TYT Fizik — Dalgalar

Etrafındaki dünyaya dikkatlice bakarsan, sallanan, titreşen, yayılan çok sayıda olayla karşılaşırsın: rüzgârda salınan buğday başakları, bir ipe yapılan sarsıntının ucundan ucuna gitmesi, suya atılan taşın çevreye yaydığı halkalar, stadyumda kalk-otur dizisiyle oluşan "Meksika dalgası"… Bu gözlemlerin hepsinin ortak özelliği şudur: ortamın parçacıkları gerçekten bir yerden başka bir yere gitmez. Sadece bulundukları konumda tekrarlayan küçük hareketler yaparlar; ama bu hareket diziliş halinde göze bir "ilerleme" gibi görünür. İşte bu fiziksel olguya dalga hareketi denir.

Titreşim Hareketi

Dalgayı anlamak için önce onun yapı taşı olan titreşim hareketini kavramak gerekir. Titreşim hareketi, bir cismin sabit bir denge noktası çevresinde tekrarlanan küçük salınımlarıdır. Bir kitabın ucuna sıkıştırılmış plastik cetvelin uca vurulunca oluşturduğu aşağı-yukarı salınım, esnek bir lastiğin çekilip bırakılmasıyla ortaya çıkan git-gel hareketi ya da gitar telinin çalındıktan sonraki sesi veren salınımı hep birer titreşim örneğidir.

Titreşim, tek başına bir dalga olmak zorunda değildir. Sadece "sabit eksene göre tekrarlanan hareket" demektir. Ama bu titreşim, etrafında esnek bir ortam varsa — örneğin hava, su, bir ip veya bir yay — o ortama enerjiyi "iletir" ve dalga olarak yayılmasına neden olur.

Dalganın Tanımı

Titreşim hareketi sonucunda esnek bir ortama aktarılan enerjinin, bir noktadan diğer bir noktaya ilerlemesi sırasında ortamda oluşturduğu şekil değişikliğine dalga denir. İki kritik ayrıntı:

• Enerji ilerler, madde ilerlemez. Dalga hareketi sırasında ortamın molekülleri yerlerini değiştirmez, sadece titreşir. Suya atılan taşın çevresinde halkalar yayılır ama su molekülleri kıyıya taşınmaz; sadece yerinde aşağı-yukarı hareket eder.
• Esnek ortam şart olabilir, olmayabilir. Su ve ses dalgalarının yayılması için maddi bir ortam gerekirken ışık dalgası boşlukta bile yayılır. Bu ayrım ileride mekanik ve elektromanyetik dalga sınıflandırmasında karşımıza çıkacak.

Dalga Hareketinin Temel Görseli

Bir ipin ucunu duvara sabitleyip diğer ucundan düzenli olarak yukarı-aşağı salladığında, periyodik bir dalga dizisi ortaya çıkar. Bu dalgayı yan taraftan baktığında şöyle bir manzarayla karşılaşırsın: yatay bir çizgi boyunca yukarı çıkıp aşağı inen düzenli bir desen. Bu desenin üzerinde şu üç kavram tanımlanır:

• Denge noktası (denge çizgisi): Titreşim başlamadan önceki yatay çizgi. Tüm tepe ve çukur ölçümleri bu çizgiye göre yapılır.
• Tepe: Denge çizgisinin üzerindeki en yüksek noktalar.
• Çukur: Denge çizgisinin altındaki en alçak noktalar.

Bu tanımlar basit görünse de sorularda görsel çözümün temelidir: öğrencilerin yaptığı en yaygın hata tepe ve çukuru denge noktası çekmeden ölçmeye çalışmaktır. Önce denge çizgisini çiz, sonra tepe ve çukurları belirle.

Dalgayı sayısal olarak tanımlamak için üç temel büyüklük kullanılır: dalga boyu (λ), periyot (T) ve frekans (f). Bunlar birbirine sıkı sıkıya bağlıdır ve tek bir denklemle birleşir: v = λ · f.

Dalga Boyu (λ)

Dalga boyu, ardışık iki tepe arasındaki ya da ardışık iki çukur arasındaki mesafedir. Lambda (λ) harfiyle gösterilir ve birimi uzunluk birimi olan metredir (cm, mm gibi alt birimler de kullanılabilir).

Dalga boyu ölçerken öğrencilerin düştüğü tipik tuzak şudur: bir tepe ile bir çukur arasındaki mesafeyi λ sanmak. Oysa bu mesafe λ/2'dir. Dalga boyu aynı türdeki iki ardışık noktanın arasıdır — iki tepe ya da iki çukur.

Periyot (T)

Dalga kaynağının bir tam titreşim için harcadığı süre, yani dalganın kendini tekrar etmesi için geçen zamandır. Simge olarak T kullanılır, birimi saniyedir. Günlük hayatta da sık karşılaştığımız bir kavramdır: her sabah 7'de kalkmak bir "günlük periyot" oluşturur. Dalgalarda ise kaynağın bir aşağı-bir yukarı gitmesi kadar sürer.

Frekans (f)

Birim zamanda (1 saniyede) yapılan titreşim sayısıdır. Birimi hertz (Hz)'tir ve 1 Hz = 1/s demektir. Yani frekans, "saniyede kaç kere titreştin?" sorusunun cevabıdır. Radyo frekansları, ses tonları ve müzik notaları hep frekans değerleriyle tanımlanır.

Periyot ve Frekans Arasındaki İlişki

Bir olayın kendini tekrar etme süresi ile bir saniyedeki tekrar sayısı birbirinin tersidir:

Örneğin saniyede 4 kere titreşen bir kaynağın frekansı f = 4 Hz'tir. Buna karşılık gelen periyot T = 1/4 = 0,25 saniyedir. Yani kaynak her 0,25 saniyede bir tam titreşim yapar.

Kaynak ile Üretilen Dalganın Frekansı Eşittir

Sık sorulan bir ayrıntı: Dalga kaynağı saniyede kaç kere titreşirse, ürettiği dalgaların frekansı da aynıdır. Yani "kaynağın frekansı 5 Hz" denildiğinde, yay üzerinde ilerleyen dalgalar da saniyede 5 kez tepe yapar. Kaynakla üretilen dalga arasında frekans kaybı olmaz.

Dalganın Yayılma Hızı (v)

Dalga bir ortamda ilerlerken hız kazanır. Bu hız, bildiğimiz doğrusal hareket formülü olan "yol = hız × zaman" mantığını takip eder. Dalgalarda bir periyotta alınan yol bir dalga boyudur (λ). Bu süre ise periyottur (T). Dolayısıyla:

Bu tek formül dalgalar ünitesinin can damarıdır. Nereden soru gelirse gelsin, temelde bu ilişkinin yorumu sorulur.

Hızı Kim Belirler? — Kritik Yorum

Dalgaların hızı yalnız ortama bağlıdır. Yay dalgalarında bu ortam yayın kalınlığı ve gerilme kuvvetidir; su dalgalarında derinliktir; ses dalgalarında sıcaklık ve hava yoğunluğudur. Kaynak ne kadar hızlı ya da yavaş sallansa da bu hızı değiştiremez.

Frekansı ise kaynak belirler. Kaynak ne kadar çabuk titrerse, dalganın frekansı o kadar yüksektir. Ortamdan ortama geçerken — yani iki farklı malzeme arasında — frekans hiçbir zaman değişmez.

Bu iki kural — "hız ortamla belirlenir, frekans kaynakla belirlenir ve ortamda değişmez" — sorularda sürekli işletilir. Örneğin kaynağın periyodu değişse hız aynı kalır, λ değişir. Ortam değişirse hız ve λ değişir, f aynı kalır.

Örnek: Dört Tepe, Üç Tepe Hesabı

Bir öğretmen yayı titreştirdiğinde 4 tepe arasındaki uzaklığı 60 cm ölçmüş. İkinci denemesinde 3 tepe arasındaki uzaklığı 30 cm ölçmüş. Dalga boyu oranı kaçtır?

• İlk durum: 4 tepe = 3 dalga boyu → 3λ₁ = 60 → λ₁ = 20 cm
• İkinci durum: 3 tepe = 2 dalga boyu → 2λ₂ = 30 → λ₂ = 15 cm
• Oran: λ₁ / λ₂ = 20/15 = 4/3

Soru "4 tepe 60 cm, 3 tepe 30 cm" yazıldığında öğrencinin sezgisi "iki dalga boyu eşit" demek olabilir — oysa doğru okuyuşla oran 4/3 çıkar. Aralık sayısı = nokta sayısı − 1 kuralını asla unutma.

Dalgayı tanımlarken yalnız yatay (dalga boyu) değil dikey bir büyüklüğü de konuşmamız gerekir: dalganın yukarı ve aşağı ne kadar "çıkıp indiği". Buna genlik denir ve dalganın şiddetini belirler.

Genlik (A)

Dalga boyunca tepe ya da çukurun denge noktasına olan maksimum uzaklığına genlik denir. Simge olarak A (amplitude) harfi kullanılır, birimi metredir. Genlik, dalganın taşıdığı enerji ile doğrudan ilişkilidir — yüksek genlikli bir dalga daha şiddetlidir, daha çok enerji taşır.

• Bir su dalgasında büyük kabartı → büyük genlik → şiddetli dalga
• Bir ses dalgasında büyük genlik → daha yüksek (gür) ses
• Bir ipteki titreşimde büyük genlik → kolu daha güçlü kaldırmış oluyorsun

Uzanım (x)

Dalga üzerinde herhangi bir nokta, her anda farklı bir yükseklikte olabilir. Bu noktanın denge çizgisine olan anlık uzaklığına uzanım denir ve genellikle x ile gösterilir. Uzanım dalganın ilerlemesiyle birlikte sürekli değişir: bir an 0 olabilir, bir an A olabilir, bir an −A olabilir.

Şiddet = Genlik

Bir dalganın "şiddetli mi zayıf mı" olduğunu belirleyen büyüklük genliğidir. Aynı dalga boyuna ve aynı frekansa sahip iki dalga, genliklerinin farklı olmasıyla şiddet bakımından ayrılır. Sorularda "hangi dalga daha şiddetlidir?" diye sorulduğunda cevap hep "genliği büyük olan"dır.

Genlik Kaynaktan Belirlenir

Genlik, kaynağın ne kadar güçlü ya da yüksek hareket ettirildiğine bağlıdır. İp titreşiminde elini ne kadar yukarı kaldırırsan A o kadar büyüktür. Ortam geçişlerinde genlik bazen değişir (örneğin ince-kalın yay geçişinde iletilenin genliği daha küçük olur) çünkü enerji iki parçaya bölünür: bir kısmı yansır, bir kısmı iletilir.

Örnek: Aynı Yayda İki Öğrencinin Dalgaları

Aynı yay üzerinde Eda ve Zeynep dalga üretiyor. İkisi de aynı malzemeyi kullanıyor; yani ortam aynı. O hâlde v_Eda = v_Zeynep.

• Şiddet karşılaştırması: Eda'nın ürettiği dalganın tepesi denge çizgisinden 1 birim, Zeynep'inki 2 birim yukarıda. Genlik A_Eda = 1, A_Zeynep = 2 → Zeynep'in dalgası daha şiddetli.
• Periyot karşılaştırması: Dalga boyları: λ_Eda = 4, λ_Zeynep = 2 birim. v = λ/T ve v'ler eşit olduğundan 4/T_Eda = 2/T_Zeynep → T_Eda = 2·T_Zeynep. Yani Eda'nın periyodu daha büyüktür (dalgalarını daha yavaş üretir).

Bu tür sorular ÖSYM'nin en sevdiği kalıplardandır. Çözüm yolu: önce "ortam aynı mı" sor, ortama göre v eşit mi çıkıyor belirle; ardından formülü kurup bilinmeyene git.

Dalgaları iki farklı kritere göre sınıflandırırız. Bu iki kriter birbirinden bağımsızdır: bir dalga her iki kriterde de ayrı ayrı yer alabilir — mesela ışık hem elektromanyetiktir hem de eninedir.

Kriter 1: Taşıdıkları Enerjiye Göre

Mekanik dalgalar yayılabilmek için maddi bir ortama (katı, sıvı, gaz) ihtiyaç duyarlar. "Ortam sevenler" diye düşünebilirsin — boşlukta yayılamazlar. Çünkü dalga hareketi, ortam moleküllerinin birbirine iterek titreşmesiyle ilerler; molekül yoksa iletim de yoktur.

• Su dalgaları
• Ses dalgaları (boşlukta yayılamaz — uzayda ses duyulmamasının sebebi)
• Yay dalgaları
• Deprem dalgaları (P ve S tipi)

Elektromanyetik dalgalar yüklü parçacıkların ivmelendirilmesiyle oluşur ve boşlukta dahi yayılabilirler; hatta boşlukta ışık hızıyla (c ≈ 3 × 10⁸ m/s) giderler. Toplam 7 tür elektromanyetik dalga vardır, enerji (ve frekans) sırasına göre:

Sıra	Dalga Türü	Günlük Karşılığı
1	Radyo dalgaları	Radyo, TV, cep telefonu
2	Mikrodalgalar	Mikrodalga fırın, uydu iletişimi
3	Kızıl ötesi	Uzaktan kumanda, ısı kamerası
4	Görünür ışık	Gözle gördüğümüz renkler
5	Mor ötesi (UV)	Güneş, sterilizasyon lambaları
6	X ışınları	Röntgen filmi, havalimanı taraması
7	Gama ışınları	Radyoaktif bozunmalar, kanser tedavisi

Listenin başından sonuna gidildikçe enerji artar, dalga boyu küçülür; radyo insan için zararsızken gama öldürücü doza sahip olabilir.

Kriter 2: Titreşim Doğrultusuna Göre

Bu sınıflandırma, ortam moleküllerinin hangi yönde titrediğine bakar. İki grup vardır:

Enine (transversal) dalgalar: Titreşim yönü dalganın ilerleme yönüne diktir. Dalga sağa doğru ilerlerken noktalar yukarı-aşağı hareket eder. Yay üzerinde oluşturduğun yılan kıvrımı gibi dalga bunun tipik örneğidir.

• Yay dalgaları (yatay titreştirilen)
• Su dalgaları (yüzeyde görünen kısmı)
• Deprem S (sekonder) dalgaları
• Tüm elektromanyetik dalgalar (ışık dâhil)

Boyuna (longitudinal) dalgalar: Titreşim yönü dalganın ilerleme yönü ile aynıdır. Bir yayı ileri-geri çektiğinde sıkışma ve gevşeme bölgeleri oluşur; işte boyuna dalga bu ardışık sıkışma-gevşemenin ilerlemesidir.

• Ses dalgaları (havada sıkışma-gevşeme yaparak ilerler)
• Yay dalgaları (ileri-geri titreştirildiğinde)
• Deprem P (primer, birincil) dalgaları

Karşılaştırma Tablosu: Işık vs Ses

Bu ikisinin zıtlığı çok önemli bir sınav bilgisidir:

Özellik	Işık	Ses
Enerji türü	Elektromanyetik	Mekanik
Ortam gerektirir mi?	Hayır (boşlukta yayılır)	Evet (boşlukta yayılmaz)
Titreşim türü	Enine	Boyuna
Boşluktaki hızı	≈ 3 × 10⁸ m/s (sabit)	Yayılamaz

Kısa hatırlatma: "ışık ve ses tamamıyla birbirinin zıttı" — enerji, ortam ihtiyacı ve titreşim yönü bakımından üç noktada da karşıt davranırlar.

Yay üzerinde oluşan tek bir dalgalanmaya atma denir. Periyodik dalga üretmek yerine ipi bir kez hızlıca yukarı-aşağı yaptığımızda elde edilen tek dalgalanma, atmadır. Atmalar dalgaların temel yapı taşıdır ve özellikle yay dalgaları sorularında en çok kullanılan görselleme biçimidir.

Bir Atmanın Titreşim Doğrultusunu Bulma

Bir atma belirli bir hızla ilerlerken üzerindeki bir noktanın hangi yöne hareket ettiğini merak ederiz. Bunu bulmanın en sağlıklı yolu şudur:

1. Atmanın "çok az zaman sonra" alacağı yeni konumu çiz (atma ilerleme yönünde biraz ötelenmiş olur).
2. Eski konumdaki noktaları yeni konuma taşımak için hangi yönde hareket etmeleri gerekirdi onu belirle.
3. Eski konumda dolu olup yeni konumda boş olan noktalar aşağıya hareket eder; boş olup dolan noktalar yukarıya hareket eder.

Bu yöntem en karmaşık çizimlerde bile güvenilir sonuç verir. Ezberlenecek bir formül yoktur — sadece hareketin geometrisini görsel olarak taşımak yeterlidir.

Atmaların Girişimi (Süperpozisyon)

İki atma birbirine doğru ilerleyip aynı anda aynı yerde buluşursa birbirlerinin "içinden geçerler". Bu geçiş sırasında ortamda bir bileşke atma gözlenir; ancak atmalar birbirinden ayrıldığında her biri kendi orijinal biçimine döner — yani girişim geçici, atmalar kalıcıdır.

Girişim iki türlüdür:

• Yapıcı girişim: İki atma da aynı tarafta (ikisi de tepe ya da ikisi de çukur) ise bileşke atmanın genliği iki atmanın genlikleri toplamı kadardır. Aynı yöndeki enerji toplanır.
• Yıkıcı girişim: Bir atma tepe, diğeri çukur ise bileşke atmanın genliği genlikler farkı kadardır. Genlikleri eşit olanlar birbirini tamamen sıfırlar (anlık olarak düz bir çizgi gözlenir).

Bileşke Atma Çıkarma Yöntemi

Grafiksel olarak bileşke atmayı bulmak için:

1. Her iki atmayı aynı koordinat sisteminde üst üste çiz.
2. Her noktada, iki atmanın o noktadaki genliklerini cebirsel olarak topla (tepe +, çukur −).
3. Elde ettiğin değerleri birleştirerek bileşke atmayı oluştur.

Basit bir örnek: Yukarıda genliği 10 olan bir atma, aşağıda genliği 4 olan ters bir atma geldiğinde üst üste bindikleri anda bileşke atmanın genliği 10 − 4 = 6 (yukarı yönlü) olur. Atmalar ayrıldıklarında yine orijinal 10 ve 4 genlikli biçimlerinde yola devam ederler.

Şimdiye kadar dalganın hızını veren v = λ · f formülü ile ortamın bu hızı belirlediğini öğrendik. Yay dalgalarında ortam yayın kendisi olduğuna göre, yayın özellikleri hızı nasıl etkiliyor, bunu açalım.

Yay Dalgasında Hızın Formülü

Bir yay üzerinde üretilen dalganın hızı iki büyüklüğe bağlıdır: yayı geren kuvvet (F) ve yayın birim uzunluğunun kütlesi (μ = m/L).

Bu formülün iki önemli yorumu vardır:

• Yay ne kadar çok gerilirse dalga o kadar hızlı ilerler. F artarsa v artar. Kopma koşullarına dikkat edilmek şartıyla, sıkı gerilmiş bir yay ince lastik gibi çabuk salınır.
• Yay ne kadar ağırsa dalga o kadar yavaş ilerler. μ büyürse (aynı uzunluk için kütle fazlaysa ya da aynı kütle için yay kısaysa) v küçülür. Kalın ve ağır yaylar hantaldır; ince ve hafif yaylar çevik.

Gerçek hayat analojisi: bir gerilmiş lastik ile başkasının ensesine "şaka" yapmak istiyorsan, ince lastik daha hızlı ve keskin çarpar. Kalın lastikte titreşim yavaş ilerler, ulaşım gecikir. Ağır adam yavaş koşar — yay için de aynı mantık.

Ortam Boyunca Kütle Değişimi

Bazı sorularda yayın bir ucundan diğerine doğru kütlesi artar ya da azalır. Örneğin gerilme kuvvetinden uzaklaştıkça birim uzunluğun kütlesi artıyor olabilir. Bu durumda ne olur?

• Dalga ağırlaşan bölgeye girdikçe yavaşlar (v azalır).
• Frekans değişmez (kaynakla belirlenir).
• v = λ · f'te v azalır, f sabit olduğundan λ azalır. Dalga boyu küçülür, dalgalar sıkışır.
• Atmanın genişliği de (dalga boyu ile orantılı olduğundan) azalır.

Sabit Uçtan Yansıma

Bir yayın ucu duvara sağlam biçimde sabitlenmişse, gelen atma duvara çarptığında "duvarı hareket ettirmeye çalışır" ama başaramaz. Newton'ın etki-tepki yasası gereği, duvar da yaya ters bir kuvvet uygular. Sonuç: atma yaya ters dönerek geri yansır.

• Gelen tepe → yansıyan çukur.
• Gelen çukur → yansıyan tepe.
• Harf sıralaması korunur ama yön tersine döner: Önce çarpan harf (örneğin A) önce geri döner.

Serbest Uçtan Yansıma

Yayın ucu sabitlenmemiş, serbestçe hareket edebilen bir halkaya takılıysa (ya da hiç sabitlenmemişse), gelen atma bu uçta aynen geri döner — yönü değişmeden.

• Gelen tepe → yansıyan tepe.
• Gelen çukur → yansıyan çukur.
• Harf sıralaması yine önce çarpan önce döner mantığıyla sürer; atma şekli olduğu gibi korunur.

İnce Yaydan Kalın Yaya ve Tersi Geçişler

İki farklı yay birbirine bağlıysa, atma bir yaydan diğerine geçerken kısmen yansır, kısmen iletilir. Hangi yaydan hangisine geçildiğine göre davranış değişir:

İnce yaydan kalın yaya geçiş: Atma sanki sabit bir engele çarpıyormuş gibi davranır. Çünkü kalın yay ağır ve hantaldır, küçük atma onu zor kımıldatır. Sonuç:

• Yansıyan atma ters döner (sabit uç gibi).
• İletilen atma aynı yönde devam eder ama hızı azalır (kalın yayda v küçük).
• Frekans değişmez (geçişlerde hep sabittir).
• Gelen ve yansıyan yay aynı olduğu için v_gelen = v_yansıyan, aynı şekilde λ_gelen = λ_yansıyan.
• İletilen dalganın λ'sı daha küçüktür (v düştü, f aynı).
• Genlik karşılaştırması: A_gelen > A_iletilen ve A_gelen > A_yansıyan; yansıyan ile iletilen arasındaki ilişki yay kalınlıklarına bağlıdır, kesin sıra verilmez.

Kalın yaydan ince yaya geçiş: Atma sanki serbest bir uça çarpıyormuş gibi davranır — ince yay zıplamaya hazırdır.

• Yansıyan atma aynen döner (serbest uç gibi).
• İletilen atma ince yayda hızlı ilerler, λ büyür.
• İletilen atmanın genliği büyüktür (A_iletilen > A_gelen > A_yansıyan).
• Gelen ve yansıyan yay aynı, hızları eşit: v_gelen = v_yansıyan < v_iletilen.

Özet Tablosu: Yansıma Türleri

Durum	Yansıyan Davranışı	İletilen Var mı?
Sabit uç	Ters döner	Yok
Serbest uç	Aynen döner	Yok
İnce → kalın yay	Ters döner (sabit uç gibi)	Var, yavaş, λ küçük
Kalın → ince yay	Aynen döner (serbest uç gibi)	Var, hızlı, λ büyük

Atmaların Birbirini Söndürmesi

Yayın iki ucu farklı tipteyse (biri sabit, biri serbest) ve iki atma zıt yönlerde ilerliyorsa, bir süre sonra sınırdan yansıyıp birbirleriyle karşılaşabilirler. Bu karşılaşmada tam üst üste gelip birbirini söndürmeleri için ikisi de zıt tarafta olmalı (biri tepe, diğeri çukur).

Bu soruları çözerken şu sıralamayı takip et:

1. Her atmanın bölme başına ne kadar ilerlediğini hesapla (süratleri veriliyor).
2. Her saniyede atmaların konumlarını işaretle.
3. Serbest uca çarpınca atma geri dönerken yönünü korur (tepe hâlâ tepe); sabit uçtan yansıyınca yönünü değiştirir (tepe çukur olur).
4. Karşılaştıkları anda ikisi de aynı tarafta mı, zıt tarafta mı? Zıt ise söndürür, aynı ise yapıcı girişim verir.

Dalgalar konusu teorik gibi görünse de sınav sorularının tamamı küçük yorum detaylarına dayanır. Aşağıdaki özet ve uyarı listeleri YKS TYT Fizik'te bu konudan soru gelirse en sık karşına çıkacak tuzakları içerir.

Temel Formül Özeti

• Periyot-Frekans: T · f = 1 → T = 1/f ve f = 1/T
• Dalga Hızı: v = λ · f = λ / T
• Yay Dalgasında Hız: v = √(F / μ), μ = m / L
• Genlik = Şiddet: Dalganın enerjisi A ile orantılıdır

Kritik Yorum Bilgileri

• Hızı ortam belirler; frekansı kaynak belirler. Ortam değiştiğinde (yay kalınlığı, su derinliği, hava sıcaklığı) v değişir, f asla değişmez.
• Ortam değişiminde λ da değişir. Çünkü v = λ · f'te v değişti ama f değişmedi; demek ki λ aynı oranda değişti.
• Kaynağın frekansı değişirse λ değişir ama v değişmez (ortam aynı).
• Elektromanyetik dalgalar boşlukta ışık hızı ile gider (c ≈ 3 × 10⁸ m/s).
• Tüm elektromanyetik dalgalar enine, ses dalgası ise her zaman boyunadır.
• Su dalgası hem enine hem boyuna özellik gösterir.

Sık Yapılan Hatalar ve Tuzaklar

Karşılaştırma Tablosu: Titreşim ve Sınıflandırmalar

Dalga Türü	Enerji	Titreşim	Ortam
Işık	Elektromanyetik	Enine	Gerektirmez
Ses	Mekanik	Boyuna	Gerektirir
Su	Mekanik	Enine + Boyuna	Gerektirir
Yay	Mekanik	Enine ya da Boyuna	Gerektirir
Deprem P	Mekanik	Boyuna	Gerektirir
Deprem S	Mekanik	Enine	Gerektirir
X ışını	Elektromanyetik	Enine	Gerektirmez

Soru Çözüm Stratejisi

1. Önce görseli düzgün oku. Denge çizgisini çek, tepe ve çukurları işaretle. Kaç λ var say.
2. Ortam değişiyor mu sor. Eğer tek bir ortamda tek bir dalga varsa v ve f zaten sabit, sadece λ üzerinden oynanır.
3. Ortam değişiyorsa önce frekansın sabit olduğunu hatırla, sonra "hangisi hızlı hangisi yavaş"ı belirle. λ büyükse v büyük, λ küçükse v küçüktür.
4. Kaynak değişiyorsa v sabit olacak şekilde λ·f = sabit bağıntısını uygula.
5. Yay dalgalarında sabit uç / serbest uç / ince-kalın yay geçişlerini şemayla oturt. Ezberleme; "ters döner mi aynen döner mi" kuralını duvara mı serbeste mi çarptığına göre çıkart.