Cümlede Anlam

Bir cümle tek başına var olabileceği gibi başka bir cümleyle anlam bağı kurabilir. Bu bağın türünü belirlemek KPSS Türkçe sorularının temelini oluşturur.

Anlam ilişkisini anlamak için şu yolu izleyin:

1. Cümlede kullanılan bağlaç, edat ya da fiil biçimini saptayın.
2. Bu yapının hangi anlam ilişkisine işaret ettiğini bulun.
3. Anlamın gerçekleşip gerçekleşmediğini (gerçek mi olası mı) değerlendirin.

Birinci eylem (neden) gerçekleştiği için ikinci eylem (sonuç) ortaya çıkmıştır. Sonuç, neden olmadan gerçekleşmez; neden gerçekleşmiş, sonuç da gerçekleşmiştir.

Kullanılan Yapılar

• Bağlaçlar: çünkü, bundan dolayı, bu yüzden, bu nedenle, onun için
• Ekler: -den/-dan (sebep bildiren), -dığı için, -ınca/-ince, -diğinde

Örnekler

• Elektrikler kesilince ödevim yarım kaldı. (kesme → yarım kalma)
• Yorgun olduğundan erkenden uyudu. (yorgunluk → uyuma)
• Kar yağdığı için yollar kapandı. (kar yağması → yolların kapanması)
• Gürültüden kimse birbirini duyamıyordu. (gürültü → duyamama)

Eylemin bir hedef doğrultusunda yapılmasıdır. Sonucun gerçekleşip gerçekleşmediği belirsizdir; yalnızca niyet ya da hedef vardır.

Kullanılan Yapılar

• Edatlar / bağlaçlar: için (amaç anlamında), amacıyla, diye, üzere
• Fiil biçimi: -mak için, -mak amacıyla, -a/-e diye

Örnekler

• Kilo verebilmek için her gün yürüyor. (amaç: kilo vermek; eylem: yürümek)
• Kitap okumak amacıyla kütüphaneye gitti.
• Erken gelmek üzere izin aldı.
• İyi bir işe girebilmek diye yıllarca çalıştı.

İkinci eylemin gerçekleşmesi birinci eylemin gerçekleşmesine bağlıdır. Koşul gerçekleşmezse sonuç da gerçekleşmez.

Kullanılan Yapılar

• Ekler: -se/-sa (koşul kipi), -diğinde, -dığı takdirde
• Edatlar / bağlaçlar: üzere (koşul anlamında), yeter ki, bir şartla ki, -meden / -meksizin

Örnekler

• Ödevini bitirirsen dışarı çıkabilirsin.
• Müzik dinlerim, yeter ki sesini fazla açma.
• Beni aramazsan ben de seni aramam.
• Akşam geri vermek üzere bu kitabı alabilirsin. (şart: geri verme)

İki cümle birbiriyle çelişen ya da birbirini kısıtlayan anlam taşıyorsa karşıtlık ilişkisi vardır.

Kullanılan Yapılar

• Bağlaçlar: ama, fakat, ancak, lakin, oysa, oysa ki, ne var ki, buna karşın, hâlbuki
• Yapılar: -e/-a rağmen, -se de/-sa da, -diği hâlde

Örnekler

• Çok çalıştı ama sınava giremedi. (çalışma → girmeme; zıt beklenti)
• Hastaydı; buna karşın toplantıya katıldı.
• Yıllardır beraber çalışmamıza rağmen onu hiç tanıyamadım.
• Zengin olmasına rağmen mutlu görünmüyordu.

Yapı	Anlam
ama / fakat	Genel karşıtlık; sağı ve solu zıt anlamlıdır
rağmen / -e karşın	Beklenmedik sonuç; ilk koşula rağmen ikinci gerçekleşmiştir
oysa / hâlbuki	Beklenenden farklı bir gerçekliği ortaya koyar
-se de / -sa da	Kabul-karşıtlık: ilk durum doğru olsa da sonuç değişmez

İkinci cümle birinci cümledeki düşünceyi somutlaştırır, kanıtlar ya da ayrıntılandırır.

Açıklama

Birinci cümledeki soyut ya da genel ifade ikinci cümlede somutlaştırılır veya nedenleri verilir.

• Yapılar: yani, demek ki, şöyle ki, çünkü (açıklama anlamında), şu anlamda, daha açık bir deyişle
• Bu yaz çok sıcak geçti; yani hava sıcaklığı 40 derecenin üzerine çıktı.

Örneklendirme

Birinci cümlede dile getirilen genel bilgi, ikinci cümlede somut bir örnek ya da kanıtla desteklenir.

• Yapılar: örneğin, mesela, nitekim, sözgelimi
• Pek çok bilim insanı tesadüfen önemli keşifler yapmıştır; nitekim Fleming penisilin küfünü bu yolla bulmuştur.

İki nesne ya da durum benzerlik ya da farklılık açısından değerlendirilir.

Benzetme (Kıyas)

• Yapılar: gibi, kadar, benzer biçimde, tıpkı…gibi, sanki
• Bu çocuk tıpkı babası gibi konuşuyor.
• O roman sanki bir günlük gibi yazılmış.

Karşılaştırma

İki şeyin ortak ya da farklı yönleri öne çıkarılır.

• Yapılar: -den daha, -e kıyasla, -e oranla, daha…, en…
• Kış aylarında Erzurum, İstanbul'dan çok daha soğuktur.

Derecelendirme

Niteliğin ya da niceliğin azdan çoğa ya da çoktan aza sıralanmasıdır.

• Yapılar: bile, hatta, üstelik, en az…bile, ancak
• Küçük bir şikayetten hatta bir söze bile çok alındı.
• Bir kâse çorbaya hatta bir lokma ekmeğe bile muhtaç oldu. (önce az, sonra daha az: derecelendirme)

Bu ilişki türleri sınavda bağımsız sorular yerine diğer anlam ilişkilerini tanımlamayı destekler.

Zaman İlişkisi

İki eylem arasında öncelik-sonralık ya da eş zamanlılık bağı kurulur.

Yapı	Anlam	Örnek
-ince / -ünce	Hemen ardından	Eve girince uyudu.
-dikten sonra	Ardından, sonrasında	Yedikten sonra dinlendi.
-dığında / -ırken	Aynı zamanda / o sırada	Çalışırken müzik dinledi.
-meden önce	Öncesinde	Uyumadan önce kitap okudu.

Kesim (Sınırlama)

Eylemin ya da durumun belirli bir alan, konu ya da kişiyle sınırlandırılmasıdır.

• Yapılar: yalnızca, sadece, ancak, salt, tek
• Bu odaya yalnızca yetkili kişiler girebilir.
• O güne dek sadece kitap okumuştu; insanlarla pek az vakit geçirmişti.

Cümlede ifade edilen yargının gerçekliğe yakınlık derecesi anlam bakımından büyük önem taşır.

Kesinlik

Yargı tartışmasız bir gerçek olarak sunulur.

• Yapılar: -dır/-dir (güçlü çıkarım), kesinlikle, şüphesiz, kuşkusuz, elbette, her hâlde
• Dünya güneşin etrafında döner.
• Bu kitabı mutlaka okumalısın.

Olasılık

Yargı gerçekleşmiş değildir; gerçekleşmesi ihtimal dahilindedir.

• Yapılar: -ebilir/-abilir, belki, muhtemelen, sanırım, -miş olabilir, galiba, herhâlde
• Yarın yağmur yağabilir.
• Galiba sınıfı geçemeyecek.

Varsayım

Gerçekte var olmayan bir durum gerçekmiş gibi kabul edilerek düşünülür.

• Yapılar: diyelim ki, farz et ki, tutalım ki, sanki, varsayalım ki
• Diyelim ki bu teklifi kabul ettik, bundan sonra ne yapacağız?

Cümlede dile getirilen yargının kişiden kişiye değişip değişmediği sınavın en çok sorgulanan anlam konularından biridir.

Nesnel (Objektif) Yargı

Herkes tarafından aynı biçimde doğrulanabilir; deneyle, ölçümle ya da gözlemle kanıtlanabilir. Kişisel yorum içermez.

• Türkiye, Orta Doğu ile Avrupa arasında köprü konumundadır.
• Türkiye'nin yüzölçümü 783.562 km²'dir.
• Su 100 derecede kaynar.

Öznel (Sübjektif) Yargı

Kişiden kişiye değişebilir; beğeni, duygu, izlenim ya da yoruma dayanır.

• Bu film bu yılın en güzel yapımıdır. (beğeni kişiden kişiye farklıdır)
• Onun şiirleri diğerlerinden çok daha derin bir his yaratıyor.
• Kahve insanın içini ısıtan bir içecektir.

Nesnel Yargıya İşaret Eden Yapılar	Öznel Yargıya İşaret Eden Yapılar
Sayısal / tarihsel veriler	bence, bana göre, sanırım
Bilimsel yasalar	güzel, çirkin, iyi, kötü gibi sıfatlar (bağlama göre)
Coğrafi / biyolojik gerçekler	en iyi, en güzel, en zor (üstünlük dereceli sıfatlar)
Tarihsel olaylar ve kişiler	görünüyor ki, hissediyorum, izlenim veren sözler

Bu anlam ilişkileri cümlelerin birbirine eklenme biçimini ve anlam yükünü belirler.

Sıralama İlişkisi

İki ya da daha fazla eylem art arda gerçekleşir ya da iki durum eşit düzeyde sıralanır.

• Yapılar: ve, hem…hem, -ip/-ıp/-up/-üp, önce…sonra, ardından
• Kitabını aldı ve çantasına koydu.
• Hem çalışkan hem de zeki bir öğrenciydi.
• Kapıyı açıp içeri girdi.

Ekleme İlişkisi

İkinci cümle birinciye yeni bir bilgi ya da özellik katar; birbirini destekler.

• Yapılar: üstelik, bunun yanı sıra, ayrıca, bunun dışında, dahası, hem de
• Bu roman çok satıyor; üstelik eleştirmenlerden tam not aldı.
• Proje zamanında teslim edildi; bunun yanı sıra bütçenin altında kaldı.

Pekiştirme İlişkisi

İkinci cümle birincideki yargıyı güçlendirir ya da daha somut biçimde destekler.

• Yapılar: hatta, bile, zaten, nitekim, gerçekten de
• Çok yorgundu; hatta ayakta duracak hâli kalmamıştı.
• Kendisine güveni yoktu; zaten daha önce de vazgeçmişti.

Paragrafta ya da uzun cümlelerde bir düşünceden diğerine geçişi sağlayan bağlantı sözcükleri anlam ilişkisini belirler.

Geçiş İlişkisi

Konu değiştirilirken ya da farklı bir boyuta geçilirken kullanılır.

• Yapılar: öte yandan, bununla birlikte, bir başka açıdan, ayrıca, özellikle
• Çevre sorunları ekonomiyi olumsuz etkiliyor; öte yandan sosyal yaşamı da şekillendiriyor.

Sonuç Bildirme İlişkisi

Önceki cümle ya da cümlelerin çıkardığı sonucu dile getirir.

• Yapılar: sonuç olarak, demek ki, dolayısıyla, bu durumda, öyleyse, o hâlde
• Tüm deliller onu işaret ediyor; demek ki o suçludur.
• Harcamalar bütçeyi aştı; dolayısıyla proje askıya alındı.

Özetleme İlişkisi

Önceki bilgilerin kısa ve öz biçimde yeniden ifade edilmesidir.

• Yapılar: kısacası, özetle, sonuç itibarıyla, bir bütün olarak değerlendirildiğinde
• Uzun analizler yapıldı, farklı görüşler dinlendi; kısacası bu proje sürdürülebilir değildir.

Bu başlık altındaki ayrımlar KPSS'de sıkça sorulan "cümlenin ne anlattığı" sorularının temelidir.

Üslup (Biçem) ile İçerik (Konu) Farkı

Bir cümle yazarın ne anlattığını (konu/içerik) ya da nasıl anlattığını (üslup/biçem) belirtebilir.

• İçerik cümlesi: Yazar hangi konuyu, hangi karakteri, hangi temayı işlediğini anlatır.
  Yazarın bu romanında köyden kente göçü ele aldığı görülmektedir.
• Üslup cümlesi: Yazarın dili nasıl kullandığı, cümle yapısı, anlatım hızı anlatılır.
  Olayları kısa cümlelerle, sade bir dille aktarır.

Tanım Cümlesi

Bir kavramın ne olduğunu açıklayan cümlelerdir. "Nedir?" sorusuna cevap verir; genellikle "-dır/-dir" veya "-demektir" ile biter.

• Şiir, duyguların estetik bir dille ifade edilmesidir. (tanım)
• Demokrasi, halkın kendi kendini yönetmesi demektir. (tanım)

Doğrudan ve Dolaylı Anlatım

Başkasının sözünü aktarmanın iki yolu vardır:

Anlatım Türü	Özellik	Örnek
Doğrudan anlatım	Söz tırnak içinde aynen aktarılır	Öğretmen: "Yarın sınav var." dedi.
Dolaylı anlatım	Söz aktaranın cümlesine uyarlanır; tırnak yok, yüklem "söyledi/belirtti" gibi	Babam akşam erken geleceğini söyledi.

KPSS'de bu konular tek tek sorulur. Her kavramı net ayırt etmek gerekir.

Örtülü Anlam

Cümlede açıkça yazılmayan ama sezdirilip çıkarılan anlamdır. "De/da, bile, sadece, yalnız" gibi sözcükler örtülü anlam yaratır.

• Ahmet de bizimle gelecek. → Örtülü anlam: Ahmet dışında başkaları da geliyor.
• Müdür bile kabul etti. → Örtülü anlam: Sıradan biri kolayca kabul eder; müdürün kabul etmesi şaşırtıcı.

Kinaye (İroni)

Söylenenin tam tersini kastederek alay etme sanatıdır. Görünürde olumlu, aslında olumsuz anlam taşır.

• Evin o kadar "temiz" ki her yerden toz fışkırıyor! → "temiz" sözcüğü tersini kastediyor.

Sitem

Birine yaptığı veya yapmadığı bir şeyden dolayı duyulan kırgınlığın nazikçe dile getirilmesidir. Öfke değil, kırgınlık hâkimdir.

• İnsan, bunca yıllık arkadaşını bir kez olsun aramaz mı?

Ön Yargı (Peşin Hüküm)

Yeterli kanıt olmadan, olay gerçekleşmeden yapılan olumsuz kesin yargıdır.

• Göreceksiniz, bu kitap da diğerleri gibi satmayacak. (kitap henüz çıkmamış)

Kanıksama

Bir durumun çok tekrarlanması sonucu tepkisiz kalma, alışma hâlidir.

• Onun bu yalanlarına artık kimse şaşırmıyor.

Yakınma ile Hayıflanma Farkı

Kavram	Açıklama	Örnek
Yakınma	Başkalarından ya da çevreden duyulan rahatsızlık	Nerede o eski saygılı gençler...
Hayıflanma	Kişinin kendi kaçırdığı fırsatlar için üzülmesi	Keşke o evi hiç almasaydık.

Türkçede aynı kelimelerle kurulmuş bir cümle, sözcük sırası değiştirilerek farklı ögeleri ön plana çıkarabilir.

Cümle Vurgusu

Kurallı (yüklemi sonda) fiil cümlelerinde vurgu, yüklemden hemen önceki ögeye düşer.

Cümle	Vurgulanan Öge
Kardeşim yarın Ankara'ya gidecek.	Yer (Ankara'ya)
Kardeşim Ankara'ya yarın gidecek.	Zaman (yarın)
Yarın Ankara'ya kardeşim gidecek.	Özne (kardeşim)

Aşamalı Durum (Derece Derece Değişim)

Bir sürecin zaman içinde kademeli olarak değişmesini ifade eder. "Gittikçe, günden güne, her geçen gün, yavaş yavaş, adım adım" gibi ifadeler kullanılır.

• Hastamız günden güne iyileşiyor. (kademeli olumlu değişim)
• Hava giderek soğuyor. (kademeli olumsuz değişim)

Sınavda cümlede anlam soruları genellikle şu biçimlerde gelir:

• "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde amaç-sonuç ilişkisi vardır?"
• "Aşağıdaki cümlelerin hangisi koşul anlamı taşımaz?"
• "Aşağıdaki cümlelerden hangisi nesnel bir yargı içerir?"
• "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kesinlik bildiren bir ifade vardır?"
• "Altı çizili sözcük aynı anlamda kullanılmış — hangi seçenekte bu anlam yoktur?"

Sıkça Karıştırılan Anlam İlişkileri

İlişki 1	İlişki 2	Ayrım Noktası
Neden–sonuç	Amaç–sonuç	Neden gerçekleşmiştir; amaç henüz gerçekleşmemiş olabilir
Koşul–sonuç	Neden–sonuç	Koşulda "eğer" mantığı vardır; neden-sonuçta ilk eylem zaten olmuştur
Karşıtlık	Kesim (sınırlama)	Karşıtlıkta zıt anlam; kısıtlamada "sadece, yalnızca" sınır çizilir
Öznel yargı	Nesnel yargı	Öznel kişiden kişiye değişir; nesnel evrensel olarak kanıtlanabilir