Yüksek Mahkemeler — AYM, Yargıtay, Danıştay, HSK

Yüksek mahkemeler ve yargı organları, KPSS Vatandaşlık bölümünde her yıl ortalama 3 soruyla karşılaşılan kritik bir konudur. Özellikle Anayasa Mahkemesi üye yapısı, norm denetimi türleri, bireysel başvuru koşulları, HSK'nın oluşumu ve Sayıştay'ın yüksek mahkeme sayılıp sayılmadığı sınavda en çok sorulan başlıklardır.

1982 Anayasası, yargı yetkisini bağımsız ve tarafsız mahkemelere vermiştir. Türkiye'de yargı sistemi adli yargı, idari yargı ve anayasa yargısı olmak üzere üç ana kola ayrılır. Bu kolların tepesinde yer alan yüksek mahkemeler, yargı düzeninin en üst karar organlarıdır.

Yargı Kolları ve Üst Mercileri

Yargı Kolu	Üst Mercii	Temel Görevi
Adli Yargı	Yargıtay	Hukuk ve ceza davalarının temyiz incelemesi
İdari Yargı	Danıştay	İdari işlem ve eylemlere karşı açılan davaların temyiz incelemesi
Anayasa Yargısı	Anayasa Mahkemesi	Kanunların anayasaya uygunluk denetimi
Yargı Kolları Arası	Uyuşmazlık Mahkemesi	Adli ve idari yargı arasındaki görev/hüküm uyuşmazlıklarının çözümü

2017 Anayasa değişikliği ile Askeri Yargıtay ve Askeri Yüksek İdare Mahkemesi (AYİM) kaldırılmıştır. Böylece askeri yargının bağımsız bir yargı kolu olma özelliği son bulmuş, askeri davalar adli ve idari yargıya devredilmiştir. Disiplin mahkemeleri hariç askeri mahkeme kurulamamaktadır.

Anayasa Mahkemesi, 1961 Anayasası ile kurulan ve Türk yargı sisteminin en üst anayasal denetim organıdır. Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasa'ya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler.

Üye Yapısı

Anayasa Mahkemesi toplam 15 üyeden oluşur. Bu üyelerin seçiminde iki organ yetkilidir:

Seçen Organ	Üye Sayısı	Kaynak
Cumhurbaşkanı	12 üye	Yargıtay (3), Danıştay (2), AYİM kaldırıldı, YÖK (3), üst kademe yöneticileri / avukatlar (4)
TBMM	3 üye	Sayıştay (2) + baro başkanlarının gösterdiği avukatlar (1)

• Üyeler 12 yıl için seçilir, bir kişi iki defa seçilemez.
• Üyeler 65 yaşını doldurunca zorunlu emekli olur.
• AYM Başkanı ve Başkanvekili, üyeler arasından gizli oyla 4 yıl için seçilir.

Norm Denetimi (Anayasaya Uygunluk Denetimi)

AYM'nin en temel görevi, yasama işlemlerinin Anayasa'ya uygunluğunu denetlemektir. Bu denetim iki yolla gerçekleşir:

1. İptal Davası (Soyut Norm Denetimi)

Belirli kişi ve kurumların, bir kanunun iptali için doğrudan AYM'ye başvurmasıdır.

• Kimler açabilir? Cumhurbaşkanı, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu veya TBMM üye tamsayısının en az 1/5'i (120 milletvekili)
• Süre: Resmi Gazete'de yayımlanmasından itibaren 60 gün
• Önemli: İptal davası açma hakkı olan kişi veya kurumlar sınırlı sayıdadır (numerus clausus).

2. İtiraz Yolu (Somut Norm Denetimi)

Bir mahkeme, bakılan davada uygulanacak kanun hükmünün Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varırsa AYM'ye başvurabilir.

• Kim başvurabilir? Davaya bakan mahkeme (re'sen veya tarafların talebi üzerine)
• Süre: AYM, başvuruyu 5 ay içinde karara bağlar; bu sürede karar verilmezse mahkeme yürürlükteki kanun hükmüne göre davayı sonuçlandırır.

AYM Kararlarının Özellikleri

• Kararlar kesindir, hiçbir mercie itiraz edilemez.
• Kararlar Resmi Gazete'de yayımlanır ve herkesi bağlar (erga omnes etkisi).
• İptal kararları geriye yürümez — karardan önce yapılan işlemler geçerliliğini korur.
• AYM bir kanun hükmünün iptal istemini reddederse, aynı hüküm hakkında 10 yıl içinde tekrar Anayasa'ya aykırılık iddiasıyla iptal davası açılamaz veya itiraz yoluna başvurulamaz (Anayasa m.152/4).
• AYM, iptal hükmünün yürürlük tarihini 1 yılı geçmemek üzere erteleyebilir.

AYM Tarafından Denetlenemeyen İşlemler

• Milletlerarası andlaşmalar — Anayasaya aykırılığı iddia edilemez.
• İnkılap kanunları — Anayasaya aykırı olduğu ileri sürülemez.
• Olağanüstü hal CB kararnameleri — AYM denetimine tabi değildir.

Bireysel Başvuru

2010 Anayasa değişikliği ile anayasaya eklenmiş, 23 Eylül 2012 tarihinde fiilen uygulanmaya başlanmıştır. Herkes, temel hak ve özgürlüklerinden Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia ederse AYM'ye bireysel başvuru yapabilir.

• Ön koşul: Olağan kanun yollarının tüketilmiş olması gerekir.
• Süre: Son kararın tebliğinden itibaren 30 gün
• Kapsam: Sadece AİHS kapsamındaki haklar (yaşam hakkı, adil yargılanma, ifade özgürlüğü vb.)
• Sonuç: AYM, ihlal tespit ederse yeniden yargılama yapılmasına veya tazminata karar verebilir.

Yüce Divan Sıfatıyla Yargılama

Anayasa Mahkemesi, belirli üst düzey kamu görevlilerini görevleriyle ilgili suçlardan Yüce Divan sıfatıyla yargılar. 2017 değişikliği ile Yüce Divan'da yargılanacak kişiler genişletilmiştir:

• Cumhurbaşkanı (cezai sorumluluk kapsamında)
• Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar
• Yargıtay, Danıştay, AYM başkan ve üyeleri
• Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve Başsavcıvekili
• HSK Başkan ve üyeleri
• Genelkurmay Başkanı, Kuvvet Komutanları

Siyasi Parti Kapatma Davası

• Parti kapatma davasını Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı açar.
• Kapatma kararı için üye tamsayısının 2/3 çoğunluğu (15 üyeden en az 10'unun oyu) gerekir.
• Kapatma yerine devlet yardımından yoksun bırakma kararı da verilebilir (daha hafif yaptırım).

Yargıtay, adli yargı alanındaki davaların son inceleme merciidir. İlk derece ve istinaf (bölge adliye) mahkemelerinin verdiği kararların hukuka uygunluğunu temyiz yoluyla denetler.

Yapısı ve Oluşumu

• Yargıtay üyeleri, birinci sınıfa ayrılmış adli yargı hakim ve savcıları arasından Hakimler ve Savcılar Kurulu (HSK) tarafından seçilir.
• Yargıtay Birinci Başkanı, Yargıtay üyeleri arasından 4 yıl için seçilir.
• Yargıtay, hukuk ve ceza daireleri olmak üzere daire yapısıyla çalışır.

Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı

Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı, Yargıtay Genel Kurulunun göstereceği 5 aday arasından Cumhurbaşkanı tarafından 4 yıl için seçilir. Süresi biten yeniden seçilebilir.

Temel Görevleri

• Adli yargı alanında verilen kararların temyiz incelemesini yapmak
• Hukuk ve ceza davaları arasındaki içtihat farklılıklarını gidermek (içtihadı birleştirme kararları)
• Kanunla belirlenen bazı davaları ilk ve son derece mahkemesi olarak görmek

Yargıtay ve İstinaf İlişkisi

2016 yılından itibaren faaliyete geçen Bölge Adliye Mahkemeleri (İstinaf) ile birlikte adli yargı sistemi üç dereceli hale gelmiştir. İlk derece mahkemelerinin kararlarına karşı önce istinaf (bölge adliye) mahkemesine başvurulur, ardından gerekli koşullar sağlanırsa Yargıtay'a temyiz yoluna gidilir. Bazı davalarda ise Yargıtay kararı kesindir ve temyiz incelemesi sonrası başka bir kanun yoluna gidilemez.

Danıştay, idari yargı kolunun en üst mahkemesidir. Ancak Danıştay, diğer yüksek mahkemelerden farklı olarak çift işlevli bir kurumdur: hem yargısal hem danışma (istişari) görevleri bulunmaktadır.

Yapısı ve Oluşumu

• Danıştay üyelerinin 3/4'ü birinci sınıf idari yargı hakim ve savcıları arasından HSK tarafından seçilir.
• Üyelerin 1/4'ü ise nitelikleri kanunda belirlenen kişiler arasından Cumhurbaşkanı tarafından seçilir.
• Danıştay Başkanı, üyeleri arasından 4 yıl için seçilir.

Yargısal Görevleri

• İdari yargı alanında verilen kararların temyiz incelemesi
• Bazı idari davaları ilk ve son derece mahkemesi olarak görmek (Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, Bakanlar Kurulu kararları gibi üst düzey işlemler)
• İdari yargıda içtihat birliğini sağlamak

Danışma (İstişari) Görevleri

• Cumhurbaşkanlığı tarafından gönderilen kanun tasarıları, tüzük tasarıları ve imtiyaz sözleşmeleri hakkında görüş bildirmek
• Kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerini incelemek

Belediye Meclisinin Feshi

İçişleri Bakanlığının bildirisi üzerine Danıştay, görevini yerine getirmeyen belediye meclisinin feshine karar verebilir. Bu yetki Danıştay'a özgüdür ve idari vesayet yetkisinin yargısal denetim boyutunu gösterir.

Uyuşmazlık Mahkemesi, adli yargı ile idari yargı mercileri arasında çıkan görev uyuşmazlıklarını ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözmeye yetkili yüksek mahkemedir.

Yapısı

• Başkan: Anayasa Mahkemesi üyeleri arasından AYM tarafından görevlendirilen bir üyedir.
• Üye sayısı: Başkan dahil toplam 7 üye (1 başkan + 6 asıl üye)
• Üyelerin yarısı Yargıtay, diğer yarısı Danıştay tarafından kendi üyeleri arasından seçilir.

Görev ve Hüküm Uyuşmazlığı Farkı

Uyuşmazlık Türü	Açıklama	Örnek
Görev Uyuşmazlığı	Bir dava için birden fazla yargı kolunun kendini yetkili (olumlu) veya yetkisiz (olumsuz) görmesi	Hem adli hem idari mahkeme "bu dava bize ait" diyor (olumlu) veya ikisi de "bize ait değil" diyor (olumsuz)
Hüküm Uyuşmazlığı	Aynı konuda farklı yargı kollarının birbirine aykırı kararlar vermesi	Adli mahkeme "tazminat ödenmeli" derken, idari mahkeme aynı olay için "ödenmemeli" diyor

65 yaş kuralı: Tüm yüksek mahkeme üyeleri (AYM, Yargıtay, Danıştay üyeleri) ve HSK üyeleri 65 yaşını doldurunca emekliye ayrılır. Bu genel kuraldır.

Sayıştay, merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idarelerinin gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetleyen ve sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlayan kurumdur.

Temel Özellikleri

• TBMM adına mali denetim yapar — yasama organının denetim aracıdır.
• Sayıştay'ın kesin hükümleri hakkında idari yargı yoluna başvurulamaz.
• Sayıştay üyelerini TBMM seçer.
• Mahalli idarelerin hesaplarını da denetleyebilir.

Sayıştay'ı Yüksek Mahkemelerden Ayıran Özellikler

• Anayasa'da "Yüksek Mahkemeler" bölümünde değil, ayrı bir başlık altında düzenlenmiştir.
• TBMM adına denetim yapar — yargı bağımsızlığı ilkesinden farklı bir konumdadır.
• Kesin hükümleri yargısal nitelikte olsa da temyiz yolu yoktur.
• Yüce Divan yargılamasında görev almaz.

Yüksek Seçim Kurulu (YSK)

YSK, seçimlerin yönetim ve denetimini yapan anayasal kurumdur. 7 asıl ve 4 yedek üyeden oluşur. Üyelerin 6'sı Yargıtay, 5'i Danıştay üyeleri arasından kendi kurullarınca seçilir. YSK kararları kesindir ve hiçbir mercie itiraz edilemez. Seçim yargısında tek ve son karar merciidir.

Hakimler ve Savcılar Kurulu (HSK), yargı bağımsızlığını güvence altına almak amacıyla kurulmuş anayasal bir kurumdur. Adli ve idari yargı hakim ve savcılarının atama, nakil, terfi, disiplin ve meslekten çıkarma gibi özlük işlerini yürütür.

Üye Yapısı (2017 Sonrası)

HSK toplam 13 üyeden oluşur:

Seçen Organ	Üye Sayısı	Detay
Cumhurbaşkanı	4 üye	Yükseköğretim kurumlarının hukuk dalında görev yapan öğretim üyeleri ve avukatlar arasından
TBMM	7 üye	3'ü Yargıtay, 1'i Danıştay üyelerinden; 3'ü nitelikleri kanunda belirtilen kişilerden
Doğal üyeler	2 üye	Adalet Bakanı (Başkan) ve Adalet Bakanlığı Müsteşarı (Anayasa metni; fiilen Bakan Yardımcısı yürütür)

• Kurul Başkanı Adalet Bakanıdır (doğal üye olarak).
• Üyeler 4 yıl için seçilir, süresi biten yeniden seçilebilir.
• HSK'nın iki dairesi ve bir genel kurulu bulunur.

HSK'nın Görevleri

• Hakim ve savcıların mesleğe kabul, atama, nakil işlemleri
• Geçici yetki verme, terfi, birinci sınıfa ayırma
• Disiplin cezası verme (uyarma, kınama, yer değiştirme, meslekten çıkarma)
• Kadro dağıtma, mahkemelerin kaldırılması veya yargı çevrelerinin değiştirilmesi hakkında karar verme

HSK Kararlarına Karşı Yargı Yolu

HSK kararlarına karşı genel kural olarak yargı merciilerine başvurulamaz. Ancak önemli bir istisna vardır:

Aşağıdaki tablo, tüm yüksek yargı organlarını ve ilişkili kurumları tek bakışta karşılaştırmanızı sağlar:

Kurum	Üye Sayısı	Seçim Usulü	Görev Süresi	Temel Görev
Anayasa Mahkemesi	15	CB: 12, TBMM: 3	12 yıl (tek sefer)	Norm denetimi, bireysel başvuru, Yüce Divan, parti kapatma
Yargıtay	Kanunla belirlenir	HSK seçer	Başkan: 4 yıl	Adli yargı temyiz, içtihat birleştirme
Danıştay	Kanunla belirlenir	3/4 HSK, 1/4 CB	Başkan: 4 yıl	İdari yargı temyiz + danışma
Uyuşmazlık Mahkemesi	7 (1+6)	Başkan: AYM; 3 Yargıtay, 3 Danıştay	4 yıl	Görev ve hüküm uyuşmazlığı
Sayıştay	Kanunla belirlenir	TBMM seçer	-	TBMM adına mali denetim (yüksek mahkeme DEĞİL)
HSK	13	CB: 4, TBMM: 7, 2 doğal	4 yıl	Hakim-savcı özlük işleri, atama, disiplin

Yüksek mahkemeler konusu, KPSS Vatandaşlık bölümünde en çok çeldirici soru üretilen alanlardan biridir. Aşağıda en sık karşılaşılan tuzak noktalarını özetliyoruz:

1. "Yüksek Mahkeme" Sayısı

• Yüksek mahkeme sayısı 4'tür: AYM, Yargıtay, Danıştay, Uyuşmazlık Mahkemesi.
• 2017 öncesinde Askeri Yargıtay ve AYİM ile birlikte 6 idi; bu iki mahkeme kaldırıldı.
• Sayıştay yüksek mahkeme değildir!

2. Bireysel Başvuru Tarihi

• Anayasaya eklenme: 2010 (referandum)
• Uygulamaya başlama: 23 Eylül 2012
• KPSS'de "ne zaman başladı?" sorusunda bağlama dikkat edin.

3. "Seçer" mi "Aday Gösterir" mi?

• AYM üyelerini Yargıtay, Danıştay vb. aday gösterir, CB veya TBMM seçer.
• Yargıtay üyelerini HSK seçer (doğrudan).
• Yargıtay C. Başsavcısını CB seçer (5 aday arasından).

4. Danıştay'ın Çift Görevi

• Danıştay hem yargısal hem danışma (istişari) görev yapar.
• "Danıştay sadece yargılama yapar" ifadesi yanlıştır.

5. HSK Kararlarına İtiraz

• Genel kural: HSK kararlarına yargı yoluna başvurulamaz.
• İstisna: Meslekten çıkarma kararına karşı yargı yolu açıktır.

6. Parti Kapatma Yeter Sayısı

• Kapatma davası açan: Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı
• Kapatma kararı: AYM üye tamsayısının 2/3 çoğunluğu (en az 10/15)
• Alternatif yaptırım: Devlet yardımından yoksun bırakma

7. İptal Davası ve İtiraz Yolu Süreleri

• İptal davası: 60 gün
• İtiraz yolu: AYM 5 ay içinde karar verir

8. Kaldırılan Mahkemeler

• 2017: Askeri Yargıtay ve AYİM kaldırıldı
• Disiplin mahkemeleri hariç askeri mahkeme kurulamaz