrupa Konseyi'nin kurucu üyelerindendir (1949).

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS)

Avrupa Konseyi'nin en önemli belgesi olan AİHS, 1950 yılında imzalanmış ve 1953'te yürürlüğe girmiştir. Türkiye sözleşmeyi 1954'te onaylamıştır. Sözleşme, temel hak ve özgürlükleri güvence altına alır ve ihlal durumunda bireylere başvuru hakkı tanır.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM)

AİHM, AİHS'de güvence altına alınan hakların ihlal edildiği iddialarını inceleyen yargı organıdır. Merkezi Strazburg'dadır.

• Bireysel başvuru hakkı: Hem devletler hem bireyler AİHM'e başvurabilir.
• İç hukuk yollarının tüketilmesi: AİHM'e başvurmadan önce iç hukuk yollarının tüketilmesi gerekir.
• AİHM kararları bağlayıcıdır; devletler tazminat ödemeye mahkum edilebilir.
• AİHM bir AB kurumu değildir — Avrupa Konseyi'ne bağlıdır.

AGİT, dünyanın en geniş kapsamlı bölgesel güvenlik örgütüdür. 57 üye devlet ile Kuzey Amerika'dan Orta Asya'ya kadar geniş bir coğrafyada faaliyet gösterir. Merkezi Viyana (Avusturya)'dadır.

Kuruluş Süreci: Helsinki'den AGİT'e

AGİT'in temeli, Soğuk Savaş döneminde Doğu-Batı diyaloğunu geliştirmek amacıyla 1975 yılında imzalanan Helsinki Nihai Senedi'ne dayanır. Bu belge ile kurulan yapı başlangıçta AGİK (Avrupa Güvenlik ve İş Birliği Konferansı) olarak adlandırılmıştır.

1995 yılında Budapeşte Zirvesi kararıyla AGİK, kalıcı bir örgüte dönüştürülerek AGİT adını almıştır.

Helsinki Nihai Senedi'nin Üç Sepeti

Helsinki Nihai Senedi, üç temel alanda (sepet) iş birliğini öngörür:

AGİT'in Temel Faaliyetleri

• Çatışma önleme ve kriz yönetimi
• Silahsızlanma ve güven artırıcı önlemler
• Seçim gözlemi: AGİT/ODIHR aracılığıyla üye ülkelerde seçim izleme faaliyetleri yürütür
• Demokratikleşme ve insan hakları destekleme

KPSS'de BM, NATO ve AB dışında bazı bölgesel ve tematik örgütler de sorulmaktadır. Türkiye'nin kurucu veya etkin üye olduğu örgütler özellikle önemlidir.

G20 (Yirmiler Grubu)

Dünyanın en büyük 20 ekonomisini bir araya getiren uluslararası forum. Resmi bir uluslararası örgüt değildir; daimi sekretaryası yoktur. Küresel ekonomik iş birliği, mali istikrar ve sürdürülebilir kalkınma konularında politika koordinasyonu sağlar. Türkiye G20 üyesidir ve 2015 yılında G20 dönem başkanlığını üstlenmiştir (Antalya Zirvesi).

D-8 (Gelişen Sekiz Ülke)

1997 yılında Türkiye'nin öncülüğünde, dönemin Başbakanı Necmettin Erbakan'ın girişimiyle İstanbul'da kurulmuştur. Sekretaryası İstanbul'dadır. Üyeleri: Türkiye, Mısır, İran, Pakistan, Bangladeş, Malezya, Endonezya, Nijerya. Sekiz büyük Müslüman nüfuslu gelişmekte olan ülkenin ekonomik iş birliği platformudur.

KEİ (Karadeniz Ekonomik İş Birliği Örgütü)

1992 yılında Türkiye'nin öncülüğünde kurulmuştur. Sekretaryası İstanbul'dadır. Karadeniz havzasındaki ülkeler arasında ekonomik iş birliğini geliştirmeyi amaçlar. 13 üye devlet bulunmaktadır.

İİT (İslam İş Birliği Teşkilatı)

1969 yılında kurulan, 57 üye devlet ile BM'den sonra en fazla üyeye sahip ikinci uluslararası örgüttür. Merkezi Cidde (Suudi Arabistan)'dadır. İslam ülkeleri arasında dayanışma ve iş birliğini amaçlar. Türkiye kurucu üyedir.

ECO (Ekonomik İş Birliği Örgütü)

1985 yılında Türkiye, İran ve Pakistan tarafından kurulmuştur. Merkezi Tahran'dadır. SSCB'nin dağılmasının ardından Orta Asya Türk cumhuriyetleri ve Afganistan'ın katılımıyla 10 üyeye ulaşmıştır.

TDT (Türk Devletleri Teşkilatı)

2009 yılında kurulan Türk Konseyi'nin 2021 yılında dönüştürülmesiyle oluşan örgüttür. Merkezi İstanbul'dadır. Üyeler: Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan. Gözlemci üyeler arasında Macaristan ve Türkmenistan bulunmaktadır. Türk dünyası arasında siyasi, ekonomik ve kültürel iş birliğini amaçlar.

TÜRKSOY (Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı)

1993 yılında kurulan kültürel iş birliği örgütüdür. Merkezi Ankara'dadır. Türk dünyasının ortak kültürel değerlerini korumayı ve tanıtmayı amaçlar. UNESCO'nun Türk dünyası versiyonu olarak da nitelendirilir.

G-7 (Yediler Grubu)

Dünyanın en gelişmiş yedi ekonomisinin oluşturduğu gayri resmi forumdur. Üyeler: ABD, Kanada, İngiltere, Fransa, Almanya, İtalya, Japonya. Türkiye G-7 üyesi değildir ancak G-20 üyesidir.

OPEC (Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü)

1960 yılında kurulan, petrol üreticisi ülkelerin örgütüdür. Merkezi Viyana (Avusturya)'dadır. 13 üye devleti bulunmaktadır. 5 kurucu üyesi: İran, Irak, Kuveyt, Suudi Arabistan ve Venezuela'dır. Türkiye OPEC üyesi değildir (Türkiye petrol ithalatçısıdır).

Türkiye, birçok uluslararası örgütte kurucu veya etkin üye konumundadır. Aşağıdaki tablo KPSS'de sıklıkla sorulan üyelik bilgilerini özetlemektedir.

Uluslararası örgütler konusu, KPSS'de birbirine benzer kavramların karıştırılmasına dayanan sorularla sınavda yer almaktadır. Aşağıda en sık karşılaşılan çeldirici ifadeler ve doğruları verilmiştir.

Karıştırılan Kavramlar Tablosu

Merkez Şehirleri Özet Tablosu