Anlatım Bozuklukları

Bir cümlenin iyi olabilmesi için dört temel özellik taşıması gerekir:

Özellik	Açıklama	Bozuk Örnek
Açıklık	Tek bir anlam verilmelidir	Kalemini buldum. (Kimin kalemi belli değil)
Duruluk	Gereksiz sözcük bulunmamalıdır	Yüksek sesle bağırdı. (Bağırmak zaten yüksek seslidir)
Doğruluk	Dil bilgisi kurallarına uygun olmalıdır	Birçok insanlarla tanıştım. (Çoğullama çelişkisi)
Mantıklılık	Anlamın mantığa uygun olması gerekir	Çalınan arabayı buldu. (Çalınmışsa nasıl bulacak?)

Anlatım bozukluklarının iki ana kaynağı vardır: anlam kaynaklı bozukluklar ve dil bilgisi kaynaklı bozukluklar.

Cümlede aynı anlamı karşılayan iki sözcükten birinin atılmasıyla düzelen bozukluktur. İki türü vardır:

Eş Anlamlı Sözcüklerin Birlikte Kullanımı

Anlamca örtüşen iki sözcük aynı cümlede kullanılmışsa biri gereksizdir. Hangisi atılırsa atılsın anlam korunur.

• İki günde bir gün aşırı bu ilacı alın. → "iki günde bir" ile "gün aşırı" aynı anlam → biri atılır
• Bizi karşılamaya ilgi ve alaka göstermedi. → ilgi = alaka → biri atılır
• 3 ay süreyle evinden uzak kaldı. → "3 ay" zaten bir süre → "süreyle" atılır
• Bizi kardeşiyle birlikte ziyaret etti. → "-ile" zaten "birlikte" anlamı içerir → "birlikte" atılır

Bir Sözcüğün Diğerinin Anlamını İçermesi

İki sözcük birebir eş anlamlı olmasa da biri diğerinin anlamını kapsar:

• Filmin sonu hüzünlü bitti. → "bitti" zaten "son" anlamını taşır → "sonu" gereksiz; doğrusu: "Film hüzünlü bitti."
• Önceden bu olayları tahmin etmişti. → tahmin zaten önceden yapılır → "önceden" gereksiz

Cümlede birbirini anlam bakımından çelen iki sözcük bir arada kullanılmışsa biri atılmalıdır. Çelişmenin iki biçimi vardır:

Kesinlik–Olasılık Çelişmesi

Bir sözcük kesinlik bildirirken diğeri olasılık bildirmektedir; bu iki anlam bir arada bulunmamalıdır.

• Aşağı yukarı tam on yıldır burada yaşıyor. → "aşağı yukarı" olasılık, "tam" kesinlik → biri atılır
• Şüphesiz benimle aynı görüşü paylaşıyor olmalısınız. → "şüphesiz" kesinlik, "olmalı" olasılık → biri atılır

Sıralama Çelişmesi (Derecelendirme Yanlışlığı)

"Hatta" bağlacı daha güçlü ya da daha kötü olanı getirir. Önce daha zayıf, sonra daha güçlü gelmek zorundadır. Sınavda bu konu hem "çelişen sözcük" hem "mantık hatası" başlığı altında sorulabilir.

• Bu hastalık tedavi edilmezse yüksek ateşe hatta ölüme yol açar. → doğru sıralama (ateş → ölüm)
• Bu hastalık tedavi edilmezse ölüme hatta yüksek ateşe yol açar. → yanlış (ölüm daha ağır, önce gelmemeli)

Karşılaştırma Sözcüklerinde Gereksiz Pekiştirme

"Üstün", "en iyi", "en büyük" gibi sözcükler zaten karşılaştırma içerir; bunların önüne "daha" getirmek mantık hatasıdır:

• Bu proje diğerlerinden daha üstün vasıflara sahiptir. → "üstün" zaten karşılaştırma; "daha üstün" çifte karşılaştırma → bozuk. Doğrusu: Bu proje diğerlerinden üstündür.
• Daha en iyi çözüm bu. → "en iyi" zaten en üst derece; "daha en iyi" olmaz → bozuk

Bu tür bozukluklarda sözcüğün kendisi değil, kullanım biçimi sorunludur.

Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanımı

Bir sözcük çıkarılır, yerine anlama uygun başka bir sözcük getirilir.

• Sakatlığı iyileşen futbolcu sahaya döndü. → sakatlık iyileşmez; geçen ya da atlatan yazılmalı
• Bu tarz anlatımın sana özel olduğunu biliyorum. → özel ≠ özgü; özgü / has yazılmalı
• Aldığı ilaçlar iyileşmesine neden oldu. → neden olmak olumlu değil; sağladı yazılmalı
• Beton yapılar şehrin güzelleşmesini sağladı. → güzelleşmek olumlu; çirkinleşmek kötü → neden oldu yazılmalı

Sözcüğün Yanlış Yerde Kullanımı

Sözcük doğrudur; ancak bulunduğu konum yanlış anlam veya anlam belirsizliğine yol açmaktadır. Sözcüğün yeri değiştirilince bozukluk giderilir.

• Denizde çok kaldığı için yoruldu. → "çok" nereye bağlı? → Denizde çok kaldığı için doğru
• Televizyonlar tekrar tekrar maçın özetini veriyor. → özeti mi tekrar tekrar, yoksa maç mı? → Maçın özetini tekrar tekrar veriyor.
• Belediye 3 gün içinde hasar alan evlerin tespitini yapacak. → "3 gün içinde" kime bağlı belli değil → yerini netleştir
• Ağrısız kulak delinir. → "ağrısız" sözcüğü "kulak"ı niteliyor gibi görünüyor; doğrusu: Kulak ağrısız delinir.
• Her Allah'ın günü buraya gelir. → "her" tamlama içinde yanlış yerde; doğrusu: Her gün buraya gelir.

Deyimler ve atasözleri kalıplaşmıştır; ne sözcükleri değiştirilebilir ne de anlamına uymayan yere kullanılabilir.

Deyimi Yanlış Kullanma

Deyimi cümlenin anlamına uygun yere koymak şarttır:

• Öğretmeni dinlemek için öğrenciler kulak kabartmış. → yanlış; kulak kabartmak gizlice dinlemektir. Açıkça dinlemek için kulak vermek ya da kulak kesilmek yazılmalı
• Öyle umursamaz biriydi ki pireyi deve yapardı. → yanlış; pireyi deve yapmak küçük şeyi büyütmektir; bu umursamayanlara değil, abartanlara uyar
• Açlıktan karnım zil çalıyor. → yanlış; "midem zil çalıyor" doğrudur

Atasözünü Bozma

Atasözünde hiçbir sözcük değiştirilemez; eş anlamlısı bile kullanılamaz:

• Alma garibin ahını, çıkar aheste. → "garip" değil, "mazlum"; eş anlamlısı bile kullanılamaz
• Odadaki ağır kokudan burnumun direği sızladı. → yanlış; "burnumun direği kırıldı" = koku için; "burnumun direği sızladı" = üzüntü için

Dil bilgisi kökenli bozukluklarda dağıtma (matematik dağılma işlemi gibi) yöntemi kullanılır: birden fazla sözcüğün paylaştığı bir yapı varsa her sözcüğe ayrı ayrı uygulanmalıdır.

Tamlama Yanlışı

Bir sözcük iki ayrı tamlamanın öğesine birden bağlanıyorsa dağıtma işlemi yapıldığında tamlamalardan biri anlamsız kalır:

• Misafirlere pasta ve meyve suyu ikram ettim. → "pasta suyu" olmaz; düzeltme: meyve suyu ve pasta
• Binnaz polisiye ve macera romanları okumayı sever. → "polisiye romanları" tamam; "macera romanları" tamam → ancak dağıtınca "polisiye romanlar" değil "polisiye roman" denmeli (sıfat tamlaması)
• Misafirlere soğuk limonata ve pasta ikram etti. → "soğuk pasta" istenmiyor → düzeltme: pasta ve soğuk limonata

Sıfat tamlaması + isim tamlaması çatışması: Sıfat tamlaması ile isim tamlaması ortak tamlanana bağlanamaz:

• Ekonomik ve sağlık sorunları konuşuldu. → "ekonomik sorunlar" sıfat tamlaması, "sağlık sorunları" isim tamlaması → farklı yapılar ortak tamlanana bağlanamaz → düzeltme: ekonomik sorunlar ve sağlık sorunları
• Özel ve devlet okulları tatil edildi. → "özel okullar" sıfat, "devlet okulları" isim tamlaması → aynı çatışma

Anlam Belirsizliği

Bir cümle iki farklı biçimde yorumlanabiliyorsa anlam belirsizliği vardır. İki kaynağı vardır: iyelik eki belirsizliği ve sözcük dizimi belirsizliği.

• Kitaplarını taşıdım. → senin mi onun mu? → Senin kitaplarını taşıdım.
• Binnaz İpek'ten çok para aldı. → İpek mi verdi, yoksa Binnaz mı İpek'ten daha fazla mı aldı? → iki anlam → bozuk
• Maçı izlemeyi babamdan çok severim. → ben mi babamdan çok seviyorum, yoksa babamla karşılaştırmam mı? → iki anlam → bozuk

Virgül Eksikliğinden Kaynaklanan Belirsizlik

Virgül konulmadığında bir sözcük iki farklı ögeye bağlanabilir:

• Genç sürücüye bağırdı. → (1) Genç olan sürücüye bağırdı. (2) Genç, sürücüye bağırdı. → Virgülle ayrılmalı
• Güzel kız arkadaşına baktı. → Kız mı güzel, yoksa arkadaş mı güzel? → bozuk

Cümlede zorunlu bir öge (özne, yüklem, nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci) eksik olduğunda anlam bozulur. Yine dağıtma yöntemi uygulanır.

Eksik Öge	Bozuk Örnek	Düzeltme
Özne	Okulun inşaatı tamamlandı, hizmete açıldı.	… okul hizmete açıldı.
Yüklem	Salatayı ben, çorbayı sen yap.	Salatayı ben yapayım, çorbayı sen yap.
Belirtili Nesne	Sana farklı davranıyor, seni seviyor.	Sana farklı davranıyor, seni seviyor. (neyi/kimi?)
Dolaylı Tümleç	Beni sevmediğini, beni değer verdiğini söyledi.	… bana değer verdiğini söyledi.
Zarf Tümleci	Okulu her zaman sevdim, her zaman aksatmadım.	… hiçbir zaman aksatmadım. (olumsuz yüklem = hiç)

Özne Değişimi Gerektiren Sıralı Cümleler

Sıralı cümlelerde ilk cümlenin öznesi olumsuzu (kimse, hiçbiri) ikinci cümlenin olumlu yüklemiyle bağdaşmıyorsa yeni özne eklenmelidir:

• Hiçkimse derse gelmemiş, bahçede top oynuyordu. → "oynuyordu" olumlu yüklem, "hiçkimse" ile çelişir → ikinci cümleye "herkes" özne eklenmeli

Türkçede yüklemin kişi, sayı ve anlam bakımından özneyle uyumlu olması gerekir. Uyumsuzluk anlatım bozukluğuna yol açar.

Temel Kural Tablosu

Özne Durumu	Yüklem	Örnek
İnsan — tekil özne	Tekil yüklem	Komşum geldi.
İnsan — çoğul özne	Tekil ya da çoğul yüklem (ikisi de doğru)	Komşularım geldi. / Komşularım geldiler.
İnsan dışı varlık	Her zaman tekil yüklem	Duvarlar yıkıldı. (yıkıldılar — yanlış)
Belgisiz sözcük (birkaç, bazı…)	Tekil yüklem	Birkaç kişi geldi. (geldiler — yanlış)
Sayı sıfatı ile (üç kişi…)	Tekil yüklem	İki genç geldi. (geldiler — yanlış)

Kişileştirme istisnası: İnsan dışı bir varlığa insan niteliği verilmişse öznenin çoğulluğuna göre yüklem çoğul da olabilir.

Ağaçlar dans ediyorlar. → Kişileştirme var; ağaçlara insan özelliği verilmiş → doğru kullanım.

Bir cümlede birden fazla fiil veya fiilimsi bulunuyorsa hepsinin çatısı uyumlu olmalıdır.

Çatı Uyumsuzluğu

Edilgen çatıdaki bir fiil etken çatılı bir fiilimsiyle kurulamazsa bozukluk oluşur:

• Veliler okula çağırıp toplantı yapıldı. → "çağırıp" etken, "yapıldı" edilgen → bozuk. Düzeltme: Veliler okula çağrılıp toplantı yapıldı.

Tamlayan Eksikliği

İsim tamlamasında tamlayan eki düşürülmüşse anlam bozulabilir:

• Çalışkan öğrenci doğru programla çalışması gerekir. → "öğrencinin çalışması" olmalı → tamlayan eki "-in" eksik

Ek Fiil Eksikliği

İsim cümlelerinde birden fazla yüklem varsa ek fiil her yüklemde bulunmalıdır:

• Yüzü biçimli ama uzun boylu değildi. → "yüzü biçimliydi, uzun boylu değildi" olmalı → ilk yüklemde ek fiil eksik
• Hayatı zorluklarla dolu ama bundan şikâyetçi değildi. → "Hayatı zorluklarla doluydu" olmalı → ek fiil eksik

Fiilimsi Eksikliği

Dağıtma yapıldığında bir fiilimsi diğeriyle uyumsuz kalıyorsa biri eksiktir:

• Akşam yemeğini tatlı ve su içerek tamamladı. → "tatlı içerek" olmaz; "tatlı yiyerek ve su içerek" olmalı
• Tören için kravat ve beyaz gömlek giymesi gerekiyor. → kravat giyilmez, takılır; "kravat takması ve beyaz gömlek giymesi" olmalı

Bağlaç Yanlışlığı

• "Ne…ne" bağlacı: Yüklem olumlu çekimlenir; bağlaç zaten olumsuz anlam taşır. Konsere ne Esra ne de Aysun gitmedi. → yanlış (çifte olumsuz); doğrusu: Konsere ne Esra ne de Aysun gitti.
• "Ama" bağlacı: İki yan cümle arasında karşıtlık/kısıtlama ilişkisi olmalıdır. İkisi de aynı yönde anlam taşıyorsa "ama" kullanılamaz. "Eve gitti ama yorgundu" → doğru (karşıtlık var). "İyi bir öğrenciydi ama zekiydi" → yanlış (ikisi de olumlu, çelişki yok).

Türkçede dil ekonomisi ilkesi, bir sözcükle anlatılabilecek bir şeyi iki sözcükle anlatmayı yasaklar. Bu ilkeye aykırı kullanımlar da anlatım bozukluğu sayılır.

Eylem Yerine Yapma/Etme Getirme

Bir sözcük tek başına eylem anlamı taşırken onu isme çevirip yardımcı fiil eklenmesi hem dil ekonomisine hem de anlatım güzelliğine aykırıdır:

• Takım sahaya giriş yaptı. → "girdi" yeterlidir; "giriş yaptı" gereksiz uzatma
• Kırmızı araç sahada bekleme yapıyor. → "bekliyor" yeterlidir
• Onun tavırlarından kuşku duydum. → "kuşkulandım" yeterlidir
• Selim paket yapıyor. → "paketliyor" yeterlidir

Gereksiz Yere İyelik Eki Kullanımı

Fiilimsilerde özne ile isim-fiilin öznesi aynı kişiyse iyelik eki kullanılmaz. Farklı kişilere ait eylemlerde iyelik eki gereklidir:

• Araba sürmesini biliyor. → özne ve isim-fiilin öznesi aynı kişi → iyelik eki gereksiz; doğrusu: Araba sürmeyi biliyor.
• Kitap okumasını seviyor. → iyelik eki gereksiz; "kitap okumayı seviyor" yeterli
• Bisiklete binmesini biliyor. → "bisiklete binmeyi biliyor" yeterli

Karşılaştırma: Onun araba sürmesini izledim. → özne (ben) ve isim-fiilin öznesi (o) farklı → iyelik eki doğru, gerekli.

Sınava hazırlık için tüm bozukluk türlerinin özet karşılaştırması:

Bozukluk Türü	Kaynak	Düzeltme Yöntemi
Gereksiz sözcük	Anlam	Birini at
Çelişen sözcük	Anlam	Birini at
Yanlış anlamda sözcük	Anlam	Sözcüğü değiştir
Yanlış yerde sözcük	Anlam	Yeri değiştir
Anlam belirsizliği	Anlam	Belirten sözcük ekle
Deyim / atasözü yanlışı	Anlam	Doğru deyimi / atasözünü kullan
Tamlama yanlışı	Dil bilgisi	Dağıtma işlemi uygula
Öge eksikliği	Dil bilgisi	Eksik ögeyi dağıtarak ekle
Özne–yüklem uyumsuzluğu	Dil bilgisi	Yüklemi özneyle uyumlu yap
Çatı uyumsuzluğu	Dil bilgisi	Tüm fiilleri aynı çatıya getir
Ek fiil eksikliği	Dil bilgisi	Ek fiili ekle
Fiilimsi eksikliği	Dil bilgisi	Eksik fiilimsiye uygun eylem ekle