TYT Türkçe — Sözcükte Yapı (Kök, Çekim Eki, Yapım Eki, Basit/Türemiş/Birleşik)

Sözcükte yapı, bir sözcüğün hangi parçalardan (kök, yapım eki, çekim eki) oluştuğunu inceleyen dil bilgisi alanıdır. TYT Türkçe'de bu konu her yıl ortalama 2 soruyla gelir; kimi yıllarda banko iki tane sadece isim çekim eklerinden çıkar. Soru kalıpları genelde şunlardır:

• "Hangi sözcüğün kökü diğerlerinden farklıdır?" (isim kökü / fiil kökü ayrımı)
• "Hangi sözcük iyelik eki almıştır?" veya "Hangisi belirtme durum eki almamıştır?"
• "Hangi sözcük hem yapım eki hem çekim eki almıştır?"
• "Aşağıdakilerden hangisi türemiş değildir?" / "Hangisi yapı bakımından diğerlerinden farklıdır?"
• "Hangi altı çizili sözcük birden fazla yapım eki almıştır?"

Konu dört büyük halkadan oluşur ve bu anlatım da aynı sırayı takip eder:

Halka	Ne İnceler?	TYT Ağırlığı
Kök bilgisi	İsim kökü mü, fiil kökü mü; ortak kök / sesteş kök	Son 10 yılda 3 soru; "hangisinin kökü farklı" klasiği
Çekim ekleri	İsim ve fiil çekim ekleri (anlam/tür değiştirmeyen ekler)	Son 10 yılda 7 soru — konunun en bankosu
Yapım ekleri	Sözcüğün anlamını / türünü değiştiren ekler	Son 10 yılda 6 soru, karma sorularla gelir
Sözcüğün yapısı	Basit / türemiş / birleşik sınıflandırması	Son 10 yılda 2 soru; genellikle birleşik ayırmada

Çalışırken Dikkat Edilecek 3 Altın Kural

• Önce sözcüğün kökünü bul. "İşlemci" sözcüğünde kök iştir; "ayrıntı" sözcüğünde kök ayır-maktır. Kök bilinmezse yapım eki sayımı yanlış olur.
• Ekin anlam / tür değiştirip değiştirmediğine bak. Değiştiriyorsa yapım eki, değiştirmiyorsa çekim ekidir. Bu tek cümlelik kural konunun belkemiğidir.
• Fiilimsiler (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) mutlaka yapım ekidir. "-mek, -mak, -me, -ma, -iş, -an, -en, -dık, -ecek, -miş, -(y)ıp, -(y)ınca, -arak, -ken" ekleri sözcüğü türemiş yapar.

Bir sözcüğün kökü, o sözcüğün anlamlı en küçük parçasıdır. Daha küçüğe bölündüğünde anlamlı olmayı bırakan veya başka bir anlama kayan parça kök değildir. Türkçede sadece iki tür kök vardır:

Kök Türü	Nasıl Anlaşılır?	Örnek
İsim kökü	Arkasına -mek / -mak getirilemez.	kalem, yol, göz, kelebek, zaman, dünya, sarı, toplu
Fiil kökü	Arkasına -mek / -mak getirilebilir.	gel-, al-, ver-, ışı-, yağ-, sev-, gör-, yaz-

Köke Ulaşırken En Sık Yapılan Hata: Yanlış Bölmek

Kök bulurken sözcüğü en küçük anlamlı parçasına kadar geri götürmek gerekir. Öğrencilerin çoğu burada dururarsa yanılır. Aşağıdaki örnekler TYT ve MSÜ'de defalarca soruldu; her birinin kökünü iyi öğrenmek gerekir:

Sözcük	Kök	Türü	Açıklama
söyledi	söz	isim	Söz → sözlemek → söylemek (z→y değişimi)
ünlem	ün	isim	Ün = ses; ünlemek = seslenmek
sararmak	sarı	isim	Sarı + -ar → sararmak (ı düşmesi)
ekin	ek-	fiil	Ekmek → ekin (tohumun ürünü)
açı	aç-	fiil	Açmak → açı (iki doğru arasında açılan alan)
yaşamış	yaş	isim	Yaş → yaşamak → yaşamış; ÖSYM favorisi
kavşak	kavuş-	fiil	Kavuşmak → kavşak (ünlü düşmesi)
ayrılık	ayır-	fiil	Ayırmak → ayrılmak → ayrılık
toplum	top	isim	Top (bir bütün, topluluk anlamında)
parıldayan	parıl	isim (yansıma)	Parıl parıl → parıldamak
ışık	ışı-	fiil	Işımak = aydınlanmak
ılık	ılı-	fiil	Ilımak → ılık

Ortak Kök ve Sesteş Kök — ÖSYM'nin En Çok Karıştırdığı Ayrım

Bazı sözcükler hem isim kökü hem de fiil kökü olarak kullanılabilir. Bu tür sözcüklerde önemli olan, iki kullanım arasında anlam bağı olup olmadığıdır:

Tür	Özellik	Örnek
Ortak kök	İsim ve fiil hâlleri arasında anlam bağı vardır.	barış → barışmak; güven → güvenmek; savaş → savaşmak; tat → tatmak
Sesteş (eş sesli) kök	İsim ve fiil hâlleri arasında anlam bağı yoktur, sadece yazılışları aynıdır.	yaş (ıslak / yaş adı); kan (kan / kanmak); taş (taş / taşmak); düş (rüya / düşmek); dal (ağaç dalı / dalmak); kır (kırsal / kırmak); diz (diz / dizmek)

Çekim ekleri sözcüğün anlamını veya türünü değiştirmez. Sadece sözcüğü cümlede farklı bir görevle kullanmamızı sağlar. İsimlere gelen çekim eklerini beş grupta toplayabiliriz:

1) Çoğul Eki: -lar / -ler

İsmin sayıca birden fazla olduğunu belirtir; sözcüğün anlamını değiştirmez. kalem → kalemler, silgi → silgiler, çocuk → çocuklar.

2) İlgi (Tamlayan) Eki: -ın / -in / -un / -ün (-nın / -nin de gelir)

İsim tamlamasının birinci unsuruna (tamlayan) gelir. Tamlayanı tamlanana bağlar, ikisi arasında ilgi kurar.

• kalemin kapağı
• kapının kolu (son ünlü ile bitince -n- kaynaştırma ünsüzü gelir)
• ineğin sütü
• devenin rengi

İstisna: Yalnızca "benim, bizim" tamlayanlarında ek -im'dir (benim, bizim). Diğer tüm durumlarda -ın / -in'dir.

3) İyelik (Tamlanan) Eki: -m, -n, -i / -sı, -mız, -nız, -ları

İsim tamlamasının ikinci unsuruna (tamlanan) gelir. Eklendiği sözcüğün kime / neye ait olduğunu bildirir.

Kişi	Ek	Örnek
1. tekil (ben)	-m / -ım / -im	(benim) evim, kalemim
2. tekil (sen)	-n / -ın / -in	(senin) evin, kalemin
3. tekil (o)	-(s)ı / -(s)i	(onun) evi, kalemi, kapısı
1. çoğul (biz)	-mız / -miz	(bizim) evimiz, kalemimiz
2. çoğul (siz)	-nız / -niz	(sizin) eviniz, kaleminiz
3. çoğul (onlar)	-ları / -leri	(onların) evleri, kalemleri

Kritik Ayrım: 3. Tekil -ı / -i ile 3. Çoğul -ları / -leri Nasıl Ayrılır?

ÖSYM'nin en sık sorduğu tuzaklardan biridir. Püf nokta: tamlayanın tekil mi çoğul mu olduğuna bakmak. Tamlayan tekilse ek 3. tekil iyeliktir ve lar ayrı bir çoğul ekidir; tamlayan çoğulsa -ları / -leri bütün hâlinde 3. çoğul iyelik ekidir.

Tamlama	Parçalama	Ek Adı
adamın evleri	ev + ler (çoğul) + i (3. tekil iyelik)	tamlayan tekil → -i = 3. tekil iyelik
adamların evleri	ev + leri (birlikte)	tamlayan çoğul → -leri = 3. çoğul iyelik
tavuğun yumurtaları	yumurta + lar (çoğul) + ı (3. tekil iyelik)	tamlayan tekil → -ı = 3. tekil iyelik
tavukların yumurtaları	yumurta + ları (birlikte)	tamlayan çoğul → -ları = 3. çoğul iyelik

4) İsmin Hâl (Durum) Ekleri

İsmin cümle içindeki görevini belirler. Beş hâl vardır:

Hâl	Ek	Soru	Örnek
Yalın	(eksiz)	—	ev, kalem
Belirtme	-ı / -i / -u / -ü	neyi? kimi?	evi (yaktım), kalemi (kırdım)
Yönelme	-a / -e	nereye? kime?	eve (gittim), kaleme
Bulunma	-da / -de / -ta / -te	nerede? kimde?	evde (uyudum), okulda
Ayrılma (çıkma)	-dan / -den / -tan / -ten	nereden? kimden?	evden (kaçtım), okuldan

Kritik Ayrım: İyelik Eki -i mi, Belirtme Durumu Eki -i mi?

Hem 3. tekil iyelik eki hem de belirtme durumu eki -ı / -i biçiminde olur. Bu iki eki ayırmak için iki pratik yöntem:

5) Ek Fiil ve Eşitlik Eki (Bonus)

• Ek fiil (-dır / -dir / -tur / -tür): İsim soylu sözcükleri yüklem yapar. "O iyi bir insandır" → insanı yükleme çevirir, anlamı değiştirmez, çekim ekidir.
• Eşitlik eki (-ca / -ce): "Bence, sence, bizce" gibi kullanımlarda sözcüğün anlamını değiştirmediğinde çekim ekidir. Ama "çocukça davranış" gibi anlam değişimi olduğunda yapım eki olur.

Fiillere gelen çekim ekleri iki gruptur: kip ekleri ve kişi (şahıs) ekleri. Fiilin anlamında değişiklik yaratmaz, sadece zamanı, tarzı veya eylemi yapanı bildirir. Dolayısıyla hepsi çekim ekidir.

Kip Ekleri

Kip, fiilin ne zaman / nasıl yapıldığını bildirir. Haber (bildirme) kipleri ve dilek (tasarlama) kipleri olmak üzere ikiye ayrılır.

Kip	Ek	Örnek
Görülen (di'li) geçmiş	-dı / -di / -du / -dü	geldi, aldı, gördü
Duyulan (miş'li) geçmiş	-mış / -miş / -muş / -müş	gelmiş, almış, görmüş
Şimdiki zaman	-yor / -makta / -mekte	geliyor, almakta
Gelecek zaman	-acak / -ecek	gelecek, alacak
Geniş zaman	-r / -ar / -er / -ır / -ir	gelir, alır, görür
Gereklilik	-malı / -meli	gelmeli, almalı
İstek	-a / -e	geleyim, ala
Şart	-sa / -se	gelse, alsa
Emir	(eki yoktur)	gel, gelsin, gelin

Kişi (Şahıs) Ekleri

Kip ekinden sonra gelir; eylemi kimin yaptığını bildirir:

• 1. tekil: -m / -ım / -im → geldim
• 2. tekil: -n / -sın / -sin → geldin
• 3. tekil: (eksiz) → geldi
• 1. çoğul: -k / -ız / -iz → geldik, geliriz
• 2. çoğul: -nız / -sınız / -siniz → geldiniz
• 3. çoğul: -lar / -ler → geldiler

Kritik Ayrım: "-ecek / -acak" Kip Eki mi, Sıfat-Fiil mi?

"-ecek / -acak" eki hem gelecek zaman kip eki hem de sıfat-fiil (yapım eki) olabilir. Ayırt etmek için bakılacak yer cümledeki konumdur:

• Yüklemde, sözcüğün sonundaysa → kip ekidir. "Murat yanıma gelecek." → gelecek zaman kip eki, çekim eki.
• Bir ismin önünde, onu niteliyorsa → sıfat-fiil ekidir, dolayısıyla yapım eki. "Gelecek akşam uğrar." → (nasıl akşam? gelecek akşam) → sıfat-fiil, yapım eki.

Cümle	Konum	Ek Türü
Eşyaları yarın tartılacak.	Yüklemde	Kip eki (çekim)
Tartılacak eşyaları getir.	İsmin önünde	Sıfat-fiil (yapım)
Kedi dün ölmüş.	Yüklemde	Kip eki (çekim)
Ölmüş kediyi gördüm.	İsmin önünde	Sıfat-fiil (yapım)

Yapım ekleri sözcüğün anlamını veya türünü değiştirir. Bir sözcüğe yapım eki eklendiğinde o sözcük artık türemiş olur ve gövde adını alır. Türkçede dört tür yapım eki vardır:

1) İsimden İsim Yapma Ekleri

İsmi yine isim yapar ama anlamı değiştirir.

Ek	Örnek
-lık / -lik	kitaplık, gözlük, kulaklık, çocukluk
-cı / -ci / -çı / -çi	kitapçı, sütçü, yolcu, künefeci
-lı / -li	paralı, köylü, tuzlu, güvenli, akıllı
-sız / -siz	susuz, evsiz, akılsız
-daş / -taş	vatandaş, meslektaş, arkadaş
-gil	dedemgil, Ayşegil
-cıl / -cil	evcil, bencil, insancıl
-ce / -ca	Türkçe, genişçe
-sel / -sal	evrensel, kişisel, bilimsel, çevresel
-msı / -msi / -mtırak	sarımsı, ekşimtırak
-ncı / -inci	üçüncü, birinci, beşinci
-şer / -ar / -er	ikişer, onar, beşer

2) İsimden Fiil Yapma Ekleri

İsmi fiile dönüştürür; tür değişimi yapar.

Ek	Örnek
-la / -le	sulamak, uğurlamak, kanla-, dertleş-
-lan / -len	evlenmek, sinirlenmek
-laş / -leş	dertleşmek, güzelleşmek
-al / -el	çoğalmak, azalmak, düzelmek
-kır / -kir	fışkırmak, püskürmek, hıçkırmak
-msa / -mse	azımsamak, benimsemek
-r (-ar / -er)	sararmak, morarmak, yaşarmak
-a / -e	kanamak, oynamak, yaşamak
-t	yönetmek, gözetmek

3) Fiilden İsim Yapma Ekleri

Fiili isme (ya da sıfata, zarfa) dönüştürür. Fiilimsi ekleri de bu gruba girer.

Ek	Örnek
-me / -ma (isim-fiil)	okuma, yazma, koşma
-mek / -mak (isim-fiil)	okumak, yazmak
-iş / -ış / -uş / -üş (isim-fiil)	okuyuş, bakış, gülüş, duruş
-im / -ı / -ü (seçim, sayı, ölçü)	seçim, sayı, ölçü, alım
-gi / -gı / -gu / -gü	sevgi, saygı, sorgu, vergi
-ak / -ek	yatak, kaçak, ürkek, durak
-ge / -ga	bölge, süpürge, dalga
-gıç / -giç	dalgıç, bilgiç, başlangıç
-it / -ıt / -ut	geçit, yapıt, kesinti
-ıcı / -ici (sıfat-fiil)	yazıcı, tutucu, kalıcı, yapıcı
-an / -en (sıfat-fiil)	gülen adam, koşan çocuk, gelen
-dık / -dik (sıfat-fiil)	gördüğüm ayı, bildiğim şey
-ecek / -acak (sıfat-fiil)	çekilecek et, ölecek adam
-mış / -miş (sıfat-fiil)	yanmış mum, ölmüş kedi
-r / -mez (sıfat-fiil)	koşar adım, dönülmez akşam, yanmaz mont
-ası / -esi (sıfat-fiil)	öpülesi el, yıkılası ev
-arak / -erek (zarf-fiil)	koşarak geldi, bakarak öğrendi
-ınca / -ince (zarf-fiil)	görünce, gelince
-ıp / -ip (zarf-fiil)	görüp geldi, sorup gitti
-ken (zarf-fiil)	konuşurken, giderken
-madan / -meden (zarf-fiil)	görmeden, duymadan
-dıkça / -dikçe (zarf-fiil)	gördükçe, bildikçe

4) Fiilden Fiil Yapma Ekleri

Fiili yine fiil olarak bırakır ama anlamını değiştirir.

Ek	Görev	Örnek
-dır / -tır (ettirgen)	Başkasına yaptırma	yazdırmak, döverdirmek, sildirmek
-n- (dönüşlü)	İşin özneye dönmesi	sevinmek, dövünmek, yıkanmak
-l- (edilgen)	Özne belirsiz / dayak yeme	yazılmak, kırılmak, dövülmek
-ş- (işteş)	Karşılıklı yapma	dövüşmek, sevişmek, vuruşmak
-ala / -ele	Tekrarlama	kovalamak, eşelemek, silkelemek

Kök + Yapım Eki Sıralaması

Türkçede standart dizilim şöyledir: Kök → Yapım Ekleri → Çekim Ekleri. Bir sözcükte birden fazla yapım eki arka arkaya gelebilir. Her yapım ekinden sonra sözcük gövde olur. Örnek: "yaşamış" sözcüğünde iki yapım eki vardır:

• yaş (isim kökü) + -a- (isimden fiil yapma eki) → yaşa- (gövde)
• yaşa- + -mış (sıfat-fiil / duyulan geçmiş) → yaşamış (gövdeden türemiş)

Bir sözcük yapısına göre üç gruba ayrılır. Sınıflandırma tek bir soruya göre yapılır: "Bu sözcük yapım eki almış mı, iki sözcükten mi oluşmuş?"

Yapı	Tanım	Çekim Eki
Basit	Yapım eki almamış, tek sözcükten oluşur.	Alabilir (anlamı değiştirmeden)
Türemiş	En az bir yapım eki almış.	Alabilir veya almayabilir
Birleşik	En az iki sözcükten oluşmuştur.	Alabilir

Yapı Belirleme Taktiği — İncele Sırası

1. Önce birleşik arar mısın? Sözcük iki kelimenin birleşmesinden oluşuyor mu? (milletvekili, Eskişehir, kahvaltı, cumartesi, imambayıldı, kaptıkaçtı) → Evet ise birleşik.
2. Birleşik değilse, yapım eki almış mı? (Fiilimsi de yapım ekidir.) → Evet ise türemiş.
3. Hem birleşik değil, hem yapım eki almamışsa → basit. (Çekim eki almış olabilir, fark etmez.)

Birleşik Sözcüklerin Oluşum Yolları

Yol	Örnek
İsim + İsim	milletvekili, çörekotu, buzdolabı
Sıfat + İsim	Eskişehir, akşamüstü, Anıtkabir
İsim + Fiil	imambayıldı, hanımeli
Fiil + Fiil	biçerdöver, kaptıkaçtı, dedikodu
Ses kaynaşmalı	cumartesi (cuma + ertesi), kahvaltı (kahve + altı), niçin (ne + için)
Anlam kaymalı	hanımeli (bitki), aslanağzı (bitki), kadınbudu (yemek)

Birleşik Fiiller — En Sık Atlanan Grup

Birleşik fiiller de birleşik sözcüktür. Üç ana başlıktan oluşurlar:

a) Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller

İsim + (etmek / olmak / eylemek / kılmak / buyurmak) yapısıyla oluşur:

• yardım etmek, teslim olmak, seyir etmek (seyretmek), hâll olmak
• kabul etmek, ifade etmek, şükretmek

b) Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller (Deyim Tarzı)

İki sözcüğün bir araya gelerek yeni, kalıplaşmış bir anlam oluşturduğu fiillerdir:

• göz koymak (beğenmek / istemek)
• ele avuca sığmamak (yaramaz olmak)
• kulak kesilmek (dikkatle dinlemek)

c) Kurallı Birleşik Fiiller

Tür	Yapı	Örnek
Yeterlik	-ebilmek / olumsuzu -eme-	kazanabilirim, gidemem, aşamam
Süreklilik	-agelmek / -akalmak / -adurmak	bakakalmak, olagelmek, gidedurmak
Tezlik	-ivermek	yapıvermek, söyleyivermek
Yaklaşma	-eyazmak	düşeyazmak (neredeyse düşmek)

Pekiştirme Sözcüklerinin Yapısı — ÖSYM Ayrıntısı

"Masmavi, yemyeşil, sapsarı" gibi pekiştirme sözcükleri basit veya türemiş olabilir, birleşik değildir. Çünkü "mas, yem, sap" anlamlı sözcükler değildir. Yapıyı pekiştirilmemiş hâle bakarak belirleriz:

• masmavi → "mavi" basittir → masmavi basit
• yapayalnız → "yalnız" türemiştir (yalın → yalnız) → yapayalnız türemiş
• sapsarı → "sarı" basittir → sapsarı basit
• çepeçevre → "çevre" türemiştir (çevirmek → çevre) → çepeçevre türemiş

Kökten Türemiş vs Gövdeden Türemiş

• Kökten türemiş: Yalnızca bir yapım eki almış sözcük. Örnek: evli (ev + -li).
• Gövdeden türemiş: Birden fazla yapım eki almış sözcük. Örnek: evlilik (ev + -li + -lik).

ÖSYM sorularında "birden fazla yapım eki almıştır" kalıbı sıkça görülür. "Yaşamış" (yaş + -a- + -mış), "bağlılık" (bağ + -lı + -lık), "bilimsel" (bil- + -im + -sel) gibi sözcüklerde iki ya da daha fazla yapım eki vardır.

Sözcükte yapı konusunda ÖSYM'nin en çok başvurduğu tuzakları ve bunlardan kurtulma taktiklerini başlıklar hâlinde toplayalım.

Tuzak 1: "-i / -ı" Eki — İyelik mi, Belirtme mi, Yapım mı?

Aynı "-ı / -i" eki üç farklı görevde olabilir:

• Yapım eki: seç-im, say-ı, sev-gi. Fiilden isim yapar, anlam değiştirir.
• İyelik eki (3. tekil): onun evi, kalemi. İsim tamlamasında görev alır.
• Belirtme hâl eki: evi yaktım, kalemi kırdım. Nesneyi belirtir.

Çözüm: Önce "onun" getirerek isim tamlaması kurmayı dene. Oluyorsa iyelik. Olmuyor, ama fiile "neyi, kimi?" sorusuyla cevap veriyorsa belirtme. Ne o ne de bu, sözcüğün anlamını değiştiriyorsa yapım ekidir.

Tuzak 2: "-leri / -ları" Eki — 3. Tekil mi, 3. Çoğul mu?

Aynı "-leri" eki iki farklı yapıda görünür:

• adamın evleri → tamlayan tekil → ev + ler (çoğul) + -i (3. tekil iyelik)
• adamların evleri → tamlayan çoğul → ev + -leri (3. çoğul iyelik — bütün)

Çözüm: Tamlayana bak. Tekilse çoğul eki ayrıdır, iyelik tekil -i'dir. Çoğulsa -leri birlikte 3. çoğul iyelik ekidir.

Tuzak 3: "-ecek / -acak" Kip mi, Sıfat-Fiil mi?

Yüklemde: kip eki (çekim). İsim önünde: sıfat-fiil (yapım).

• "Eşyalar yarın tartılacak." → yüklem → kip eki.
• "Tartılacak eşyaları getir." → "eşyaları" nitelemiş → sıfat-fiil.

Tuzak 4: "-da / -de" Yapım mı, Çekim mi?

Genelde bulunma hâl eki (çekim) olarak kullanılır. Ama anlamı değiştirdiğinde yapım eki olur:

• Okulda kaldı → bulunma hâl eki (çekim).
• Sözde arkadaş, gözde öğrenci → "sözde" ve "gözde" sıfat olmuş, anlam değişmiş → yapım eki.

Tuzak 5: "-dan / -den" Yapım mı, Çekim mi?

• Evden kaçtım → ayrılma hâl eki (çekim).
• Sudan sebep, gözden çıkarmak → anlam değişmiş → yapım eki.

Tuzak 6: İsim Çoğul -ler ile Fiil Kişi -ler

• Kalemler → isme gelmiş çoğul eki (çekim).
• Geldiler → fiile gelmiş kişi eki (çekim).

İkisi de çekim ekidir ama görevleri farklıdır. Soru "çoğul eki almıştır" diye soruluyorsa sadece isme gelmiş "-ler'ler" sayılır.

Tuzak 7: Sesteş Kök — Ortak Kök Ayrımı

• Barış / barışmak → anlam bağı var → ortak kök.
• Yaş (ıslak) / yaş (yaşam süresi) → anlam bağı yok → sesteş.

"Hangi sözcük aynı kökten türememiştir" sorularında sesteş kökler kök kabul edilmez.

Tuzak 8: "Yapım Eki Almış mı?" Sorularında Fiilimsileri Unutmak

"Sorup, görmeye, gelen, ölmüş, tartılacak" gibi fiilimsi yapılar daima yapım eki almıştır. Bu yüzden fiilimsi içeren sözcükler otomatik türemiş kabul edilir.

Tuzak 9: Yabancı Kökenli Sözcüklerin Kökü

Arapça ve Farsça kökenli bazı sözcükler "Türkçe kökenli görünüp" aslında tek parça bir kök olabilir. Bu tür sözcükleri bölmemek gerekir:

• sevda → Arapça "karasevda"dan gelir; sev- diye bölünmez.
• fayda → Arapça bir köktür; fiil kökü değildir.
• hakkı → Arapça hak + iyelik; -kk- yabancı kökenli ikizleşmedir.

Örnek Çözüm: Bir Sözcük, Tüm Adımlar

"Murat'ın arabasına gittim" cümlesindeki arabasına sözcüğünü çözümleyelim:

• Kök: araba (isim kökü — yabancı kökenli de olsa tek parça).
• -s-: kaynaştırma ünsüzü (ek değil).
• -ı: 3. tekil iyelik eki (çekim) — "Murat'ın arabası" isim tamlaması kurulabiliyor.
• -n-: kaynaştırma ünsüzü (ek değil).
• -a: yönelme hâl eki (çekim).
• Sonuç: Sadece çekim eki almış, yapım eki yok → basit yapılı sözcük. "Araba"nın anlamı değişmemiş.

Aynı şekilde "yerleşim bölgeleri" tamlamasındaki bölgeleri: bölge (fiilden türeme — böl + -ge) + -ler (çoğul) + -i (3. tekil iyelik). Hem yapım hem çekim eki var → türemiş yapılı.

Öğrendiğimiz bilgileri ÖSYM tarzı sorularla pekiştirelim. Her soruda çözüm adımları açıkça gösterilecektir.

Örnek 1 — Kök Farkı

Soru: Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisinin kökü diğerlerinden farklıdır?

1. Çöplüklerde çöplerle beslenen martılar
2. Yerel halkın adlandırdığı kuşlar
3. Akıntılara karşı yüzen balıklar
4. Yüzlerce hayvan türü
5. Kirli suları temizleyen filtreler

Çözüm: Kökleri inceleyelim:

• Çöp → isim kökü.
• Ad → isim kökü (adlandırmak).
• Akıntı → ak- fiil kökü (akmak → akıntı).
• Yüz → isim kökü (sayı).
• Kir → isim kökü (kirletmek).

4 sözcük isim kökü, 1 sözcük fiil kökü → Akıntılar (C) farklıdır.

Örnek 2 — Ortak Kök ve Sesteş Kök

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcükler sesteş (eş sesli) köke örnektir?

• "Yaşamdan tat almanın en kolay yolu…" — tat (yemek tadı, isim) / tadı (yemekten tattı, fiil)
• "Yerleşik yaşamı unutup…" — yaş (ıslak / yaş) sesteş

Çözüm: "Tat" ile "tatmak" arasında anlam bağı vardır (ikisi de lezzetle ilgili) → ortak kök. "Yaş" (ıslak) ile "yaş" (yaşam süresi) arasında anlam bağı yoktur → sesteş kök.

Örnek 3 — İyelik mi, Belirtme mi?

Soru: Altı çizili sözcüklerin hangisinde belirtme durum eki vardır?

• A) kavramın alanları mühim
• B) insanımızın duygu düşünceleri
• C) ilk kabullerimizin redleri
• D) hayat anlayışları kısadır
• E) duyguları anlamamızı sağlar

Çözüm: Her birine "onun" getirip isim tamlaması kurmayı dene:

• A) "onun kavramın alanları" → tamlama kurulur → iyelik.
• B) "insanımızın düşünceleri" → tamlama var → iyelik.
• C) "insanımızın redleri" → tamlama var → iyelik.
• D) "onun hayat anlayışları" → tamlama var → iyelik.
• E) "duyguları anlamamız" → "neyi anlamamız? → duyguları" → fiile cevap veriyor → belirtme durum eki.

Cevap: E.

Örnek 4 — Hem Yapım Hem Çekim Eki

Soru: Altı çizili sözcüklerin hangisi hem yapım eki hem çekim eki almıştır?

• bataklık alanlarında
• yerleşim
• yerleşim bölgeleri
• yaşam
• canlıların yok olma tehlikesi

Çözüm:

• Alanlarında: alan + -lar (çoğul, çekim) + -ı (iyelik, çekim) + -da (bulunma, çekim). Yapım eki yok → sadece çekim.
• Yerleşim: yer + -leş- (yapım) + -im (yapım). Sadece yapım → çekim yok.
• Bölgeleri: böl- + -ge (yapım, fiilden isim) + -ler (çekim) + -i (çekim). Hem yapım hem çekim var.
• Yaşam: yaş + -a- (yapım) + -m (yapım). Sadece yapım.
• Canlıların: can + -lı (yapım) + -lar (çekim) + -ın (çekim). Hem yapım hem çekim var.

Cevap: 3 ve 5 → D seçeneği.

Örnek 5 — Türemiş Değildir

Soru: Aşağıdaki sözcüklerden hangisi türemiş değildir?

• A) sürecinde
• B) toplum yapısında
• C) davranış
• D) zamanın içinden
• E) göstergesi

Çözüm:

• A) Süreç → sürmekten (fiilden isim yapım eki). Türemiş.
• B) Yapısında → yapmaktan yapı (fiilden isim yapım eki). Türemiş.
• C) Davranış → davranmaktan (fiilden isim yapım eki). Türemiş.
• D) Zamanın içinden → zaman + -ın (ilgi) + iç + -in (iyelik) + -den (ayrılma). Hiç yapım eki yok. Basit.
• E) Göstergesi → göstermekten gösterge (fiilden isim yapım eki). Türemiş.

Cevap: D.

Örnek 6 — Birden Fazla Yapım Eki

Soru: Aşağıdakilerin hangisinde altı çizili sözcük birden fazla yapım eki almıştır?

Çözüm: "Yaşamış" sözcüğünü düşünelim: yaş (isim kökü) + -a- (isimden fiil yapım eki → yaşamak) + -mış (sıfat-fiil / yapım eki). İki yapım eki almıştır → gövdeden türemiştir.

"Bilimsel" sözcüğü: bil- + -im (fiilden isim) + -sel (isimden isim). Yine iki yapım eki. "Bağlılığı" sözcüğü: bağ + -lı + -lık + -ı. Üç yapım eki var (son ı çekim).

Örnek 7 — Yapı Bakımından Farklı

Soru: Aşağıdakilerin hangisi yapı bakımından diğerlerinden farklıdır?

• 100 yıl (100 + yıl) → birleşik
• birçok (bir + çok) → birleşik
• çevresel (çevre + -sel) → türemiş
• kişisel (kişi + -sel) → türemiş
• faktörlerin (faktör + -ler + -in) → basit (sadece çekim)

Dördü birleşik veya türemiş; biri basit → faktörlerin farklıdır.

Örnek 8 — Bileşik Fiil Tanıma

Soru: Aşağıdaki cümlelerde kaç tane birleşik sözcük vardır?

"Birkaç kişiyi görmek beni mutlu etti. Dün gelebildi. Murat koşan çocukları sevebilir."

Çözüm:

• Birkaç: bir + kaç → birleşik.
• Mutlu etti: isim + etmek → yardımcı fiille birleşik.
• Gelebildi: gel- + -ebil- → yeterlik birleşik fiili.
• Sevebilir: sev- + -ebil- → yeterlik birleşik fiili.

Toplam: 4 birleşik sözcük. Ayrıca "görmek" (isim-fiil) ve "koşan" (sıfat-fiil) türemiştir ama birleşik değildir.