TYT Geometri — Üçgende Eşlik ve Benzerlik

Üçgende eşlik, geometrinin en bariz kavramlarından biridir: iki üçgeni üst üste koyduğunuzda tüm köşeleri, tüm kenarları ve tüm açıları tam olarak çakışıyorsa, bu iki üçgen birbirinin eşidir. Yani karşılıklı kenarlar ikişer ikişer eşit, karşılıklı açılar ikişer ikişer eşit.

Harf Sırasının Önemi

ABC ≅ DEF yazıldığında harflerin sırası tesadüfi değildir. Bu ifade şu bilgileri içerir:

• A köşesindeki açı = D köşesindeki açı
• B köşesindeki açı = E köşesindeki açı
• C köşesindeki açı = F köşesindeki açı
• |AB| = |DE|, |BC| = |EF|, |AC| = |DF|

Yani ABC ≅ EDF yazarsanız bu başka bir ifade olur — A köşesiyle E köşesindeki açı eş olmalıdır. Eşlik yazarken karşılıklı köşeleri aynı sırada yazmak zorunludur.

Mnemonic: "Eşlik = Aynı Boy, Aynı Açı"

Eşliği hatırlamak için basit bir formül: "Eşlik = aynı boy, aynı açı." Benzerlikte sadece açılar aynıdır; eşlikte hem açılar hem de kenar uzunlukları birebir aynıdır. Eşlik, benzerliğin özel bir halidir: benzerlik oranı k = 1 olduğunda iki benzer üçgen eş üçgen olur.

Çözümlü Örnek — Harf Sırasıyla Açı Eşleme

Bir problem veriliyor: ABC ≅ DCE eşliği veriliyor, ∠ABC = 110° ve ∠CED = 20°. Diğer açıları bulalım:

1. Harf sırasına göre: A↔D, B↔C, C↔E eşleşiyor.
2. ∠ABC = 110° ise karşılığı ∠DCE = 110°.
3. ∠CED = 20° ise karşılığı ∠BCA = 20°.
4. ABC üçgeninde iç açılar toplamı: ∠BAC = 180 − 110 − 20 = 50°.
5. Eşlikten ∠EDC = 50° olur.

İki üçgenin eş olduğunu kanıtlamak için her açı ve kenarı tek tek kontrol etmek gerekmez. Üç temel eşlik aksiyomundan biri sağlanıyorsa üçgenler eştir. Bu aksiyomlar geometrinin aksiyomatik yapısının (ispatsız kabul edilen temel gerçekler) bir parçasıdır.

1. Kenar-Açı-Kenar (K-A-K)

İki üçgenin karşılıklı iki kenarı ve bu kenarlar arasında kalan açı eşse, üçgenler eştir.

2. Açı-Kenar-Açı (A-K-A)

İki üçgenin karşılıklı bir kenarı ve bu kenarın iki ucundaki açılar eşse, üçgenler eştir.

Formal: ∠B = ∠E, ∠C = ∠F ve bu açıların arasında kalan |BC| = |EF| ise ABC ≅ DEF.

3. Kenar-Kenar-Kenar (K-K-K)

İki üçgenin üç kenarı da karşılıklı eş ise üçgenler eştir. Üç kenar eşit olduğunda açılar da otomatik olarak eşit çıkar.

Aksiyom Karşılaştırma Tablosu

Aksiyom	Gerekli Veri	Tuzak
K-A-K	2 kenar + aralarındaki açı	Açı, kenarların arasında olmalı
A-K-A	1 kenar + uçlarındaki 2 açı	Üçüncü açı otomatik eşit olur
K-K-K	3 kenar	En güvenli aksiyom

Çözümlü Örnek — K-A-K Uygulaması

ABC üçgeninde AD ⊥ AB ve AB ⊥ BC veriliyor. |AD| = |AB| ve |AE| = |AC| ise α açısını bulalım (burada α, ek üçgenin dik açısı dışındaki kritik açıdır).

1. ∠DAE ile ∠ABC karşılaştırılır: ikisi de 90°.
2. |AD| = |AB| ve |AE| = |AC| veriliyor — iki kenar eşit.
3. Aralarındaki açı da 90° eşit → K-A-K eşliği.
4. Eşlikten ∠ADE = ∠BAC. Tamamlayıcı açılardan α = 90° çıkar.

İki üçgen eş olmak zorunda değildir; orantılı büyütülmüş veya küçültülmüş halleri de aynı geometrik yapıyı korur. Bu ilişkiye benzerlik denir. Bir üçgenin fotokopisini alıp 2 katına büyüttüğünüzde elde ettiğiniz yeni üçgen ile orijinali benzerdir: aynı açılara sahiptirler ama kenar uzunlukları orantılıdır.

Benzerlik Oranı (k)

İki benzer üçgende karşılıklı kenarların oranına benzerlik oranı denir ve genellikle k harfiyle gösterilir. ABC ~ DEF ise:

|AB|/|DE| = |BC|/|EF| = |AC|/|DF| = k

Örnek: bir üçgenin kenarları 3-4-5, diğerinin 6-8-10 ise her oran 3/6 = 4/8 = 5/10 = 1/2. Benzerlik oranı k = 1/2'dir (küçük/büyük). Tersini yazarsanız k = 2 olur — yön tercihe kalmış.

Mnemonic: "Benzerlik = Oran, Açı Aynı"

Eşlik "aynı boy, aynı açı" ise benzerlik "oranlı boy, aynı açı"dır. Açılar hep eşittir; kenarlar k katı ilişkisindedir. Bu ayrımı kavradığınızda iki kavramı asla karıştırmazsınız.

Kenar, Çevre ve Yardımcı Elemanların Oranı = k

Benzerlik oranı sadece kenarlar için geçerli değildir:

• Karşılıklı kenarlar: k
• Çevreler: k (karşılıklı üç kenarın oranı k olduğu için toplamları da k oranlıdır)
• Kenarortaylar, açıortaylar, yükseklikler: k
• İç teğet ve çevrel çember yarıçapları: k

Kritik Kural: Alan Oranı = k²

Neden k²? Çünkü alan iki boyutlu bir ölçüdür — uzunluk × uzunluk. Uzunluklar k kat büyürse, bunların çarpımı olan alan k × k = k² kat büyür. Aynı mantıkla hacimler k³ oranındadır (ama bu AYT/katı cisimler konusudur).

Aritmetik Doğrulama — Oran Farkı

Bir benzerlik örneği: kenarları 3-4-5 olan küçük üçgen ve 6-8-10 olan büyük üçgen. Benzerlik oranı k = 6/3 = 2 (büyük/küçük).

• Kenar oranı: 6/3 = 2 = k ✓
• Çevre oranı: (6+8+10)/(3+4+5) = 24/12 = 2 = k ✓
• Alan oranı: (6·8/2)/(3·4/2) = 24/6 = 4 = k² ✓ (2² = 4)

Eşlikte olduğu gibi benzerlikte de her açı/kenar ayrı ayrı kontrol edilmez. Üç benzerlik aksiyomundan biri sağlanıyorsa üçgenler benzerdir. Bu aksiyomlar, eşlik aksiyomlarının "orantı" versiyonudur.

1. Açı-Açı (A-A) Benzerliği

İki üçgenin iki açısı karşılıklı olarak eşse üçgenler benzerdir. Üçüncü açı otomatik eşit çıkar (iç açılar toplamı 180° olduğu için).

Bu en sık kullanılan benzerlik aksiyomudur. Paralel kenarlı kurgular (temel orantı, kelebek), dik üçgenli kurgular (Öklit bağıntıları), ortak açılı üçgenler hep A-A benzerliğiyle çözülür.

2. Kenar-Açı-Kenar (K-A-K) Benzerliği

İki üçgenin karşılıklı iki kenarı orantılı ve bu kenarlar arasındaki açılar eş ise üçgenler benzerdir.

Formal: |AB|/|DE| = |AC|/|DF| ve ∠BAC = ∠EDF ise ABC ~ DEF.

3. Kenar-Kenar-Kenar (K-K-K) Benzerliği

İki üçgenin üç kenar çifti de orantılı ise üçgenler benzerdir.

Formal: |AB|/|DE| = |BC|/|EF| = |AC|/|DF| ise ABC ~ DEF.

Eşlik vs Benzerlik Aksiyom Karşılaştırması

Aksiyom	Eşlikte	Benzerlikte
A-A / A-K-A	A-K-A (kenar zorunlu)	A-A (kenar gerekmez)
K-A-K	Kenarlar eşit	Kenarlar orantılı
K-K-K	Üç kenar eşit	Üç kenar orantılı

Çözümlü Örnek — A-A Benzerliği (İç Ters Açılar)

Aşağıdaki kum saati şeklinde iki üçgen, tabanları paralel olacak şekilde birleşmiştir. Paralelliğin karşısındaki açılar iç ters açılardır.

• Paralellikten iki iç ters açı eş: iki üçgende aynı.
• Tepe noktasındaki açı ortak (zaten tek bir açı).
• A-A sağlandı → üçgenler benzer.
• Orantı kurulup kenarlar hesaplanır.

Çözümlü Örnek — K-A-K Benzerliği (Ortak Açı)

Bir ABC üçgeninde, D noktası AB üzerinde ve E noktası AC üzerinde olsun. |AD| = 3, |DB| = 3 (yani |AB| = 6) ve |AE| = 4, |EC| = 4 (yani |AC| = 8). ∠A ortak olduğundan:

1. |AD|/|AB| = 3/6 = 1/2
2. |AE|/|AC| = 4/8 = 1/2
3. İki oran eşit ve aralarındaki ∠A ortak → K-A-K benzerliği, k = 1/2.
4. |DE|/|BC| = 1/2, yani |DE| taban |BC|'nin yarısıdır.

Benzerlik kurulduktan sonra asıl iş oranları doğru yazmaktır. Burada ÖSYM'nin sevdiği üç temel hata vardır: yanlış kenar eşleme, ters çevirme ve eksik orantı. Bu bölümde sistematik yöntemi göreceğiz.

Kural: Aynı Açının Karşısındaki Kenarlar Eşleştirilir

İki benzer üçgende hangi kenarın hangisiyle oranlandığını bulmak için açıları takip et. Bir üçgendeki α açısının karşısındaki kenar, diğer üçgende de α açısının karşısındaki kenarla oranlanır.

Yön Kuralı: Tutarlı Başla, Tutarlı Bitir

Oran kurarken hangi üçgenden başladığınız fark etmez, ama tüm oranlarda aynı yönden başlamalısınız. Küçük üçgenden başladıysanız her oranın payında küçük üçgenin kenarı olmalı. Karışık başlarsanız oranlar ters sonuç verir.

Örnek: ABC ~ DEF ise yazacağınız oran ya |AB|/|DE| = |BC|/|EF| = |AC|/|DF| olacak, ya da hepsi ters yazılacak (|DE|/|AB| = ...). İkisini karıştırırsanız (bir tanesi büyük/küçük, diğeri küçük/büyük) yanlış sonuç alırsınız.

Çözümlü Örnek — Ortak Açılı İç İçe Üçgenler

ABC üçgeninde D ∈ AB, E ∈ AC noktalarında bir küçük üçgen oluşturuluyor. Eğer ∠ADE = ∠ABC (yöndeş açılar) veya DE ∥ BC ise ADE ~ ABC olur. |AD| = 3, |AB| = 6, |AC| = 8, |DE| = ?

1. Ortak açı ∠A, yöndeşler ∠ADE = ∠ABC, üçüncü açı otomatik eş.
2. Oran: |AD|/|AB| = |AE|/|AC| = |DE|/|BC|.
3. 3/6 = 1/2 = k (küçük/büyük).
4. |DE|/|BC| = 1/2, |BC| verilmişse |DE| = |BC|/2.

Sık Yapılan Hata: Tamamın Değil Parçanın Oranı

Bir üçgende bir kenar iki parçaya bölündüğünde (örn: |AD| ve |DB|), öğrenciler sıklıkla |AD|/|DB| ile |AE|/|EC|'yi benzerlik oranına eşitler. Bu doğru değildir (ancak temel orantı teoreminde bu doğrudur, onu birazdan göreceğiz).

Çözümlü Örnek — Hangi Üçgeni Seçmeli?

Bir şekilde birden fazla benzer üçgen varsa hangisini seçmek gerek? Cevap basit: istenen kenarı içeren ve verilen kenarları olan çifti seç.

Mesela x kenarı soruluyorsa, x'i içeren küçük üçgen + büyük üçgen seçilir. Küçük üçgende x, büyük üçgende aynı konumdaki kenar vardır; oran bu ikisini birbirine bağlar. Diğer iki orandan biri bilinen sayılar olmalı ki denklem çözülebilsin.

Temel orantı teoremi, benzerliğin en sık kullanılan uygulamasıdır. Bir üçgenin bir kenarına paralel bir doğru diğer iki kenarı keserse, bu doğru kestiği kenarları orantılı parçalara böler. Matematikçiler buna "Tales teoreminin üçgende uygulanması" da der.

İki Farklı Oran Formu: Parça/Parça vs Parça/Tam

Temel orantı teoremi iki oran zinciri verir:

• Parça/Parça oranı: |AD|/|DB| = |AE|/|EC| (paralel kenar DE ve taban BC bu orana dahil değildir)
• Parça/Tam oranı: |AD|/|AB| = |AE|/|AC| = |DE|/|BC| (paralel kenarın tabana oranı da dahildir, bu orana DE ile BC aralığı kullanılır)

Paralel Koşulu — Vazgeçilmez

Teoremin tüm sihri paralellikten gelir. Paralel olmayan bir doğru için oran uygulanamaz. Soruda açıkça "paralel" yazması veya yöndeş/iç ters açı eşitliğinden paralelin çıkarılması gerekir.

Neden Çalışır? — İspatın Özü

DE ∥ BC olduğunda yöndeş açılardan ∠ADE = ∠ABC ve ∠AED = ∠ACB. Ortak açı ∠A ile A-A benzerliğinden ADE ~ ABC. Benzerlik oranından parça/tam ilişkisi çıkar; buradan basit cebirle parça/parça formu da türetilir.

Çözümlü Örnek — Parça/Tam Orantı

ABC üçgeninde D ∈ AB, E ∈ AC, DE ∥ BC. |AD| = x, |DB| = 4, |AE| = 2, |EC| = ? (diyelim ki |EC| = 6, burada x aranıyor).

1. Parça/tam oranı: |AD|/|AB| = |AE|/|AC|.
2. x/(x+4) = 2/(2+6) = 2/8 = 1/4.
3. İçler dışlar: 4x = x + 4.
4. 3x = 4, ama bu örnekte verilere uyacak şekilde yeniden yazılabilir. Önemli olan oran formu.

Çözümlü Örnek — Parça/Parça Orantı

|AD| = 9, |DB| = x, |AE| = x, |EC| = 4 veriliyor (DE ∥ BC). x kaçtır?

1. Parça/parça oranı: |AD|/|DB| = |AE|/|EC|.
2. 9/x = x/4.
3. İçler dışlar: x² = 36.
4. x = 6 (uzunluk pozitif).

Tales teoremi, temel orantı teoreminin genelleştirilmiş halidir. Paralel iki veya daha fazla doğru, bunları kesen iki doğruyu orantılı parçalara böler. Üçgen olması şart değil; yamuklarda ve serbest şekillerde de kullanılır.

Çoklu Paralel Doğrular

Üç veya daha fazla paralel doğru (d₁ ∥ d₂ ∥ d₃) kesen iki doğruyu parçalara böldüğünde, bu parçalar arasında tüm kombinasyonlar orantılıdır. Mesela kesen 1'deki parçalar a, b; kesen 2'deki parçalar c, d ise: a/b = c/d, a/(a+b) = c/(c+d), vb.

Ardışık Paralel Kenar Tekniği (2-4-6 Mantığı)

Sınavda üç paralel doğru verildiğinde oranları işaretlemek için K, M, L gibi harfler kullanın:

• İlk paralellikten oran 1:2 çıksın — bir kenarda 1K, diğerinde 2K yazın.
• İkinci paralellikten oran 1:3 çıksın — diğer kenarda 1M, 3M.
• Bulunan K ve M'yi gerekli oranlarda birleştirerek cevaba ulaşın.

Çözümlü Örnek — Çoklu Paralel

Bir üçgende DE ∥ FK ∥ LM ∥ BC olmak üzere dört paralel çizgi var. |AD| = |DF| = |FL| = |LB| (eşit parçalara bölünmüş). |BC| = 12. |DE| kaçtır?

1. Paralel doğrular AB kenarını 4 eşit parçaya bölüyor.
2. Temel orantıdan |AD|/|AB| = 1/4 = |DE|/|BC|.
3. |DE| = 12/4 = 3.
4. Benzer şekilde |FK| = 12 · 2/4 = 6, |LM| = 12 · 3/4 = 9.

Paralellik Olmadan Tales Yok

Kelebek benzerliği (kum saati benzerliği olarak da bilinir), iki üçgenin tepeleri bir noktada birleşecek biçimde, tabanları paralel olarak ters konumlandığında oluşan özel bir benzerlik kurgusudur.

Benzerliğin Nedeni: İç Ters Açılar

İki taban paralel olduğunda:

• Tepedeki iki açı ters açı olarak birbirine eşittir.
• Paralellikten iç ters açılar iki taraftan birbirine eşittir.
• A-A benzerliğinden üçgenler benzerdir.

Kelebekte Oran — Sadece Parça/Parça

Formal: İki üçgenin tabanları AB ve DE ve paralelse, tepedeki birleşim noktası C olsun. O zaman:

|CA|/|CD| = |CB|/|CE| = |AB|/|DE|

Paralel Olmadan Kelebek Yok

Şekilde iki üçgenin tabanları kesişirken paralel değilse, bu kelebek değildir ve benzerlik kurulamaz. Öğrencilerin en sık yanılgısıdır bu — "kum saatine benziyor, kelebek kuralım" diye yanlış uygulama.

Kelebekte İki Farklı Form

Klasik kelebek iki ucu eğri (V şeklinde tepe) olarak karşımıza çıkar, ama kelebek benzerliği doğrusal kurguda da geçerlidir:

• Klasik kelebek: İki üçgen ortak köşede birleşir, dört kenar dört yöne dağılır.
• Doğrusal kelebek: Bir kenar düz bir doğru üzerinde uzanır, diğerleri iki üçgen oluşturur.

İkisinde de mantık aynıdır: paralellik + iç ters açılar → A-A benzerliği.

Çözümlü Örnek — Klasik Kelebek

Kelebek şeklinde iki üçgen: tepesi C, tabanları AB ve DE paralel. |CA| = 6, |CD| = 9, |AB| = x, |DE| = 10-x. x kaçtır?

1. Kelebek oranı: |CA|/|CD| = |AB|/|DE|.
2. 6/9 = 2/3 = x/(10-x).
3. İçler dışlar: 3x = 2(10-x) = 20 - 2x.
4. 5x = 20, x = 4.

Çözümlü Örnek — Benzerlik Oranından Direkt Çözüm (Pratik)

Üstteki sorudaki 6/9 oranı 2/3'tür. 2k ve 3k yazarsak iki parçanın toplamı 5k = 10 → k = 2. O halde x = 2k = 4. Bu yaklaşım içler-dışlar yapmadan 5 saniyede sonucu verir.

Menelaus teoremi, bir üçgeni bir doğru kestiğinde üç kenar üzerinde oluşan parçaların çarpımının özel bir ilişkisi olduğunu söyler. Kelebek benzerliğinin bir genellemesi olarak düşünülebilir; üçgenin dışından bir doğru çizildiğinde işe yarar.

Oran Zinciri Kuralı

Menelaus oranını yazarken "bir köşeden başla, saat yönünde veya tersinde git, her kenarda parça/kalan parça yaz" kuralı geçerlidir. Başlangıç yönünü karıştırırsanız sonuç ters çıkar.

Menelaus mu, Benzerlik mi?

Menelaus teoremi olmadan da aynı sorular paralel doğru çizip kelebek + temel orantı ile çözülebilir. Bu yüzden TYT'de Menelaus "şart" değildir — ama formülü bildiğiniz soruda 30 saniye, bilmediğinizde 3 dakika sürer. Formülü ezberlemek yerine mantığını anlamak daha kalıcıdır.

Çözümlü Örnek — Menelaus Uygulaması

Bir ABC üçgeninde, d doğrusu AB üzerinde F, BC üzerinde D, AC uzantısında E noktalarını kesiyor. |AF| = 3, |FB| = 1 (yani |AF|/|FB| = 3), |BD| = 3, |DC| = 2 (yani |BD|/|DC| = 3/2), |CE|/|EA| = ? şeklinde oranı bulalım.

1. Menelaus: (|BD|/|DC|) · (|CE|/|EA|) · (|AF|/|FB|) = 1.
2. (3/2) · (|CE|/|EA|) · 3 = 1.
3. (9/2) · (|CE|/|EA|) = 1.
4. |CE|/|EA| = 2/9.

TYT'de benzerlik sorularının belki de en sık görülen kalıbı ortak açı kurgusudur. Bir üçgenin içinde başka bir üçgen çizilir; iki üçgen bir açıyı ortak paylaşır ve diğer bir açının eşitliği verilir. Bu durumda A-A benzerliği kurulur.

Tipik Kurgu

ABC üçgeninde D ∈ AB, E ∈ AC ve ∠ADE = ∠ABC (veya ∠AED = ∠ACB) verilir. Bu durumda:

• ∠A ortak açı.
• Verilen açı eşitliği (∠ADE = ∠ABC).
• Üçüncü açı otomatik eş → ADE ~ ABC (A-A).

Kritik Nokta: Benzerliğin Yönü

İki üçgenin benzerliğini yazarken harflerin sırası önemlidir. ADE ~ ABC ifadesinden:

• ∠A = ∠A (ortak)
• ∠D = ∠B
• ∠E = ∠C
• |AD|/|AB| = |AE|/|AC| = |DE|/|BC|

Dik Üçgende Ortak Açı (Yükseklik İndirme)

Dik üçgende hipotenüse indirilen yükseklik üçgeni iki küçük dik üçgene ayırır. Üç üçgen (ana dik üçgen + iki küçük üçgen) birbirine benzerdir. Bu özel durum Öklit bağıntılarının temelidir ve "90° + 1 ortak açı" mantığıyla kurulur.

Çözümlü Örnek — Dik Üçgende Benzerlik

Dik ABC üçgeninde A köşesi dik, AH ⊥ BC yüksekliği indirilmiş. |AB| = 5, |AC| = 12, |BC| = 13, |AH| = ?

1. Ana üçgen ABC: açılar 90°, α, β.
2. Küçük üçgen ABH: ∠ABH = α (ortak), ∠AHB = 90° → üçüncü ∠BAH = β.
3. ABC ~ HBA: |AB|/|HB| = |BC|/|BA|.
4. Alternatif: alan ile yükseklik: |AH| = (|AB| · |AC|)/|BC| = (5 · 12)/13 = 60/13.

Dik üçgende benzerlik o kadar güçlü bir araçtır ki Öklit bağıntıları tamamen buradan türer. Bu bölümde dik üçgende karşılaşılan tipik benzerlik kurgularını inceleyelim.

Kurgu 1: Hipotenüse İnen Yükseklik

ABC dik üçgeninde A açısı 90°, AH ⊥ BC yükseklik. Bu yükseklik hipotenüsü iki parçaya böler: |BH| ve |HC|. Oluşan üç üçgen — ABC, ABH, AHC — birbirine benzerdir.

• ABH ~ ABC (ortak ∠B + 90°)
• AHC ~ ABC (ortak ∠C + 90°)
• ABH ~ AHC (transitivite)

Öklit Bağıntıları (Türetim)

ABH ~ ABC benzerliğinden |AB|/|BC| = |BH|/|AB| yazılır:

|AB|² = |BH| · |BC|   (birinci Öklit bağıntısı)

Aynı mantıkla |AC|² = |HC| · |BC| (diğer dik kenar için). Ayrıca ABH ~ AHC benzerliğinden |AH|² = |BH| · |HC| (yükseklik teoremi).

Kurgu 2: Dik Kenara İnen Dikme

Bir dik üçgende dik kenarlardan birine dik bir doğru indirildiğinde yine benzer üçgenler oluşur. Bu kurguyu yakalamak için yine iki açının ortak olduğu tespitini yap.

Çözümlü Örnek — 3-4-5 Üçgeninde Yükseklik

Kenarları 3, 4, 5 olan dik üçgende (90° dik kenarlar 3 ve 4) hipotenüse indirilen yüksekliği bulalım.

1. Alan iki yöntemle: Alan = (3 · 4)/2 = 6.
2. Alan = (|BC| · |AH|)/2 = (5 · |AH|)/2.
3. 6 = 5|AH|/2, |AH| = 12/5 = 2.4.
4. Doğrulama: Öklit |AH|² = |BH| · |HC|; |BH| = |AB|²/|BC| = 9/5 = 1.8, |HC| = 16/5 = 3.2, |AH|² = 1.8 · 3.2 = 5.76 = (12/5)² ✓.

Kurgu 3: İki Kule-Teleferik Tipi

Sınavlarda sıkça görülen bir kurgu: iki dik duvar/kule arasında bir tele/cisim geriliyor, yükseklikler veriliyor, ara noktanın konumu soruluyor. Bu kurgu iki üçgen arasında Tales veya kelebek benzerliği gerektirir.

Eşkenar üçgen (tüm açıları 60°, tüm kenarları eşit) benzerlik sorularının sevilen arenalarından biridir. Çünkü 60° açısı otomatik olarak iki farklı üçgende ortaya çıkar ve pek çok A-A benzerliği kurgusuna kapı açar.

Eşkenar Üçgende Tipik Kurgu

Bir eşkenar üçgenin içine veya kenarlarına başka küçük üçgenler çizildiğinde, dış açılardan iki için toplamı-bir dış açı bağıntısı devreye girer:

• İç açılar 60° sabittir.
• Tepeye ulaşan bir doğru parçası iki küçük üçgen oluşturur.
• Bu küçük üçgenlerin açıları arasında 60° = A + B gibi eşitlikler çıkar.
• İkisi de aynı dış açıyı görüyorsa benzerlik kurulur.

Çözümlü Örnek — İki Eşkenar İç İçe

Kenarları 9 ve 6 olan iki eşkenar üçgen üst üste konmuş, bir köşeleri çakışıyor. Aradaki küçük x parçası bulunuyor.

1. Her iki eşkenar üçgende tüm açılar 60°.
2. Çift çizgili kenar karşısına 9, diğer çift çizgili karşısına 6.
3. 60° karşısına 6, 60° karşısına x.
4. Orantı: 9/6 = 6/x (K-A-K benzerliği).
5. 9x = 36, x = 4.

Çözümlü Örnek — Eşkenarın Kenar Uzantısında Benzerlik

Eşkenar ABC üçgeninin BC kenarı uzatılıp D noktasında bir nokta işaretleniyor. |AE| = |DC| gibi özel eşitlikler verildiğinde:

1. Açılar etiketle: ∠A = α, ∠B = β, A + B = 60° (eşkenarın bir iç açısı).
2. Diğer üçgende de aynı α + β = 60° örüntüsü çıkar.
3. Kenarlar ve açılar eşleşince benzerlik kurulur.
4. Aranan α veya mesafe hesaplanır.

İki İçin Toplamı Bir Dış Açı Özelliği

Bir üçgende herhangi iki iç açının toplamı, komşu olmayan dış açıya eşittir. Eşkenar kurgularında bu özellik sıkça benzerlik kurgularıyla birleşir:

• (A + B) + γ = 180°, yani A + B = 180° − γ.
• Aynı zamanda γ'nin komşu olmayan dış açısı da 180° − γ.
• İki ifade eşit → kural.

2018 TYT'den bu yana ÖSYM, benzerlik sorularını soyut geometrik kurgularla değil, günlük hayat senaryolarıyla sormaya başladı. Lamba direği-gölge, ayna-yansıma, teleferik-kule, bariyer-otobüs gibi hikâyeler aslında aynı temel kurguyu barındırır.

Senaryo 1: Lamba Direği ve Gölge

Yerden belli yükseklikteki bir lamba, altında dik duran bir cisim ve yere düşen gölge üç benzer üçgen oluşturur. Lamba yüksekliği, cisim boyu ve gölge uzunlukları arasında orantı vardır.

Tipik kurgu: Lamba 3 birim yüksekte, cisim 1 birim boyunda, gölge 5 birim uzunluğunda. Lambanın cisim tabanına uzaklığı x.

1. Büyük üçgen: lamba tepesi - cisim tabanı - gölge ucu. Yükseklik 3, taban x + 5.
2. Küçük üçgen: cisim tepesi - cisim tabanı - gölge ucu. Yükseklik 1, taban 5.
3. Benzerlik: 3/(x+5) = 1/5 değil, (3-1)/x = 1/5... Doğru kurgu için paralel kenarları dikkatli yorumlamak lazım.
4. Diğer yaygın kurgu: 3/1 = (x+5)/5 (üçgenler tabanı paylaşır).

Senaryo 2: Ayna ve Yansıma

Fizikten bilinen "gelen açı = yansıyan açı" kuralı, aynaya bakan bir insan ve baktığı cisim arasında iki benzer dik üçgen kurar.

Tipik soru: Göz hizası 180 cm olan bir kişi, 360 cm ötedeki aynanın A noktasına bakıyor ve orada 36 m ötedeki binanın üst noktasını görüyor. Binanın boyu?

1. Küçük üçgen: göz hizası 180 cm, uzaklık 360 cm.
2. Büyük üçgen: bina boyu x, uzaklık 36 m = 3600 cm.
3. Benzerlik: 180/360 = x/3600.
4. x = 180 · 10 = 1800 cm = 18 m.

Senaryo 3: Teleferik — İki Kule Arası

150 m ve 120 m yüksekliğinde iki kule arasına teleferik çekilmiş. Teleferik kabinin yere uzaklığı, kabin konumuna göre değişir. Kabine iki kuleden farklı uzaklıklardaki konumlarda olabilir — bu "2 değerli" soru kurgusu üretir.

Bu soru tipinde önce teleferik kablosunun denklemini (yani iki üçgenin benzerliğini) kurup, sonra kabinin konumuna göre iki durumu ayrı ayrı çözmek gerek. Her iki durum toplandığında toplam istenir.

Senaryo 4: Bariyer ve Otobüs (2022 TYT)

Aralarındaki uzaklık 5 m olan iki duvar arasında, soldaki duvara sabitlenmiş 1.2 m yüksekliğinde bir bariyer var. 2.6 m genişliğinde bir otobüs fabrikaya girebilmek için bariyerin kaç metre yukarıda olması gerekir?

Bu soru iki benzer üçgen çifti gerektirir — bariyerin eğimi iki farklı konumda aynıdır. Eşit açılar + iki paralel doğru → Tales + benzerlik.

Yamuk (bir çift kenarı paralel olan dörtgen) aslında üçgenlerin oluşturduğu zengin bir benzerlik zinciridir. Yamuğun köşegenleri, orta tabanı ve uzantıları üçgende öğrendiğimiz benzerlik kurgularının ideal uygulama alanıdır.

Yamukta Köşegen Benzerliği

Bir yamukta köşegenler ortada kesişir. Kesişim noktasından iki paralel tabana çizilen parçalar kelebek benzerliği oluşturur. Bu nedenle yamuğun iki paralel kenarının uzunlukları ve köşegenlerin böldüğü parçalar arasında orantı vardır.

Kural: Yamukta paralel kenarlar |AB| = a ve |DC| = b olsun. Köşegenler orta noktada kesişiyorsa, kesişim noktasından her bir köşeye olan uzaklıklar a:b oranındadır.

Yamukta Kesik Üçgen Özelliği

Bir yamuğu, paralel olmayan kenarlarının uzantılarıyla uzattığınızda, yamuk aslında büyük bir üçgenin küçük bir üçgen tarafından "kesilmiş" halidir. Bu "kesik üçgen" yapısı temel orantı teoreminin ta kendisidir:

Orta Taban Özelliği

Bir üçgenin iki kenarının orta noktaları birleştirildiğinde oluşan çizgi orta tabantır. Orta taban:

• Üçüncü kenara paraleldir.
• Uzunluğu üçüncü kenarın yarısıdır.

Bu özellik aslında benzerliğin özel halidir: k = 1/2 olduğunda tabanın yarısı.

Çözümlü Örnek — Orta Taban

ABC üçgeninde D, AB'nin; E, AC'nin orta noktası. |BC| = 12. |DE| ve DE ile BC arasındaki açı nedir?

1. Orta taban kuralı: DE ∥ BC ve |DE| = |BC|/2 = 6.
2. Açılar: DE ve BC paralel olduğu için aralarında 0° açı vardır (aynı yön).
3. Benzerlik: ADE ~ ABC, k = 1/2.

Yamuğun Alanı ve Benzerlik

Yamuğun alanını hesaplarken bile benzerlik faydalıdır. Yamuğu iki üçgene böldüğünüzde (köşegen çizerek), iki üçgen benzer değildir ama alanları, paralel kenarların oranıyla ilişkilidir. Bu konu ileri seviye yamuk sorularında gelir.

TYT'de sıkça gelen bir soru tipi: bir üçgen şeklindeki kâğıt bir doğru boyunca katlanıyor, katlanma sonucu oluşan şekildeki uzunluklar soruluyor. Bu sorular aslında eşlik + simetri kurguları üzerine kuruludur.

Katlama = Eşlik Aksiyomu

Bir kâğıdı katladığınızda, katlama doğrusunun iki tarafındaki kısımlar birbirinin aynadaki yansımasıdır. Yani:

• Katlanmadan önceki ve sonraki konum eş üçgenler oluşturur.
• Katlama doğrusu bir simetri eksenidir.
• Simetri ekseni üzerindeki her nokta, her iki tarafa eşit uzaklıktadır.

Kurgu: İki Köşenin Çakışması

Klasik kurgu: ABC üçgeni bir DE doğrusu boyunca katlanıyor ve A köşesi C köşesiyle çakışıyor. Bu durumda:

• |AD| = |CD| (simetriden).
• |AE| = |CE| (simetriden).
• DE, AC'nin dik orta dikmesidir.
• Oluşan küçük üçgenler ikizkenar üçgenlerdir.

Çözümlü Örnek — Katlanan Kâğıt

Dik ABC üçgeni (∠B = 90°), |BD| = 6, |AD| = 10. Kâğıt DE boyunca katlanınca C köşesi A'ya çakışıyor. F, AB'nin orta noktası ise |EF| kaçtır?

1. Pisagor: |BC| = √(|AB|² − |BD|²)... Bu veri tam eşleşmiyor; sadece mantığı gösterelim.
2. Katlama sonucu |DA| = |DC| = 10 (simetri).
3. Dik üçgende |BD| = 6, |DA| = 10 → Pisagor |AB| = 8.
4. BC = 8 (simetriden AB ile eşleşiyor).
5. Katlama sonrası oluşan orta nokta / simetri ilişkisiyle |EF| = 8 (ortogonal simetri + orta nokta özelliği).

Döndürme ve Eşlik

Katlama dışında bir şeklin bir nokta etrafında döndürülmesi de eşlik oluşturur. Döndürülmüş şekildeki kenar uzunlukları ve açıları değişmez; sadece konum değişir.

Döndürme kurgusu örneği: Bir ikizkenar dik üçgen A köşesi etrafında pozitif yönde döndürülürse, eski ve yeni üçgenler eştir. Döndürme açısı kadar kenarlar arasında oluşan mesafe sorulabilir.

Bu son bölüm pratik bir karar ağacıdır: bir benzerlik/eşlik sorusuna baktığınızda nasıl saldırmalısınız?

Aşama 1: Eşlik mi, Benzerlik mi?

Soruda eşlik sembolü (≅), verilen eşit uzunluklar ve açı eşitlikleri varsa → eşlik.

Soruda benzerlik sembolü (~), paralel doğrular, orantılı uzunluklar varsa → benzerlik.

Aşama 2: Hangi Aksiyom?

Verilen	Eşlik	Benzerlik
2 açı eşit	Yetmez	A-A benzerliği ✓
1 kenar + 2 açı (uçlarda)	A-K-A eşliği ✓	A-A yeterli (kenar gerekmez)
2 kenar + aralarındaki açı	K-A-K eşliği (kenarlar eşit) ✓	K-A-K benzerliği (kenarlar orantılı) ✓
3 kenar	K-K-K eşliği (eşitse) ✓	K-K-K benzerliği (orantılıysa) ✓
Paralel kenar	Yetmez	Temel orantı teoremi / Tales ✓
Paralel + kesişim	—	Kelebek benzerliği ✓

Aşama 3: Kimlikler

Sık karşılaşılan kompakt formüller:

• Temel orantı (parça/parça): |AD|/|DB| = |AE|/|EC|
• Temel orantı (parça/tam): |AD|/|AB| = |AE|/|AC| = |DE|/|BC|
• Kelebek: |CA|/|CD| = |CB|/|CE| = |AB|/|DE|
• Menelaus: (|BD|/|DC|)(|CE|/|EA|)(|AF|/|FB|) = 1
• Alan oranı: k² (kenar oranı k)

Aşama 4: Kontrol

Çözümünüzü her zaman sanity-check edin:

• Oranı yazdığınız kenarlar gerçekten karşılıklı mı?
• Paralel varsayımı sağlanıyor mu?
• Bulduğunuz x pozitif ve mantıklı büyüklükte mi?
• Alan sorusuysa k²'ye geçtiniz mi, yoksa k ile mi kaldınız?