Paragrafta Anlam

Bir paragraf üç bölümden oluşur: giriş, gelişme ve sonuç.

Giriş bölümü, bir veya birkaç cümleden oluşur. Konuya genel bir ifadeyle girilir; "çünkü", "ama", "bu yüzden" gibi bağlaçlarla başlayan cümleler giriş olamaz, çünkü bu yapılar kendinden önce bir cümle bulunduğunu hissettirir.

Gelişme bölümü, paragrafın en geniş kısmıdır. Ana düşünce burada örneklerle açıklanır, kanıtlanır ve zenginleştirilir. Düşünceyi geliştirme yolları (tanımlama, karşılaştırma, örneklendirme, tanık gösterme, sayısal veriler, benzetme) bu bölümde kullanılır.

Sonuç bölümü, özet ve sonuç bildiren cümleler içerir. "Kısaca", "özetle", "sonuç olarak", "dolayısıyla", "bu yüzden" gibi ifadeler bu bölümün habercisidir.

Paragrafın konusu, yazarın ne anlattığıdır. Genellikle bir veya birkaç kelimelik bir ifadeyle ortaya konur; tam cümle biçiminde olmaz. Sorularda "Bu parçanın konusu aşağıdakilerden hangisidir?" şeklinde karşımıza çıkar.

Konu Nasıl Bulunur?

• Paragrafı baştan sona okuyun ve hangi kavramın ya da olgunun merkezde durduğunu saptayın.
• Konuyu çok geniş tutmaktan kaçının; "insanlık tarihi" yerine "salgın hastalıkların toplumsal etkileri" gibi daha odaklı bir ifade arayın.
• Konuyu çok dar tutmaktan da kaçının; bir tek cümleyi değil, tüm paragrafı kapsayan ifadeyi seçin.

Ana düşünce, yazarın okuyucuya vermek istediği temel mesajdır; paragrafın özüdür. Tam bir yargı cümlesi biçiminde ifade edilir.

Ana Düşünceyi Bulmak İçin Sorular

• Asıl anlatılmak istenen nedir?
• Vurgulanmak istenen düşünce hangisidir?
• Bu parçadan çıkarılabilecek en kapsamlı yargı hangisidir?
• Yazar ne söylemek istiyor?

Ana Düşünceyi Bulmanın Pratik Yöntemi

Paragrafı okurken önemli kavramların, anahtar sözcüklerin altını çizin. Ana düşünce çoğunlukla paragrafın tamamına yayılmış olup tek bir cümleden ibaret değildir. Eski ÖSYM sorularında paragrafın sonuna bakılırdı; ancak güncel KPSS sorularında ana düşünce başta, ortada ya da sonda yer alabilmektedir. Bununla birlikte "kısacası, özetle, dolayısıyla, sonuç olarak" gibi ifadeler ana düşünce cümlesini işaret eder.

Paragrafta ana düşüncenin dışında kalan tüm cümleler ve bilgiler yardımcı düşüncelerdir. Bunlar ana düşünceyi destekler, açıklar ya da kanıtlar.

Yardımcı Düşünce Sorularının Yapısı

Bu sorular genellikle olumsuz soru köküyle gelir:

• "Hangisine ulaşılamaz?"
• "Hangisi çıkarılamaz?"
• "Hangisi söylenemez?"
• "Hangisine değinilmemiştir?"

Çözüm Yöntemi

Soru kökü olumsuzsa önce şıkları okuyun, sonra metne geçin. Çünkü şıkların büyük çoğunluğu metinde vardır; siz yalnızca metinde olmayan, yazarın değinmediği şıkkı arıyorsunuzdur. Şıkları tek tek metinden doğrulayın; onaylanamayan şık cevaptır.

Paragrafta dört temel anlatım biçimi vardır. KPSS sınavında bu biçimleri tanıyıp hangisinin kullanıldığını bulmak en çok soru çıkan başlıklardan biridir.

Anlatım Biçimi	Temel Özellik	Anahtar İpucu
Açıklama	Bilgi verir, öğretir. Okuyucuyu ikna etme amacı yoktur. Genellikle nesneldir.	Taraf tutmaz, bilgi verir kaçar.
Tartışma	Yazar önce karşı görüşü ortaya koyar, sonra onu çürüterek kendi görüşünü kanıtlar. Okuyucuyu ikna etmeye çalışır; öznel bir anlatımdır. "Bence, kanımca, oysa, aksine" gibi ifadeler belirleyicidir.	"Bence", "kanımca", sözde soru cümleleri, "değil mi?" gibi ifadeler.
Betimleme	Gözlem vardır, okuyucunun gözünde bir şey canlandırılır. Genel olarak durağanlık hakimdir.	Niteleyici sözcükler (sarı, ince, geniş…), duyulara hitap.
Öyküleme	Kişi, zaman, yer ve olay vardır. Hareket ön plandadır, devingenlik hakimdir.	Olaylar art arda verilir, film şeridi gibi ilerler.

Düşünceyi geliştirme yolları, temel anlatım biçimlerinin içinde kullanılan yardımcı araçlardır.

Yol	Tanım ve İpucu
Tanımlama	"Nedir?" sorusunun yanıtıdır. Her tanımlama aynı zamanda açıklamadır; ama her açıklama tanımlama olmak zorunda değildir.
Karşılaştırma	İki varlığı ya da kavramı kıyaslamaktır. "En, daha, kadar, -den fazla, göre, -den üstün" sözcükleri belirleyicidir.
Örneklendirme	İnandırıcı kılmak amacıyla somut örnekler verilir. "Örneğin, söz gelimi, nitekim, gibi" ifadeleri kullanılır.
Tanık Gösterme	Yetkin ve tanınmış bir kişinin sözüne yer verilir. Alıntı yapma ise bir eserin bölümünden doğrudan aktarma yapmaktır.
Sayısal Verilerden Yararlanma	İstatistiksel bilgiler, yüzdeler, miktarlar kullanılır. Dikkat: tarih yılları sayısal veri değildir; miktar, yüzde ve oran sayısal veridir.
Benzetme	Zayıfı güçlüye, bilinmeyeni bilinene benzetme. "Gibi, kadar, sanki, adeta, andırmak" sözcükleri belirleyicidir.

Bir metinde üç farklı anlatıcı bakış açısı görülür. KPSS'de özellikle son dönemde bu konuya yönelik sorular çıkmaktadır.

Bakış Açısı	Kişi	İç Dünyaya Giriş?	Belirleyici İpucu
Kahraman	1. kişi (ben, biz)	Kendi iç dünyası	"Ben gördüm, ben yaşadım"
Gözlemci	3. kişi (o, onlar)	Hayır — kamera gibi	"Baktı, gördü, yürüdü"
İlahi (Tanrısal)	3. kişi (o, onlar)	Evet — zihin okunur	"Düşündü, hatırladı, aklına geldi"

KPSS'de "Bu parçanın anlatımında hangisine değinilmemiştir?" biçiminde sorular çıkar. Bu sorular için iyi bir paragrafın özelliklerini bilmek gerekir.

Özellik	Açıklama
Açıklık	Cümle ya da paragraf yalnızca bir anlam taşır, ikinci anlama izin vermez.
Yalınlık	Metnin sade ve süssüz olması; edebi sanatlara, yabancı sözcüklere boğulmaması.
Duruluk	Gereksiz sözcüklere yer verilmemesi. Söylenmesi gerekmeyen ifade yoktur.
Özlülük	Az sözle çok şey anlatmak; yoğunluk.
Özgünlük	Kimseyi taklit etmemek; kendine özgü ve özgün olmak.
Tutarlılık	Başta söyleneni sonda çürütmemek; çelişki olmamak.
Akıcılık	Seslerin ve anlamların uyumu; metni okurken tıkanılmaması.
Doğallık	Metnin samimi ve içten olması.
Güncellik	Yazıldığı dönemi ve çağı yansıtması.

KPSS'de "Parçadaki boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilebilir?" biçiminde sorular çıkar. Bu soruların çözümünde en kritik beceri kelime takibidir.

Çözüm Adımları

1. Önce paragrafın tamamını okuyun ve ne anlatıldığını kavrayın.
2. Boşluktan önceki ve sonraki cümlelerin anahtar sözcüklerini belirleyin.
3. Getirilecek cümle, bu anahtar sözcüklerle bağlantı kurmalıdır; paragraftan bağımsız bir bilgi taşımamalıdır.
4. Doğru şık, paragrafın ana akışından kopmamalıdır; genellikle paragrafta anlatılanların bir özeti ya da doğal devamı niteliğindedir.

Bu soru türleri KPSS'de zor sayılır; ancak doğru yöntemle kolaylaşır.

Paragrafı İki Parçaya Ayırma

Bir paragraf iki farklı konuyu ele alıyorsa ikiye bölünür. Bölünecek yeri bulmak için şu ölçütü kullanın:

• Birinci paragraftaki cümleler birbiriyle bağlantılı olmalı; ikinci paragraftaki cümleler de birbiriyle bağlantılı olmalı.
• İkinci paragrafın başlangıç cümlesi "çünkü, ama, fakat, bu yüzden" gibi bağlaçlarla başlamamalıdır (bu ifadeler önceki bir cümleye bağımlılık yaratır).
• Neden olarak kullanılan bağlaç cümlelerini (çünkü…, bu nedenle…) sona yakın bırakın; bunlar çoğu zaman ilk paragrafın son cümlesiyle ya da ikinci paragrafın içiyle bağlantılıdır.

Paragrafı ikiye ayırma sorularında ÖSYM genellikle 5-8 cümle verir ve şıklar bölünme noktasını belirtir. "3. ile 4. cümle arasında" gibi. Bu sorularda kararınızı şu test ile doğrulayın: her parçayı ayrı birer paragraf olarak okuyun; her biri başlı başına anlamlı bir bütün oluşturuyorsa doğru noktada böldünüz demektir.

Akış Bozan Cümle

Paragraftaki cümleler arasında bağlantı var mıdır? Hepsini birden okuyun ve "bağlantı kablolarına" bakın: önceki ile sonraki cümleyi doğal biçimde birleştiremeyen, paragrafın ana konusundan uzaklaşan cümle akış bozandır.

Bu soruyu çözmek için etkili bir yöntem: Her şıktaki cümleyi paragrafdan çıkarın ve paragrafın geri kalanını okuyun. Hangi cümleyi çıkardığınızda paragraf daha akıcı ve tutarlı bir bütün oluşturuyorsa, o cümle akış bozandır. Akış bozan cümle genellikle şu özelliklere sahiptir:

• Paragrafın ana konusundan uzaklaşan bir bilgi sunar.
• Kendisinden önceki ve sonraki cümleyle anahtar sözcük ya da anlam bağlantısı kuramaz.
• Çıkarıldığında paragraf okunuşta daha akıcı bir hale gelir.

Paragrafta anlam konusunun en çok soru getiren iki türü:

1. Ana Düşünce / Ana Fikir Soruları

"Asıl anlatılmak istenen nedir?", "Vurgulanmak istenen düşünce hangisidir?" biçiminde gelir.

• Paragrafın tamamını kapsayan şıkkı seçin; yalnızca bir bölüme dayalı şıkları eleyin.
• Metinde geçmeyen, dışarıdan bilgi taşıyan şıklar yanlıştır.
• Çok geniş ya da çok dar şıklar elenir; kapsam paragrafla örtüşmeli.

2. Anlatım Biçimi Soruları

"Bu parçada hangi anlatım biçimi kullanılmıştır?" gibi sorular çıkar.

• Dört temel biçimi (açıklama, tartışma, betimleme, öyküleme) ezberlemeniz şart.
• "Ağırlıklı anlatım biçimi" sorularında paragrafın genelinde egemen olan biçimi seçin.

3. Çoklu Soru

Bir metne iki soru sorulur. Önce olumlu soruyu çözün; çünkü olumsuz soruya beş şık da uyar gibi görünebilir. İlk okuyuşta her iki soruya birden cevap arayın, zaman kazandırır.

4. İki Parçayı Karşılaştırma

"Her iki parça için hangisi söylenebilir?" biçiminde gelir. Doğru şık her iki metni birden kapsar; yalnızca birine uyan şıklar yanlıştır.

5. Cümle Sıralaması

Önce giriş cümlesini bulun:

• Kendinden önce bir cümle gerektirmiyor (bağlaçla başlamıyor).
• "Bu, şu, o" gibi işaret sözcüklerine ihtiyaç duymuyor.

Ardından anahtar sözcük takibi yapın: bir cümlede geçen kavram sonraki cümlede (zamir veya yakın anlamıyla) tekrar geçer.

6. Yazılış Amacı Soruları

Anlatım biçimiyle doğrudan bağlantılıdır: açıklamada amaç "bilgi vermek", tartışmada "ikna etmek/fikrini savunmak"tır.