Sözcükte Anlam

Bir sözcük önce tek bir anlamla dilde yer alır; zamanla yeni bağlamlar ve kullanımlar kazanarak birden fazla anlam taşımaya başlar. Bu sürecin sonucunda ortaya çıkan anlam türleri şunlardır:

Anlam Türü	Tanım	Örnek
Temel (Gerçek) Anlam	Sözcüğü duyunca akla gelen ilk anlam	Gözleri iyi görmüyor. (görme organı)
Yan Anlam	Temel anlama benzerlik ilgisiyle bağlı ikinci anlam	Masanın gözünde kalem var. (çukur → göze benzer)
Mecaz Anlam	Temel anlam tamamen terk edilerek kazanılan yepyeni anlam	Bu tavırları yüzünden göze batıyor. (dikkat çekiyor)
Terim Anlam	Bir bilim, sanat ya da spor dalına özgü kullanım	Oyuncu topu taca attı. (futbol terimi)

Sözcükler birbirleriyle anlam ilişkisi bakımından farklı kategorilere girer:

Eş Anlamlı (Anlamdaş) Sözcükler

Yazılışları farklı, anlamları aynı olan sözcüklerdir. Aynı cümlede birlikte kullanılamazlar; birlikte kullanılırsa gereksiz sözcük kaynaklı anlatım bozukluğu oluşur.

• gök = sema, ıslak = yaş, ihtiyar = yaşlı, mutlu = bahtiyar
• Adam mutlu ve bahtiyar biriydi. → bozuk; biri gereksiz

Yakın Anlamlı Sözcükler

Anlamları birbirinin tıpatıp aynısı değil, birbiriyle yakın olan sözcüklerdir. Birbirinin yerine her zaman kullanılamazlar; nüansları önemlidir.

• iri / büyük: "büyük" normali aşmak; "iri" söz konusu nesneye göre biraz fazla olmak
• yalan / yanlış: yalan bile bile uydurulmuştur; yanlış farkında olmadan yapılmıştır
• geniş / bol: "geniş" mekân için; "bol" giysi için kullanılır

Eş Sesli (Sesteş) Sözcükler

Yazılışları aynı, anlamları farklı sözcüklerdir. Bir sözcüğün birden fazla anlamı olmasından farklıdır; bu sözcükler kökten ayrıdır.

• yaz: mevsim / yazmak eylemi
• çay: içecek / küçük akarsu
• yüz: yüzmek eylemi / sayı (100) / yüz organı — 3 ayrı anlam, 3 ayrı köken
• at: hayvan / atmak eylemi
• ben: zamir / vücuttaki leke
• saz: çalgı / bitki

Karşıt (Zıt) Anlamlı Sözcükler

Anlamları birbirinin tam karşısında olan sözcüklerdir. Olumsuzluk zıtlık yaratmaz.

Sözcükler zaman içinde köklü anlam değişikliklerine uğrayabilir. Bu değişmelerin dört türü sınavda önemlidir:

Değişme Türü	Açıklama	Örnekler
Anlam Daralması	Eskiden geniş kapsamlı olan sözcük bugün dar bir anlam taşır	Oğul (eskiden: kız + erkek çocuk → bugün: yalnızca erkek çocuk); Yemiş (eskiden: tüm meyveler → bugün: yalnızca incir); dabar (eskiden: her türlü mal → bugün: küçükbaş hayvan sürüsü)
Anlam Genişlemesi	Eskiden dar kapsamlı olan sözcük bugün geniş anlam taşır	Yıldız (eskiden: yalnızca gök cismi → bugün: ünlü kişi de); araba (eskiden: yalnızca atlı taşıt → bugün: her türlü kara taşıtı)
Anlam Kötüleşmesi	Eskiden olumlu anlam taşıyan sözcük bugün olumsuz anlam taşır	Abdal (eskiden: ermiş kişi → bugün: aptal)
Anlam İyileşmesi	Eskiden olumsuz anlam taşıyan sözcük bugün olumlu anlam taşır	Marşal (eskiden: at bakıcısı → bugün: en yüksek askeri rütbe); Yavuz (eski Türkçe kötü/fena anlamındaki "yabız"dan → bugün: cesur, yiğit)

Deyim aktarması, bir sözcüğün gerçek anlamının dışında, başka bir varlık ya da duyguyla benzerlik ya da ilgi kurularak kullanılmasıdır. Sınavda en çok çıkan türleri şunlardır:

İnsandan Doğaya Aktarma (Kişileştirme)

İnsana ait bir özellik doğadaki bir varlığa yüklenir. Tüm kişileştirmeler bu kapsamdadır.

• Ağaçlar fısıldıyordu. → fısıldamak insana ait → ağaca aktarılmış
• Rüzgar en işli namelerle şarkısını söylüyor. → şarkı söylemek insana ait

Doğadan İnsana Aktarma

Doğadaki bir varlığa ait özellik insana yüklenir.

• Amcam olayı duyunca kükredi. → kükremek aslana aittir; insana uygulanmış
• Gençliğinde dalgalanıp yaşlandıkça duruldu. → dalgalanmak, durulmak denize ait

İnsandan Eşyaya Aktarma

İnsana ait bir özellik cansız bir nesneye yüklenir.

• Kör makas kumaşı kesmedi. → kör insana aittir; makasa aktarılmış (kesmeyen anlamında)
• Dilli kapı zili sürekli çalıyor. → dilli insana ait; zile aktarılmış

Duyudan Duyuya Aktarma (Duyu Aktarması)

Bir duyu organıyla algılanan kavram, başka bir duyu organıyla ifade edilir.

• İçeriden acı bir çığlık geldi. → çığlık işitme; acı tatma → tatmadan işitmeye aktarma
• Sıcak bir gülümseme. → gülümseme görme; sıcak dokunma → dokunmadan görmeye aktarma
• Keskin koku geliyor. → koku koklama; keskin dokunma
• Acı bir fren sesi duyuldu. → acı tatma; fren sesi işitme → tatmadan işitmeye aktarma

Benzetme amacı gütmeksizin bir sözcüğün yerine, aralarında mantıksal ilgi bulunan başka bir sözcük kullanılmasıdır. Beş ana ilgi türü vardır:

İç–Dış İlgisi

İçi söylenecek yerde dışı ya da dışı söylenecek yerde içi söylenir.

• Tabağını bitir. → tabak dışta; aslında içindeki yemek kastediliyor
• Sobayı yaktım. → soba dışta; içindeki odun / kömür kastediliyor
• Ayakkabılarını çıkar, öyle gir. → ayak yerine ayakkabı söylenmiş

Sanatçı–Eser İlgisi

Eser söylenecek yerde sanatçı ya da sanatçı söylenecek yerde eser adı kullanılır.

• Dün akşam Peyami Safa okudum. → Peyami Safa sanatçı; aslında eseri kastediliyor

Yer–Orada Yaşayanlar İlgisi

Yerin adı söylenerek orada yaşayanlar kastedilir.

• Ankara şampiyonluğu sokaklarda kutluyor. → Ankara halkı kastediliyor
• Kremlin olaya tepkili. → sarayda yaşayan devlet yöneticileri kastediliyor

Parça–Bütün İlgisi

Bir şeyin parçası söylenerek bütünü ya da tam tersi kastedilir.

• Bir çift kanat havalandı. → kanat parça; aslında kuş (bütün) kastediliyor
• Galatasaray'a bir sol ayak lazım. → sol ayak parça; sol ayağı iyi kullanan futbolcu (bütün) kastediliyor

Neden–Sonuç İlgisi

Neden söylenecek yerde sonuç ya da sonuç söylenecek yerde neden kullanılır.

• Gökten ölüm yağıyor. → bomba neden, ölüm sonuç; sonucu söyleyerek nedeni kastetmiş

Bu anlam sanatları sınavda karıştırıldığı için dikkatli öğrenilmelidir.

Dolaylama

Tek sözcükle söylenebilecek bir kavramı birden fazla sözcükle anlatmaktır.

• Tüfek → delikli demir; yazar → kalemşor; sinema → beyaz perde; televizyon → aptal kutusu
• Kaleci → file bekçisi; İstanbul → yedi tepeli şehir; Haliç → altın boynuz

Güzel Adlandırma

Kötü, üzücü ya da çirkin bulunan bir kavramı daha hoş bir biçimde söylemektir. Dolaylamadan farkı: burada kötü bir kavram yumuşatılmaktadır.

• Kör → görme engelli; ölmek → Hakk'ın rahmetine kavuşmak; verem → ince hastalık

Kinaye

Bir sözcüğün ya da cümlenin hem gerçek hem de mecaz anlamda kullanılmasıdır; ancak kastın mecaz anlam olduğu bellidir.

• Onun kapısı herkese açıktır. → kapı gerçek anlamda açık olabilir; asıl kasıt misafirseverlik
• Onun kafası kalındır. → kafa kalın olabilir; asıl kasıt anlayış güçlüğü
• Son günlerde burnu büyümüş, kimseyi beğenmiyor. → burun büyüyebilir; asıl kasıt kibirlilik

Benzetme (Teşbih)

Temel dört öge: benzeyen, kendisine benzetilen, benzetme edatı, benzetme yönü. İkisi bulunursa benzetme oluşur; dördü de bulunursa tam benzetme (teşbih-i mufassal) olur.

• Aslan gibi güçlü çocuk. → çocuk (benzeyen), aslan (kendisine benzetilen), gibi (edat), güçlü (yön) → tam benzetme
• Gül yüzü. → iki öge (benzeyen + kendisine benzetilen) → kısa benzetme (teşbih-i beliğ)

Sınavda bu kavramlar doğrudan ya da cümle içindeki kullanım biçimiyle sorulur.

Somutlaştırma

Soyut bir kavramın somutmuş gibi kullanılmasıdır (beş duyuyla algılanabilir hale getirilir).

• Aşk kapıyı çalınca anlamışım. → aşk soyut; kapı çalmak somut eylem → soyut kavram somutlaştırılmış
• Korku bir kara tren gibi geliyor. → korku soyut; tren somut

Soyutlaştırma

Somut bir kavramın soyutmuş gibi kullanılmasıdır.

• Aramızdaki bağ koptu. → bağ somut (ip); burada ilişki (soyut) anlamında
• Babasının gölgesinde yaşadı. → gölge somut; burada koruyuculuk (soyut) anlamında
• Gülüşündeki soğukluk beni üzdü. → soğukluk somut; burada duygusuzluk (soyut) anlamında

Genel Anlam — Özel Anlam

• Genel anlam: Tüm örnekleri kapsayan kullanım. Kalem önemli bir iletişim aracıdır. (bütün kalemler)
• Özel anlam: Belirli bir örneği kasteden kullanım. Bu kalem akmış. (yalnızca o kalem)

Nicel — Nitel

• Nicel: Ölçülebilen, sayılabilen, cetvele vurulan kavramlar. Derin bir kuyu (derinliği ölçülür)
• Nitel: Ölçülemeyen, duygusal ya da öznel kavramlar. Derin düşünceler (ölçülemez)

KPSS lisans ve ön lisans sınavlarında sıkça karşılaşılan bir soru türü, bir metne anlam bakımından uygun sözcüğü seçmektir. Bu tür sorularda doğru yaklaşım şöyledir:

Çözüm Stratejisi

1. Önce metni boşlukları doldurmadan okuyun; genel anlamı kavrayın.
2. Boşluktan sonra gelen sözcük ve yapılara bakın; boşluğun anlam yükünü tahmin edin.
3. Birden fazla boşluk varsa son boşluktan başlayın; son boşluk önceki boşluğu etkiler.
4. Seçenekleri boşluklara birer birer yerleştirin ve anlam bütünlüğünü sınayın.

Anlam Uyumuna Dikkat Edilecek Noktalar

• Eğilim insanlara aittir; "beynin eğilimi" değil, "kişinin eğilimi" doğru.
• Neden olmak olumsuz; sağlamak olumlu sonuç için kullanılır.
• Olası / ihtimal belirsiz gelecek için; kesin gerçekleşmiş ya da garantilenmiş için kullanılır.
• Sözcüklerin anlam ağırlığı cümlenin bağlamıyla uyuşmalıdır: pozitif bağlam → olumlu sözcük, negatif bağlam → olumsuz sözcük.

Örnek (2024 KPSS Lisans)

Alışkanlık hâline gelmiş bir iş yapılmaya başlandığında beyin karar verme sürecine [boşluk] çok çalışmayı bırakır; dikkatini başka işlere [boşluk].

İkinci boşluk için "odaklanır" veya "yoğunlaşır" değil; "kaydırır" uygun — çünkü dikkat o işten uzaklaşmaktadır, ona yönelmemektedir. İkinci boşluktan gidilince birinci boşluk da netleşir: "ara vererek" ya da "işi bırakarak" anlamında bir yapı gelmeli.

Bu söz grupları kalıplaşmıştır ve birbirinden ayrı özelliklere sahiptir.

Özellik	Deyim	Atasözü
Amaç	Anlatıma renk katmak	Öğüt vermek
Yapı	Genellikle isim + fiil ya da iki isim + fiil	Genellikle tam bir cümle
Anlam	Genellikle mecaz (bazen gerçek)	Genellikle mecaz (bazen gerçek)
Değiştirilebilirlik	Hiç değiştirilemez	Hiç değiştirilemez (eş anlamlısı bile kullanılamaz)

İkilemeler

Anlatımı güçlendirmek ve zenginleştirmek için kullanılan, iki sözcükten oluşan kalıplardır. Aralarına noktalama işareti konulmaz; ayrı yazılır.

• Aynı sözcük tekrarı: iri iri, yeşil yeşil
• Eş anlamlı sözcükler: güçlü kuvvetli, bıkmış usanmış
• Zıt anlamlı sözcükler: aşağı yukarı, ileri geri
• Birinin anlamsız olması: yarım yamalak (yarım = anlamlı, yamalak = anlamsız)
• Birinin başına "m" sesi eklenerek: kalem malem, defter mefter
• İkisinin de anlamsız olması: eften püften, ıvır zıvır

Yansıma Sözcükler

Doğadaki sesleri taklit ederek oluşturulan sözcüklerdir. Tabiattan kulağa gelen ses taklit edilir.

• Doğru örnekler: şırıltı, havlamak, ciklemek, ıslık, tükürmek
• Yanlış zannedilenler: ötmek (öt öt diye ses gelmiyor), pırıl pırıl (ses gelmiyor), ışıl ışıl (ses gelmiyor)