Felsefe Tarihi: Rönesans ve Aydınlanma (15-19. YY)

15-19. yüzyıl felsefesi, AYT Felsefe Grubu (Sosyal Bilimler-2) testinin yıllık olarak 1-2 sorusunu üreten ve müfredatın en geniş kısmını oluşturan başlıktır. Felsefe Grubu testi 12 soruluktur ve bu soruların önemli bir kısmı modern dönem filozoflarının görüşleriyle ilgilidir. Konu üç ana dönemi kapsar: Rönesans-Reform (15-17. yy), Aydınlanma Çağı (18. yy) ve 19. Yüzyıl Felsefesi.

Rönesans, Avrupa'nın 1300 yıllık Orta Çağ skolastik düşüncesinin sona erdiği, antik Yunan-Roma kültürünün yeniden keşfedildiği bir "yeniden doğuş" dönemidir. 17. yüzyıl rasyonalizm (Descartes, Spinoza, Leibniz) ile empirizmin (Locke, Berkeley, Hume) tartışmasına sahne olur. 18. yüzyıl Aydınlanması bu birikimi siyasi-toplumsal alana taşır; Kant ise iki akımı sentezler. 19. yüzyıl ise Hegel'in diyalektiği, pozitivizm, materyalizm, faydacılık ve Nietzsche'nin radikal eleştirisi ile sona erer.

Bu Konuda İşlenecek Başlıklar

• Rönesans-Reform: Hümanizm (Petrarca, Erasmus, Montaigne, Machiavelli), matbaa, coğrafi keşifler, dini reform.
• Bilimsel devrim: Kopernik, Kepler, Galileo, Newton, Bacon'un tümevarımcı yöntemi.
• 17. yüzyıl rasyonalizm: Descartes (cogito ergo sum, düalizm), Spinoza (panteizm), Leibniz (monadoloji).
• 17. yüzyıl empirizm: Locke (tabula rasa), Berkeley (esse est percipi), Hume (nedensellik eleştirisi).
• 18. yüzyıl Aydınlanma: Voltaire, Diderot, Rousseau, Montesquieu, Adam Smith, Holbach.
• Kant: Üç kritiği, sentetik a priori, kategorik imperatif, fenomen-numen ayrımı, "Aydınlanma nedir?".
• Alman idealizmi: Fichte, Schelling, Hegel'in diyalektiği ve mutlak ruh.
• Pozitivizm-materyalizm: Comte'un üç hal yasası, Feuerbach, Marx'ın tarihsel materyalizmi.
• Faydacılık: Bentham (nicel) ve Mill (nitel, zarar ilkesi).
• Yaşam felsefesi: Schopenhauer (irade), Kierkegaard (varoluş), Nietzsche (üstün insan, güç istenci).
• 19. yüzyıl sonu geçişler: Pragmatizm (Peirce, James) ve Bergson (élan vital).
• Karıştırılan kavramlar tablosu ve çözümlü AYT örnekleri.

Hızlı Tarama: 25 Filozof — 25 Anahtar Kavram

Sınava 1 hafta varsa yalnızca bu tabloyu ezberlemek bile sorunun yarısını cevaplar.

Filozof	Anahtar Kavram	Yüzyıl-Akım
Petrarca	Hümanizmin babası	14. yy / Hümanizm
Erasmus	Deliliğe Övgü	16. yy / Hümanizm
More	Ütopya	16. yy / Hümanizm
Montaigne	"Que sais-je?" / Denemeler	16. yy / Şüphecilik
Machiavelli	Prens / Realpolitik	16. yy / Siyaset
Kopernik	Heliocentric (1543)	16. yy / Bilim
Galileo	"Doğa kitabı matematik dilinde"	17. yy / Bilim
Newton	Principia (1687) / kütleçekim	17. yy / Bilim
Bacon	Tümevarım / "Bilgi güçtür" / İdoller	17. yy / Empirizm öncüsü
Descartes	Cogito ergo sum / metodik şüphe / düalizm	17. yy / Rasyonalizm
Spinoza	Deus sive Natura / panteizm / tek töz	17. yy / Rasyonalizm
Leibniz	Monad / yeter sebep / "mümkün dünyaların en iyisi"	17-18. yy / Rasyonalizm
Locke	Tabula rasa / birincil-ikincil nitelik	17. yy / Empirizm
Berkeley	"Esse est percipi" / idealizm	18. yy / Empirizm
Hume	Nedensellik eleştirisi / olgu-değer ayrımı	18. yy / Empirizm
Voltaire	Tolerans / Candide / deizm	18. yy / Aydınlanma
Rousseau	Toplum sözleşmesi / genel irade	18. yy / Aydınlanma
Montesquieu	Kuvvetler ayrılığı / "Yasaların Ruhu"	18. yy / Aydınlanma
Adam Smith	Görünmez el / iş bölümü	18. yy / Aydınlanma
Kant	Üç Kritik / sentetik a priori / kategorik imperatif	18. yy / Sentez
Hegel	Diyalektik / mutlak ruh / "tarih akıllaşıyor"	19. yy / İdealizm
Comte	Üç hal yasası / sosyoloji kurucusu	19. yy / Pozitivizm
Marx	Tarihsel materyalizm / sınıf çatışması / "din halkın afyonudur"	19. yy / Materyalizm
Bentham / Mill	Faydacılık (nicel / nitel) / zarar ilkesi	19. yy / Faydacılık
Schopenhauer / Nietzsche	İrade-kötümserlik / "Tanrı öldü", üstün insan	19. yy / Yaşam felsefesi

Rönesans, kelime anlamı olarak "yeniden doğuş" demektir ve Latince renascentia sözcüğünden gelir. 14. yüzyıl sonunda İtalya'da başlayıp 15-17. yüzyıllarda tüm Avrupa'ya yayılan bu dönem, kendisinden önceki yaklaşık 1300 yıllık Orta Çağ skolastik düşüncesini reddedip antik Yunan ve Roma kültürünü yeniden keşfetmeyi amaçlamıştır. "Yeniden doğuş" ifadesi de zaten antik dünyanın akıl-bilim-sanat değerlerinin tekrar canlanmasına yapılan bir göndermedir.

Rönesans'ın Ortaya Çıkış Koşulları

• Çeviri faaliyetleri: 9-12. yüzyıllarda İslam dünyasında yapılan çeviri çalışmaları (özellikle Abbasi dönemi Beytü'l-Hikme), antik Yunan eserlerini koruyup geliştirmiştir. 12. yüzyıldan itibaren Endülüs ve Sicilya üzerinden bu eserler Batı'ya aktarılmıştır. Aristoteles'in eserleri Avrupa'ya İslam felsefesi (özellikle İbn Rüşd) yorumlarıyla ulaşmıştır.
• Matbaa: 1455 yılında Johannes Gutenberg'in hareketli baskıyla bastığı İncil ile birlikte bilgi yayılımı kitlesel hale gelmiştir. Bu sayede kitap fiyatları düşmüş, okur-yazarlık artmış ve fikirlerin dolaşımı hızlanmıştır.
• Coğrafi keşifler: Kristof Kolomb'un 1492'de Amerika kıtasına ulaşması, Vasco da Gama'nın 1498'de Hindistan yolunu açması ve Macellan'ın 1519-1522'deki dünya çevresi seferi, Avrupalı insanın ufkunu genişletmiştir.
• İstanbul'un fethi (1453): Bizans'tan İtalya'ya kaçan Yunan bilginleri, beraberlerinde antik Yunan elyazmalarını da getirmiş ve İtalyan şehir devletlerinde antik kültürün canlanmasına katkıda bulunmuştur.
• Ekonomik koşullar: İtalya'nın zengin şehir devletleri (Floransa, Roma, Venedik, Milano) Akdeniz ticaretinden kazandıkları servetle sanatçıları ve düşünürleri desteklemişlerdir. Medici ailesi Floransa'da bu hamiliğin (sanat-bilim patronluğunun) simgesidir.
• Skolastik düşüncenin tıkanması: Orta Çağ'da din merkezli felsefenin akıl ile imanı bağdaştırma çabası 14. yüzyılda Ockham'ın eleştirisiyle başarısızlığa uğramış ve dünya işlerine yönelmek için bir boşluk açılmıştır.

Rönesans Düşüncesinin Temel Özellikleri

Özellik	Skolastik Düşünce (Orta Çağ)	Rönesans Düşüncesi
Merkez	Tanrı (teosentrik)	İnsan (antroposentrik)
Otorite	Kilise, Aristoteles, Kutsal Kitap	Akıl, deney, gözlem, antik klasikler
Yöntem	Tümdengelim, dogma, otorite	Gözlem, eleştirel akıl, hümanist okuma
Hayat anlayışı	Öteki dünya odaklı (ahirete hazırlık)	Bu dünya odaklı (yaşamı zenginleştirmek)
Sanat	Dini konular, simgeci	Anatomik insan figürü, perspektif, doğa
Eğitim	Manastır, ilahiyat, dogmatik	Üniversite, beşeri bilimler (studia humanitatis)

Dini Reform (Reform Hareketi)

Rönesans'ın dini boyutu olan Reform, 1517'de Almanya'da Augustinus tarikatı keşişi Martin Luther'in Wittenberg Kilisesi'nin kapısına astığı 95 tezle başlamıştır. Luther kilisenin endüljans (günah affı belgesi) satışını eleştirmiş, "Sola Scriptura" (yalnızca kutsal yazı) ve "Sola Fide" (yalnızca iman) ilkelerini savunmuştur. Bu hareket Protestanlığı ve Katolik Kilisesi'nin yanında yeni mezheplerin doğmasına yol açmıştır. Jean Calvin (1509-1564) Cenevre'de daha katı bir Protestanlık geliştirmiş ve modern kapitalist iş etiğinin temelini atmıştır.

Hümanizm, Rönesans'ın felsefi kalbidir. Latince humanitas (insanlık) sözcüğünden gelir ve insanı evrenin merkezine yerleştiren, antik klasikleri model alan, eleştirel okumayı önemseyen bir düşünme biçimidir. Hümanistler bireysel düşünceyi, ifade özgürlüğünü ve insanın kendi yaratıcılığını yüceltmişlerdir.

Francesco Petrarca (1304-1374): Hümanizmin Babası

İtalyan şair ve âlim Petrarca, Rönesans öncesinin habercisi sayılır ve genellikle "Hümanizmin babası" olarak anılır. Latin klasiklerini (özellikle Cicero) yeniden araştırmış, şiirlerinde sevdiği Laura için bireysel duyguları ön plana çıkarmıştır. Antik dünyaya duyduğu özlem ve Orta Çağ'a duyduğu mesafe Rönesans tutumunu öncelemiştir.

Desiderius Erasmus (1466-1536)

Hollandalı kuzey hümanizminin öncüsüdür. Yunanca-Latince Yeni Ahit baskısı (1516) ile kutsal metinleri filolojik açıdan inceleyerek kilise otoritesinin metinsel temellerini eleştirmiştir.

• "Deliliğe Övgü" (1509): Kilisenin yozlaşmasını, ruhban sınıfın ahlaksızlığını, dönemin teolojik kabuklarını ironi ile eleştirir. "Delilik" karakteri ağzından dönemin tüm kurumları alaya alınır.
• Reform hareketinin entelektüel atalarından sayılır ama Luther'le aynı çizgiye gelmemiş, kilise içinde reform yanlısı kalmıştır.
• "Aptal aptaldır, akıllı çoğu zaman daha aptaldır" gibi sözleriyle insan doğasının kendi kendini kandırma eğilimini de göstermiştir.

Thomas More (1478-1535)

İngiliz hukukçu ve devlet adamı; Henry VIII'in baş yardımcısı. Kralın Anglikan reformuna karşı çıktığı için 1535'te idam edilmiştir.

• "Ütopya" (1516): Hayali bir adanın siyasi-toplumsal düzenini anlatan eser. "Hiçbir yer" anlamındaki Yunanca ou-topos sözcüğünden bu türe adını vermiştir. Özel mülkiyetin olmadığı, herkesin altı saat çalıştığı, savaşın zorunluluk olduğu bir ada.
• Eserin amacı dönemin İngiltere'sinin (özel mülkiyete dayalı, yoksulluk üreten yapısının) eleştirisidir.
• Platon'un Devlet'inden ve hümanist kökenden beslenir; modern ütopyacılığın kurucusudur.

Michel de Montaigne (1533-1592)

Fransız aydın; modern deneme türünün kurucusu olarak bilinir. Essais (Denemeler, 1580) adlı eserinde gündelik konulardan ölüme, dostluğa, eğitime, başka kültürlerin gelenek ve göreneklerine kadar kişisel-eleştirel düşüncelerini yazmıştır.

• Ünlü sözü: "Que sais-je?" (Ne biliyorum?) — bu söz felsefi şüpheciliğin Rönesans biçimidir.
• Yargılarımızın çoğunun gelenek ve önyargılardan kaynaklandığını; gerçek bilgeliğin kendi cahilliğini fark etmek olduğunu söyler.
• Yöntemi: kendisini gözlemleyerek insanı tanımak. "Ben kendimi tanımakla insanı tanırım."
• Sokrates'ten beslenir; Pyrrhoncu şüpheciliği canlandırır ve modern Batı düşüncesinde bireysel-eleştirel tutumun önünü açar.

Niccolò Machiavelli (1469-1527)

İtalyan diplomat ve siyaset düşünürü. Rönesans dönemi siyaset felsefesinin sembol ismi.

• "Prens" (Il Principe, yazılı 1513, basım 1532): İdeal bir hükümdarın değil, iktidarda kalan bir hükümdarın nasıl davranması gerektiğini anlatır. Realpolitik'in (gerçekçi siyaset) ilk metnidir.
• "Amaç araçları meşrulaştırır" anlayışı kendisine atfedilir; ahlak ile siyaseti birbirinden ayırır.
• Hükümdar gerekirse korkulan, sevilmemesi gereken biri olmalıdır; halkın memnuniyeti değil iktidarın sürekliliği temeldir.
• "Söylevler" (Discorsi) eserinde ise cumhuriyetçi yönetimi savunarak, "Prens"'le çelişen daha demokrat bir yüz gösterir.
• "Makyavelizm" terimi günümüzde "ahlaksız siyaset" anlamında kullanılır; aslında Machiavelli ahlakı reddetmemiş, siyasetin ayrı bir alan olduğunu vurgulamıştır.

Rönesans'ın doğa bilimleri alanındaki uzantısı Bilimsel Devrim (yaklaşık 1543-1687) olarak adlandırılır. Bu dönemde 2000 yıllık Aristoteles-Ptolemaios doğa anlayışı çökmüş ve modern bilimin matematiksel-deneysel yöntemi kurulmuştur.

Nikolaus Kopernik (1473-1543)

Polonyalı astronom ve din adamı. Bilimsel devrimin başlatıcısı sayılır.

• "Göksel Kürelerin Devinimleri Üzerine" (De revolutionibus orbium coelestium, 1543): Ölümünden hemen önce yayımlanan bu eserde, Dünya'nın değil Güneş'in evrenin merkezi olduğunu öne sürmüştür (heliocentric / güneş merkezli sistem).
• Bu görüş, Aristoteles ve Ptolemaios'un Dünya merkezli (geocentric) sistemini ve dolayısıyla ortaçağ kozmolojisini temelden sarsmıştır.
• Dünya hem kendi çevresinde döner hem de Güneş'in etrafında bir yıllık dönüşünü tamamlar.
• Eserin ilk önsözü kitabın "matematiksel bir varsayım" olduğunu vurgulayarak kilise reaksiyonunu yumuşatmaya çalışmıştır; ancak görüş bilim tarihinin "Kopernik Devrimi" olarak anılan dönüşümünü başlatmıştır.

Tycho Brahe (1546-1601) ve Johannes Kepler (1571-1630)

Danimarkalı astronom Brahe, çıplak gözle yapılan en hassas gök gözlemlerini gerçekleştirmiştir; Mars başta olmak üzere gezegenlerin konumlarını ölçmüştür. Onun verilerini kullanan Alman astronom Kepler, gezegenlerin Güneş etrafındaki yörüngelerinin elips olduğunu ve gezegen hareketinin üç matematiksel yasasına bağlandığını göstermiştir. "Astronomia Nova" (1609) ve "Harmonices Mundi" (1619) eserleri ile Kopernik sistemini matematiksel olarak doğrulamıştır.

Galileo Galilei (1564-1642)

İtalyan fizikçi-astronom; modern bilimsel yöntemin ve deneyselciliğin öncülerinden.

• 1609'da geliştirdiği teleskopla gökyüzünü gözlemleyerek Jüpiter'in dört uydusunu, Ay'ın yüzeyindeki dağları, Venüs'ün evrelerini keşfetmiştir; bu gözlemler heliocentric sistemi destekler niteliktedir.
• "İki Büyük Dünya Sistemi Üzerine Diyalog" (Dialogo, 1632) eserinde Kopernik sistemini savunması üzerine 1633'te Engizisyon Mahkemesi tarafından yargılanmış ve görüşünü geri çekmek zorunda bırakılmıştır. Mahkeme sonrası söylediği rivayet edilen "Eppur si muove" (Yine de dönüyor) sözü onun zihinsel direnişinin simgesi olmuştur.
• Ünlü ifadesi: "Doğa kitabı matematik dilinde yazılmıştır." Bu söz modern bilimin matematiksel doğa anlayışının temelidir.
• Düşen cisimler hakkında deneyleri (Pisa Kulesi efsanesi) ve eylemsizlik ilkesinin habercisi olan görüşleriyle Newton mekaniğinin yolunu açmıştır.

Isaac Newton (1643-1727)

İngiliz matematikçi-fizikçi; bilimsel devrimi tamamlayan dev figür.

• "Doğa Felsefesinin Matematiksel İlkeleri" (Philosophiae Naturalis Principia Mathematica, 1687): Üç hareket yasası (eylemsizlik, F=ma, etki-tepki) ve evrensel kütleçekim yasasını matematiksel olarak ortaya koymuştur.
• Yer ile gök fiziğini birleştirdi: Bir elmanın yere düşmesi ile Ay'ın Dünya çevresinde dönmesi aynı yasaya bağlıdır.
• Mekanik determinizmin (evrenin saat gibi işlediği görüşünün) klasik temelidir.
• Ünlü sözü: "Eğer ben uzağı görebildiysem, devlerin omuzlarında durduğum içindir."
• Aydınlanma çağının düşünürleri Newton'ın sentezini akıl-bilimin zaferi olarak yorumlamış ve bu sentezi felsefede de aramaya başlamıştır.

Francis Bacon (1561-1626): Modern Yöntemin Babası

İngiliz devlet adamı ve filozof. Modern bilimsel yöntemin felsefi kuramcısıdır.

• "Novum Organum" (Yeni Araç, 1620): Aristoteles'in tümdengelimci mantığına alternatif olarak tümevarımcı yöntemi (induction) önerir. Önce gözlem ve deney, sonra genel yasa.
• İdoller (putlar) öğretisi: İnsanların doğru bilgiye ulaşmasını engelleyen önyargıları sınıflandırır:
  1. Soy idolleri (idola tribus): İnsan türünün ortak yanılgıları (örneğin doğada düzen aramak).
  2. Mağara idolleri (idola specus): Bireyin kendi eğitimi, mizacı ve okumalarından doğan önyargılar.
  3. Çarşı idolleri (idola fori): Dilden ve kelimelerden kaynaklanan yanılgılar.
  4. Tiyatro idolleri (idola theatri): Felsefi sistemlerin ve otorite görüşlerinin yarattığı yanılgılar.
• Ünlü sözü: "Bilgi güçtür" (Scientia est potentia / Knowledge is power). Bilim insanın doğaya hâkim olmasının yoludur.
• "Yeni Atlantis" (1626): Bilimsel-teknolojik gelişmenin yönetildiği ütopik bir ada; modern araştırma kurumlarının tasarımıdır.
• Empirizmin ve bilimsel yöntemin kuramsal kurucusu olarak Locke-Hume çizgisini hazırlar.

Rasyonalizm (akılcılık), bilginin kaynağını akıl olarak gören modern bilgi teorisi okuludur. 17. yüzyılda Kıta Avrupası'nda (Fransa, Hollanda, Almanya) Descartes-Spinoza-Leibniz üçlüsü ile sistematik olarak gelişmiştir. Empirizmin tersine, deneyim öncesi (a priori) bilginin mümkün olduğunu, doğuştan idealar bulunduğunu ve matematik gibi kesin bilgilerin akıl yoluyla kavrandığını savunur.

René Descartes (1596-1650): Modern Felsefenin Babası

Fransız matematikçi-filozof. Modern felsefenin başlatıcısı sayılır; analitik geometriyi de kurmuştur.

Metodik Şüphe

Descartes, kesin bilgiye ulaşmak için her şeyden yöntemli olarak şüphe etmek gerektiğini söyler. Şüphe duyu organlarından, matematiksel yargılardan ve hatta uyanık olup olmadığından bile şüphe edilecek noktaya kadar gider. "Kötü cin (déceitful demon) varsayımı" ile her bilginin yanıltıcı olabileceğini düşünür. Ancak bu şüpheden geriye kalan tek kesinlik şudur: "şüphe ediyorum, dolayısıyla düşünüyorum".

Cogito Ergo Sum: "Düşünüyorum, öyleyse varım"

Descartes'ın felsefesinin temeli olan bu söz, "Yöntem Üzerine Söylev" (Discours de la méthode, 1637) ve "İlk Felsefe Üzerine Meditasyonlar" (1641) eserlerinde yer alır.

• Şüphe ettiğim için düşündüğümden, düşündüğüm için var olduğumdan emin olabilirim.
• İlk kesinlik düşünen benin (cogito) varlığıdır.
• Bu noktadan sonra Descartes Tanrı'nın varlığını kanıtlamaya, sonra dış dünyanın varlığına geçer.

Düalizm: Res Cogitans / Res Extensa

Descartes evreni iki temel tözden oluşmuş kabul eder:

Töz	Özellikleri
Res cogitans (düşünen şey)	Ruh, zihin; uzamsız, bölünemez; düşünme yeteneği esastır.
Res extensa (uzamlı şey)	Madde, beden; uzaylı (yer kaplayan), bölünebilir; mekanik yasalara tâbi.

Bu ikici (düalist) anlayış, ruh-beden ilişkisi sorununu doğurmuştur ve Descartes bunu beynin ortasındaki epifiz bezi (pineal beze; küçük bir çam kozalağı biçiminde olduğu için bu adı alır) aracılığıyla çözmeye çalışmıştır.

Doğuştan İdealar

Descartes'a göre bazı ideler doğuştan gelir; deneyimle kazanılmaz: Tanrı, sonsuzluk, geometrik kavramlar (üçgen, daire, sayı), kendi varlığım. Bu görüş empirizmin ana eleştirisi olacaktır.

Baruch Spinoza (1632-1677)

Hollandalı Yahudi filozof; Amsterdam'daki sinagogdan aforoz edilen bağımsız düşünür. Mercek imalathanesinde çalışarak hayatını sürdürmüştür.

• "Etika" (Ethica, ölümünden sonra 1677): Geometrik yöntemle yazılmış (tanım, aksiyom, önerme, kanıt biçiminde) sistematik bir felsefedir.
• Tek töz öğretisi: Descartes'ın iki tözünün aksine Spinoza'ya göre tek bir töz vardır ve bu töz sonsuz, kendinden var ve ezelidir. "Töz kendi başına var olan ve kendisi aracılığıyla anlaşılan şeydir."
• Deus sive Natura ("Tanrı ya da Doğa"): Tanrı ve doğa aynı tözün iki adıdır. Bu görüş panteizm (her şey Tanrı'da, Tanrı her şeyde) olarak adlandırılır.
• Tözün iki sıfatı vardır insanın bilebileceği: düşünce ve uzam. Descartes'taki iki ayrı töz aslında tek tözün iki sıfatıdır.
• İnsan ahlakı için "üçüncü bilgi türü" olan sezgisel-rasyonel kavrama yoluyla doğanın bütünlüğünü görmek özgürlüğü doğurur.
• "Conatus" kavramı: her varlığın varlığını sürdürme çabası. İnsanın tüm duyguları bu çabaya bağlı açıklanır.

Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716)

Alman matematikçi-filozof. Newton'la bağımsız olarak kalkülüsü (diferansiyel ve integral hesap) keşfetmiştir; ikili sayı sistemini de geliştirmiştir.

• "Monadoloji" (1714) ve "Theodicy" (1710): Ana eserleri.
• Monadlar: Evrenin temel yapı taşlarıdır; bölünemez, ruhsal ("metafizik atom"), penceresizdir (birbiriyle doğrudan etkileşmezler). Her monad kendi içinde tüm evreni yansıtır (önceden uyumlandırılmış uyum, harmonia praestabilita).
• Yeter sebep ilkesi: "Hiçbir şey nedensiz var değildir; her şeyin var olmasının bir nedeni vardır." Bu ilke modern mantığın temellerinden biridir.
• "Mümkün dünyaların en iyisi": Tanrı her olası dünyayı tartmış ve en iyisini yaratmıştır. Voltaire bu görüşü "Candide" eserinde ironi ile eleştirmiştir.
• Çelişmezlik ilkesi (akıl gerçekleri) ile yeter sebep ilkesi (olgu gerçekleri) ayrımı modern mantığın temelidir.

Empirizm (deneyimcilik), bilginin kaynağını yalnızca deneyim olarak gören bilgi teorisi okuludur. 17-18. yüzyıllarda İngiliz adasında (Britanya) Locke-Berkeley-Hume üçlüsü ile sistematik gelişmiştir. Rasyonalizmin doğuştan ideler tezini reddederler ve zihni "boş levha" olarak görürler.

John Locke (1632-1704): Empirizmin Kurucusu

İngiliz hekim-filozof; aynı zamanda modern liberalizmin de baş kuramcılarından.

• "İnsan Anlayışı Üzerine Bir Deneme" (An Essay Concerning Human Understanding, 1690): Empirizmin temel eseri.
• Tabula rasa: İnsan zihni doğuştan boş bir levhadır; üzerine deneyim her şeyi yazar. "Doğuştan idealar yoktur." Descartes'ın doğuştan ideler tezi reddedilir.
• Bilginin iki kaynağı vardır: duyumlar (sensation, dış dünyadan) ve iç gözlem (reflection, zihnin kendi işlemlerini gözlemlemesi).
• Birincil-ikincil nitelikler ayrımı:
  • Birincil nitelikler (objektif): Şekil, büyüklük, hareket, sayı. Nesnenin kendisinde vardır.
  • İkincil nitelikler (sübjektif): Renk, ses, koku, tat. Nesneye değil bizim duyumumuza aittir.
• "İki Yönetim Antlaşması" (1689): Doğal haklar (yaşam, özgürlük, mülkiyet), toplum sözleşmesi, sınırlı hükümet ve devrim hakkı kuramı. Amerikan ve Fransız devrimlerinin temel teorik kaynağı olmuştur.

George Berkeley (1685-1753)

İrlandalı piskopos-filozof; empirizmi radikal sonuçlarına götüren düşünür.

• "İnsan Bilgisinin İlkeleri Üzerine Bir İnceleme" (1710): Locke'tan gelen empirizmi mantıksal sonucuna taşır.
• "Esse est percipi" (var olmak algılanmaktır): Bir şeyin var olduğunu söylemek, onun algılanıyor olduğunu söylemekle aynıdır. Algılanmayan bir şeyin var olduğunu söylemenin anlamı yoktur.
• İdealizm: Madde diye bağımsız bir töz yoktur; sadece zihinler ve onların algıları vardır. Locke'un birincil-ikincil nitelikler ayrımı geçersizdir; her ikisi de algıdır.
• Algılanmadığı zaman dünyanın var olmaya devam etmesi Tanrı'nın algısı sayesindedir; her şey Tanrı'nın zihninde olduğu için sürekli vardır.
• Bu görüş empirizmin kendisinin özüne bir tehdit gibi görünür; "tutarlı ama akla aykırı" olarak nitelendirilmiştir.

David Hume (1711-1776): Şüpheci Empirizmin Zirvesi

İskoç filozof, tarihçi; aydınlanmanın en sert eleştirmenlerinden.

• "İnsan Doğası Üzerine Bir İnceleme" (Treatise of Human Nature, 1739): Genç dönem ana eseri. "İnsan Anlığı Üzerine Soruşturma" (1748) ile bu çalışmayı geliştirmiştir.
• İzlenim-ide ayrımı: Tüm zihin içerikleri ya izlenim (impression, canlı duyum) ya da idedir (idea, izlenim sonrası soluk kopya). "Hangi izlenimden geliyor?" sorusuna yanıt bulamadığımız hiçbir kavram geçerli değildir.
• Nedensellik eleştirisi: "A olduğunda B olur" yargısı zorunlu bir ilişkiyi göstermez. Sadece geçmişte sürekli A'dan sonra B'nin geldiğini gözlemledik. Aralarındaki "zorunluluk" bizim alışkanlığımızdır, dünyada bulunan bir şey değildir.
• Tümevarım problemi: Hiçbir tümevarım rasyonel olarak gerekçelendirilemez. "Şimdiye kadar güneş doğdu, dolayısıyla yarın da doğacak" yargısı tek başına akılla kanıtlanamaz; çıkarımın geçerliliği için doğanın değişmediği varsayılmalıdır ki bunun kendisi tümevarımla bilinir; bu da kısır döngüdür.
• Olgu-değer ayrımı (Hume Yasası): "Olan"dan (is) "olması gereken"e (ought) mantıksal geçiş yapılamaz. Bir şeyin nasıl olduğu, nasıl olması gerektiğini doğrudan vermez. Bu ayrım modern etik felsefesinin temel ilkelerinden biridir.
• Benlik eleştirisi: Sürekli bir "ben" yoktur; benlik, art arda gelen izlenimlerin bir demeti (bundle of perceptions) gibidir. Descartes'ın "düşünüyorum, varım" çıkarımı sorgulanır.
• Hume'un radikal şüpheciliği Kant'ı "dogmatik uykusundan uyandırmıştır"; Kant'ın transendental felsefesi Hume'un eleştirisine cevap olarak doğmuştur.

Rasyonalizm-Empirizm Karşılaştırması

Konu	Rasyonalizm	Empirizm
Bilginin kaynağı	Akıl	Deneyim (duyum + iç gözlem)
Doğuştan idealar	Vardır	Yoktur (tabula rasa)
Yöntem	Tümdengelim, matematiksel	Tümevarım, deneysel
Coğrafya	Kıta Avrupası	Britanya
Temsilciler	Descartes, Spinoza, Leibniz	Locke, Berkeley, Hume
Bilim örneği	Matematik, geometri	Fizik, kimya, biyoloji

Aydınlanma (Aufklärung, Lumières, Enlightenment), 18. yüzyıl Avrupa'sının en önemli düşünce hareketidir. Newton'un fizikteki sentezini, Locke'un toplum sözleşmesini ve aklın gücüne duyulan inancı temel alır. Önceki yüzyılların bilim-felsefe birikimini siyasi-toplumsal-eğitsel alana taşımaya çalışmıştır.

Aydınlanmanın Genel Özellikleri

• Aklın egemenliği: İnsanın doğuştan getirdiği aklın doğru kullanımı tüm sorunları çözer.
• Bireycilik: Bireyin hak, özgürlük ve onurunu mutlak değer olarak görür.
• İlerlemeci tarih anlayışı: İnsanlık tarihi cehaletten bilgiye, baskıdan özgürlüğe doğru ilerler.
• Tolerans (hoşgörü): Din, fikir, mezhep özgürlüğü temeldir. Voltaire'e atfedilen ünlü ilke: "Görüşüne katılmıyorum ama söyleme hakkını sonuna kadar savunurum." (Bu söz aslında Voltaire'in tutumunu Evelyn Beatrice Hall'ün 1906'da özetleyişidir; ancak Voltaire'in tolerans anlayışını birebir yansıttığı için ona atfedilegelmiştir.)
• Laiklik: Devlet işleri ile din işleri ayrılmalıdır.
• Eğitim: Cehaletle savaş; herkesi eğitmek yoluyla toplumun kurtuluşu.
• Doğal haklar: Yaşam, özgürlük, mülkiyet, eşitlik. Hükümet bu hakları korumakla yükümlüdür.

Kant'ın ünlü tanımı: "Aydınlanma, insanın kendi suçuyla düştüğü ergin olmama halinden çıkmasıdır." (Was ist Aufklärung?, 1784) — "Sapere Aude!" (Bilmeye cesaret et!) sloganı bu hareketin özüdür.

Fransız Aydınlanması (Philosophes)

Aydınlanmanın merkezi Fransa'dır; salonlarda buluşan filozoflar, yazarlar ve bilim insanları (philosophes) topluluğu vardır.

Voltaire (1694-1778)

Asıl adı François-Marie Arouet olan Voltaire, Aydınlanma'nın simgesi ve en üretken yazarıdır.

• "Felsefe Mektupları" (Lettres Philosophiques, 1734): İngiltere'de gözlemlediği özgürlük, tolerans ve Newton bilimini Fransa'ya tanıtmıştır; bu eseri yasaklanmıştır.
• "Candide" (1759): Leibniz'in "mümkün dünyaların en iyisi" görüşünü ironi ile yıkar. Lizbon depremi (1755) ve insanlık trajedileri karşısında her şeyin "en iyi" olamayacağını ironi ile gösterir.
• Kilise, hurafeler ve dogmatik düşünceyle savaşmıştır: "Écrasez l'infâme!" (Rezili ezin!).
• Tanrı'yı reddetmemiş, deist (akıl yoluyla doğal Tanrı) olmuştur. "Tanrı olmasaydı bile O'nu icat etmemiz gerekirdi."
• Tolerans (Hoşgörü) Antlaşması (1763): din ayrımcılığı kurbanı Calas davasıyla ilgili bir kitaptır.

Denis Diderot (1713-1784) ve Jean d'Alembert (1717-1783)

• Ansiklopedi (Encyclopédie, 1751-1772): 28 cilt 71.818 maddelik dev bilgi kodifikasyonu eseri. Aydınlanma'nın projesinin kalbi.
• Voltaire, Rousseau, Montesquieu ve döneminin tüm önemli düşünürleri yazılarıyla katkıda bulunmuştur.
• Eserin amacı: tüm insan bilgisini sistemleştirmek, dogmatik otoriteleri eleştirmek, halkın aydınlanması.

Jean-Jacques Rousseau (1712-1778)

Cenevre'de doğmuş, Fransa'da yazmış filozof. Aydınlanma'nın romantik tarafıdır; aklın değil, doğa ve duygunun önceliğini savunur.

• "İnsanlar Arasındaki Eşitsizliğin Kaynağı Üzerine Söylev" (1755): "İnsan doğuştan iyidir; toplum onu bozar." Özel mülkiyet eşitsizliğin kaynağıdır.
• "Toplum Sözleşmesi" (Du Contrat Social, 1762): "İnsan özgür doğar ama her yerde zincirlerle kuşatılmıştır." Genel irade (volonté générale) kavramı: halkın ortak çıkarına yönelmiş kollektif iradesi. Egemenlik halka aittir.
• "Emile" (1762): Doğa ile uyumlu eğitim modeli. Modern eğitim biliminin kurucu metni.
• Fransız Devrimi'nin (1789) entelektüel kaynaklarından biri olmuştur; "özgürlük, eşitlik, kardeşlik" ilkesinde Rousseau'nun izleri vardır.

Charles-Louis de Montesquieu (1689-1755)

• "Yasaların Ruhu" (De l'esprit des lois, 1748): Modern siyaset biliminin kurucu eserlerinden.
• Kuvvetler ayrılığı: Yasama, yürütme, yargı erkleri birbirinden bağımsız olmalıdır. Bu ilke modern anayasal devletin temelini oluşturur (ABD Anayasası, Fransa Anayasası).
• Yönetim biçimleri (cumhuriyet, monarşi, despotluk) ile her birinin "ruh" ilkesini (erdem, onur, korku) bağdaştırır.
• İklim ve coğrafyanın yönetim biçimine etkisi; modern karşılaştırmalı siyaset biliminin habercisi.

Diğer Önemli Aydınlanma Düşünürleri

• Holbach (1723-1789): "Doğanın Sistemi" (1770) ile materyalist ateizmin temel eserini yazmıştır. Tanrı reddi, ahlakı doğal nedenlere indirgeme.
• Condorcet (1743-1794): İnsanlığın sınırsız ilerleme yeteneği görüşünün öncüsü; Devrim sırasında darağacında öldü.
• Beccaria (1738-1794): "Suçlar ve Cezalar" (1764) ile modern ceza hukukunun kurucusu; ölüm cezasına ilk sistematik karşı çıkış.

İskoç Aydınlanması

• David Hume (yukarıda işlendi).
• Adam Smith (1723-1790): "Ulusların Zenginliği" (1776) ile modern ekonomi biliminin kurucusu. Görünmez el (invisible hand): bireylerin kendi çıkarlarını izlemesi piyasayı toplumsal refaha götürür. İş bölümü (division of labour): üretkenliği artıran temel ilke. Liberal kapitalizmin teorik ilanı.
• Thomas Reid (1710-1796): "Common Sense" (sağduyu) okulunun kurucusu; Hume'un radikal şüpheciliğine sıradan algıların güvenilirliği ile karşı çıkar.

Alman Aydınlanması

• Christian Wolff (1679-1754): Leibniz'in sistemini akademik bir felsefeye dönüştürmüştür.
• Gotthold Ephraim Lessing (1729-1781): "Bilge Nathan" (1779) ile dini tolerans temasını işler; Hristiyan, Yahudi, Müslüman karakterlerin ortak insanlığını anlatır.
• Moses Mendelssohn (1729-1786): Yahudi Aydınlanması'nın (Haskala) öncüsü; akıl ile dini uyumlandırma çabası.
• Immanuel Kant — kendi başlığı altında işlenecek.

Immanuel Kant, modern felsefenin doruk noktası ve felsefe tarihinin en etkili figürlerinden biridir. Doğu Prusya'nın Königsberg kentinde doğmuş, hayatı boyunca o kasabadan çıkmamış, hep aynı saatte yürüyüşe çıkmasıyla ünlü olmuştur. Komşuları onun yürüyüşüne göre saatlerini ayarlardı denilir.

Kant'ın Felsefede "Kopernik Devrimi"

Kant felsefedeki bu büyük dönüşümü astronomide Kopernik'in yaptığı dönüşüme benzetir:

"Şimdiye kadar bilginin nesneye uyduğu kabul edilirdi. Hadi nesnenin bilgiye uyduğunu varsayalım."

Yani bilgi, dünyada hazır bulunan nesneleri pasif olarak yansıtmaz; tersine, zihnimizin yapısı dünyayı şekillendirir. Bu görüş transendental idealizm olarak adlandırılır.

Üç Kritik (Eleştiri)

Kant felsefesini üç ana eserde geliştirmiştir:

1. "Saf Aklın Eleştirisi" (Kritik der reinen Vernunft, 1781 / 2. baskı 1787)

Bilgi felsefesi: Neyi bilebiliriz?

• A priori vs a posteriori:
  • A priori bilgi: Deneyimden bağımsız bilgi (matematik, mantık).
  • A posteriori bilgi: Deneyimle elde edilen bilgi.
• Analitik vs sentetik yargı:
  • Analitik yargı: Yüklem öznede zaten içerilir ("üçgenin üç açısı vardır" — açıklayıcı, yeni bilgi vermez).
  • Sentetik yargı: Yüklem özneye yeni bilgi ekler ("masa siyahtır" — genişletici).
• Sentetik a priori yargılar: Kant'ın asıl bulgusu. Hem a priori (deneyimden önce) hem de sentetik (yeni bilgi ekleyen) yargılar mümkündür: "7 + 5 = 12", "İki nokta arasındaki en kısa yol bir doğrudur", "Her olayın bir nedeni vardır". Matematik ve doğa bilimi bu tür yargılarla mümkündür.
• Saf duyusallık biçimleri: Mekan ve zaman; deneyim öncesi zihnimizin verili çerçeveleridir. Dünyayı her zaman mekan-zaman içinde algılarız çünkü bu çerçeveler bizdedir.
• Saf anlık (anlama yetisi) kategorileri: 12 kategori (nicelik, nitelik, ilişki, modalite başlıklarında üçer adet) zihnin verileri işlemekte kullandığı kavramlardır. Nedensellik, töz, zorunluluk gibi kategoriler.
• Numen (kendinde şey) ile fenomen (görünen şey) ayrımı: Bilgimiz sadece "bize göründüğü şekliyle" şeylere (fenomen) ulaşabilir. "Kendinde olan şey"in (numen, Ding an sich) bilgisi mümkün değildir. Tanrı, ruh, özgürlük gibi metafizik konular bu nedenle teorik akıl ile bilinemezler.
• Hume'un nedensellik eleştirisine cevap: Nedensellik dünyada değil, zihnimizde bulunan saf bir kategoridir; bu yüzden zorunlu görünür.

2. "Pratik Aklın Eleştirisi" (Kritik der praktischen Vernunft, 1788)

Etik (ahlak felsefesi): Ne yapmalıyım?

• Kategorik (koşulsuz) imperatif: Kant'ın etik temel ilkesidir. Üç farklı formülasyonu vardır:
  1. Evrenselleştirme formülü: "Öyle bir kuralla davran ki o kural aynı zamanda evrensel bir yasa olabilsin." Bir eylemi evrenselleştiremiyorsan ahlaki değildir. Örneğin yalan söylemek: "Herkes yalan söylesin" yapamayız çünkü o zaman dilin anlamı kalmaz; bu yüzden yalan ahlaksızdır.
  2. Amaç olarak insan formülü: "İnsanı sadece bir araç olarak değil, aynı zamanda amaç olarak gör." İnsan onurlu ve değerli bir varlıktır; başka bir amaca ulaşmak için kullanılamaz.
  3. Özerklik formülü: "Her akıllı varlık kendi yasasının yapıcısı olarak davransın." Ahlak yasası dışarıdan dayatılan bir buyruk değil, aklın kendisinin kendine koyduğu yasadır.
• Hipotetik (koşullu) imperatif vs Kategorik (koşulsuz) imperatif: Kategorik imperatif şartsızdır; "iyi olmak için" yapılır, "bir şeye ulaşmak için" değil.
• Ödev ahlakı (deontoloji): Bir eylemi ahlaki yapan, sonucu değil onun ödev duygusuyla yapılmasıdır. İyi niyetle yapılan eylem ahlakidir; çıkar, haz veya korku için yapılan eylem ahlaki olmasa da yasalara uygun olabilir.
• Üç eylem türü:
  1. Ödeve aykırı eylemler (yalan söylemek): ahlaksız.
  2. Ödeve uygun ama ödevden kaynaklanmayan eylemler (alkış için yardım etmek): yasal ama ahlaki değil.
  3. Ödevden kaynaklanan eylemler (sadece doğru olduğu için yardım etmek): ahlaki.
• İrade özgürlüğü, Tanrı, ruhun ölümsüzlüğü teorik akıl ile kanıtlanamasa da pratik aklın postulatları olarak (ahlakın imkânı için) kabul edilmelidir.

3. "Yargı Yetisinin Eleştirisi" (Kritik der Urteilskraft, 1790)

Estetik ve teleoloji: Neyi umabilirim?

• Estetik beğeni evrensellik iddiası taşır ama akla dayanmaz; "çıkarsız hoşa gitme"dir.
• Güzel ile yüce ayrımı: güzel uyumdur, yüce ise insanı aşan büyüklüğün ihtirası ile estetik haz oluşturur.
• Doğada ereklilik (teleoloji) bir ilke olarak insan zihninin doğa hakkında kullandığı düzenleyici bir kavramdır.

Kant'ın Sentezi: Rasyonalizm + Empirizm

Boyut	Rasyonalizm haklı	Empirizm haklı
Bilginin biçimi	A priori vardır (mekan, zaman, kategoriler)	—
Bilginin içeriği	—	Deneyim olmadan içerik olmaz
Sonuç	"Düşünceler kavramsız kör, kavramlar deneyimsiz boş."

"Aydınlanma Nedir?" (Was ist Aufklärung?, 1784)

Kant bu kısa makalede Aydınlanma'nın tanımını yapar:

"Aydınlanma, insanın kendi suçuyla düştüğü ergin olmama halinden çıkmasıdır. Ergin olmama, kişinin kendi aklını başkasının kılavuzluğu olmadan kullanma yeteneksizliğidir. Bu ergin olmamanın suçu kişinin kendisindedir; eğer sebebi akıl yoksunluğu değil de kendi aklını başkasının kılavuzluğu olmaksızın kullanma kararlılığı ve cesaretinin yokluğu ise. Sapere Aude! Bilmeye cesaret et! Kendi aklını kullanma cesaretini göster — işte Aydınlanma'nın parolası budur."

Kant'ın felsefesi 18. yüzyılın sonunda Almanya'da büyük bir idealist okul doğurmuştur. Bu okul, Kant'ın "kendinde şey" (numen) ile fenomen ayrımını aşma çabasındadır; tüm gerçekliği bir akıl-ruh-tin yapısı olarak okur.

Johann Gottlieb Fichte (1762-1814)

Alman idealizminin ilk büyük temsilcisidir. Kant'ın "kendinde şey"i (numen) tutarsız bulmuş ve onu reddetmiştir.

• Mutlak Ben (das absolute Ich): Tüm gerçeklik, mutlak Ben'in (saf öznelliğin) kendi içinden ürettiği bir yapıdır. "Ben" kendi kendini koyar (these), kendine karşıtlık koyar (antithese, dış dünya), sonra ikisini sentezler (synthese).
• Bu üçlü yapı (tez-antitez-sentez) Hegel'in diyalektiğinin habercisidir.
• Ahlak felsefesinde ödev ve görev kavramı merkezi yerdedir; pratik aklın teorik akıldan üstünlüğü.
• "Alman Milletine Söylevler" (1808) ile Napolyon işgali sırasında Alman milliyetçiliğinin temel metnini yazmıştır.

Friedrich Wilhelm Joseph Schelling (1775-1854)

Doğa felsefesini idealizmle birleştirmeye çalışan filozof.

• Doğa felsefesi: Doğa cansız madde değil, "uykudaki ruh"tur; ruh ise "uyanmış doğa"dır. Madde ve ruh aynı mutlağın iki yüzüdür.
• Sanat felsefesi: Sanat, mutlağın açığa çıkışıdır; felsefenin ulaşamayacağı yere ulaşır. "Sanat felsefenin tek ve ebedi belgesidir."
• Bilinçli (özne) ve bilinçsiz (doğa) yan yana durur; sanatta ikisi birleşir.

Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831): Diyalektiğin Filozofu

Alman idealizminin doruk noktası ve felsefe tarihinin en sistematik düşünürlerinden.

Ana Eserleri

• "Tinin Fenomenolojisi" (Phänomenologie des Geistes, 1807): Bilincin gelişiminin tarihi; en alt duyusal kesinlikten mutlak bilgiye geçişin diyalektik haritası.
• "Mantık Bilimi" (Wissenschaft der Logik, 1812-1816): Diyalektik mantığın sistemi.
• "Hukuk Felsefesinin İlkeleri" (Grundlinien der Philosophie des Rechts, 1821): Aile, sivil toplum, devlet üçlemesi; modern siyaset felsefesinin köşe taşlarından.

Diyalektik (Tez-Antitez-Sentez)

Hegel'in en bilinen kavramı diyalektiktir; ancak Hegel kendisi "tez-antitez-sentez" şemasını yaygın kullanmamıştır. Ana unsurlar:

• Tez: Bir kavram veya tarihsel durum kendi içinde bir çelişki taşır.
• Antitez: Bu çelişki açığa çıkar ve karşıtı doğar.
• Sentez (Aufhebung): İki karşıt birinde aşılarak (hem reddedilir, hem korunur, hem yükseltilir) yeni bir düzeye geçer. Aufhebung kavramı Almanca'da hem reddetme hem koruma hem yükseltme anlamı içerir.

Mutlak Ruh (Geist)

Hegel'e göre tüm tarih ve gerçeklik mutlak ruhun (Geist) kendi kendini bilmesi sürecidir. Bu süreç üç aşamada gelişir:

1. Öznel ruh: Birey bilinci, antropoloji, psikoloji.
2. Nesnel ruh: Hukuk, ahlak, devlet — toplumsal kurumlar.
3. Mutlak ruh: Sanat, din, felsefe — ruhun en yüksek ifadeleri.

Tarih ve Aklın Hilesi

• Tarih akıllaşıyor: Hegel'in en cesur tezi. Tarih rastgele olayların toplamı değil, mutlak ruhun kendini açımladığı süreçtir. "Akıl, dünyaya egemendir, böylece dünya tarihi de akla uygun bir süreçtir."
• Aklın hilesi (List der Vernunft): Birey tutkularıyla kendi çıkarlarını izlerken, farkında olmadan tarihin akıllı amacına hizmet eder. Napolyon kendisini "dünya ruhunun atı üstünde" gördüğünde mutlak ruhun bir aracıdır.
• "Gerçek olan akıllıdır, akıllı olan gerçektir" — felsefenin görevi var olanı kavramak ve onun zorunluluğunu görmektir.

Devlet Felsefesi

• Aile (sevgi, doğal birlik) → Sivil toplum (çıkarlar, çatışmalar) → Devlet (etik birlik, akıl).
• Devlet, "yeryüzünde Tanrı'nın yürüyüşüdür"; bireysel özgürlüğün tam olarak gerçekleşeceği yerdir.
• Hegel'in devlet vurgusu, sonradan totaliter eleştirilere kaynak olmuştur ama Hegel modern liberal anayasal devleti över; despotluğu reddeder.

Hegel'in Etkisi

Hegel'in ölümünden sonra "Hegelci Sağ" (devlet ve dini koruyan) ile "Hegelci Sol" (devleti ve dini eleştiren) ikiye ayrılmıştır. Marx, Hegelci Sol'dan çıkmıştır. Diyalektik yöntem 19-20. yüzyıl felsefesinin en etkili yöntemlerinden biri olmuştur.

19. yüzyılın ortalarında Hegel idealizmine karşı iki büyük tepki doğdu: Fransa'da pozitivizm (Comte) ve Almanya'da materyalizm (Feuerbach, Marx). Her iki akım da metafizik spekülasyonu reddedip somut, gözlemlenebilir, doğal-toplumsal gerçekliğe odaklanır.

Auguste Comte (1798-1857): Pozitivizmin ve Sosyolojinin Kurucusu

Fransız filozof, "sosyoloji" terimini icat eden ve toplum bilimini ilk sistematik olarak kuran düşünür.

• "Pozitivist Felsefe Dersleri" (Cours de philosophie positive, 1830-1842): Altı ciltlik temel eseri.
• Pozitivizm: Yalnızca gözlem ve deney yoluyla doğrulanabilir bilgi gerçek bilgidir. Metafizik ve teolojik soruların anlamı yoktur. Bilim, hangi olayların hangi başka olayları izlediğini söyler; "neden?" sorusunun yerini "nasıl?" sorusu alır.
• Üç hal yasası (la loi des trois états): İnsan zekası ve toplumun gelişiminde üç aşama vardır:
  1. Teolojik (dini) hal: Olaylar tanrısal-doğaüstü güçlerle açıklanır. Üç alt evresi var: fetişizm, çoktanrıcılık, tek tanrıcılık.
  2. Metafizik hal: Olaylar soyut güçlerle (doğa, töz, neden) açıklanır. Geçiş evresidir.
  3. Pozitif (bilimsel) hal: Olaylar gözleme dayalı yasalar ile açıklanır. Modern bilimin evresidir.
• Bilimler hiyerarşisi: En basitten karmaşığa: matematik → astronomi → fizik → kimya → biyoloji → sosyoloji. Her bilim öncekine dayanır.
• İnsanlık dini: Comte hayatının sonunda "İnsanlık Dini"ni kurmaya çalışmıştır; bu kısmı genellikle dışlanır ama pozitivist programının doğurduğu bir gariplik olarak tarihseldir.
• Pozitivizm 20. yüzyılda mantıksal pozitivizm (Viyana Çevresi) olarak yeniden canlanır.

Ludwig Feuerbach (1804-1872): Dinin İnsan Projeksiyonu

Hegelci Sol'un üyesi; Marx'ı doğrudan etkilemiş Alman materyalist filozof.

• "Hristiyanlığın Özü" (Das Wesen des Christentums, 1841): Modern din eleştirisinin kurucu eseri.
• Yansıma kuramı: Tanrı, insanın kendi öz niteliklerinin (akıl, sevgi, sonsuzluk, irade) dışsallaştırılmış ve mutlaklaştırılmış halidir. "İnsan Tanrı'yı kendi imgesinde yarattı."
• "Teoloji aslında antropolojidir": Tanrı hakkında konuştuğumuzda aslında insan hakkında konuşuyoruz.
• Din yabancılaşmadır: İnsan kendi öz niteliklerini Tanrı'ya devrederek kendi kendini yoksullaştırır. Görevi geri almak, dini insana çevirmektir.
• "Sen ne yiyorsan, sen osun" (Der Mensch ist, was er isst): Materyalizmin sıradan ifadesi.
• Marx, Feuerbach'a "Ona Tezler" (1845) yazarak ondan ayrılır: Feuerbach pasif bir materyalisttir; oysa "filozoflar dünyayı çeşitli biçimlerde yorumlamışlardır; oysa asıl mesele onu değiştirmektir."

Karl Marx (1818-1883): Tarihsel ve Diyalektik Materyalizm

Alman filozof-iktisatçı; modern dünyanın en etkili düşünürlerinden biri. Friedrich Engels (1820-1895) ile birlikte çalışmıştır.

Ana Eserleri

• "Komünist Manifesto" (Engels ile birlikte, 1848): Modern işçi hareketinin temel metni. "Şimdiye kadarki tüm toplumların tarihi sınıf savaşımları tarihidir."
• "Das Kapital" (Kapital, 1. cilt 1867; 2-3. ciltler ölümünden sonra): Kapitalist üretim biçiminin sistemli eleştirisi.
• "1844 El Yazmaları": Yabancılaşma kuramı.
• "Alman İdeolojisi" (Engels ile, 1846): Tarihsel materyalizmin ilk formülasyonu.

Diyalektik Materyalizm

• Hegel'in diyalektik yöntemi alınır ama "ayakları üstüne çevrilir": Hegel'de ruh tarihi şekillendirir, Marx'ta madde (üretim koşulları) ruhu şekillendirir.
• "Hegel'i ayakları üstüne diktim": Marx'ın ünlü metaforu.

Tarihsel Materyalizm

• Altyapı (üretim ilişkileri ve üretim güçleri) belirleyicidir; üstyapı (din, hukuk, sanat, felsefe, devlet) altyapıyı yansıtır.
• Üretim biçimleri:
  1. İlkel komünal toplum
  2. Köleci toplum (Antik Yunan, Roma)
  3. Feodal toplum (Orta Çağ)
  4. Kapitalist toplum (modern)
  5. Sosyalist toplum (geçiş)
  6. Komünist toplum (sınıfsız)
• Her üretim biçiminin içinde bir çelişki vardır (üretim güçleri-üretim ilişkileri çelişkisi); bu çelişki birikip patladığında devrim olur ve yeni bir biçim doğar.
• Sınıf çatışması: Modern dönemde kapitalistler (burjuvazi) ile işçiler (proleterya) arasındadır. Bu çelişki kapitalizmin kendi sonunu hazırlayacaktır.

Yabancılaşma (Entfremdung)

Marx'ın "1844 El Yazmaları"nda işlediği önemli kavram. Kapitalist üretimde işçi dört yönden yabancılaşır:

1. Ürününe (kendi yarattığını sahiplenemez)
2. Üretim sürecine (mekanik, anlamsız emek)
3. Kendine (insani potansiyelinden uzak)
4. Diğer insanlara (rekabet ve sınıf ilişkisi içinde)

Diğer Önemli Kavramlar

• "Din halkın afyonudur": Din, ezilmiş insanın acılarına sürdüğü bir yatıştırıcıdır; köklü çözüm değil. Ancak aynı zamanda "ezilmiş yaratığın iç çekişi"dir; din eleştirisi sosyal eleştirinin başlangıcıdır.
• İdeoloji: Egemen sınıfın çıkarlarını "evrensel" olarak sunan yanlış bilinç.
• Artı-değer: İşçinin yarattığı değerin kapitalist tarafından el konulan kısmı; sömürü mekanizmasıdır.
• Meta fetişizmi: Kapitalist toplumda insan ilişkileri meta-meta ilişkilerine indirgenir.

Faydacılık (utilitarianism), 18-19. yüzyıl İngiltere'sinde gelişen ahlak ve siyaset felsefesidir. Bir eylemin ahlaki değerini onun yararlı sonuçlarına göre değerlendirir. Modern liberal demokrasinin teorik temellerinden biridir.

Jeremy Bentham (1748-1832): Nicel Faydacılık

İngiliz hukukçu-filozof; modern faydacılığın kurucusu. Hukuk reformu için yoğun çalışmıştır.

• "Ahlak ve Yasamanın İlkeleri Üzerine Bir Giriş" (An Introduction to the Principles of Morals and Legislation, 1789): Faydacılığın kurucu metni.
• Temel ilke: "En çok kişiye en çok mutluluk" (the greatest happiness of the greatest number). Ahlaki açıdan doğru olan eylem mutluluğu en çoklayan, acıyı en azaltandır.
• Hedonist hesap (felicific calculus): Mutluluk nicelleştirilebilir. Bir hazzı yedi boyutta ölçeriz: yoğunluk, süre, kesinlik, yakınlık, verimlilik (başka hazza yol açma), saflık, kapsam (kaç kişiyi etkilediği).
• Nicel faydacılık: Bentham'a göre tüm hazlar aynı türdendir; yalnızca miktarları farklıdır. "Push-pin (basit bir çocuk oyunu) şiir kadar iyidir, eğer eşit miktarda haz veriyorsa." Bu görüş alaycı bir biçimde "domuz felsefesi" olarak nitelendirilmiştir.
• Hayvan haklarının erken savunucusu: "Soru hayvanların düşünüp düşünmediği değildir; soru onların acı çekip çekmediğidir."
• Kadınların oy hakkı, sömürgeciliğin kaldırılması, ölüm cezasının kaldırılması gibi liberal reformlar savunmuştur.

John Stuart Mill (1806-1873): Nitel Faydacılık ve Liberal Düşünce

Bentham'ın yakın arkadaşı James Mill'in oğlu. Babası tarafından küçük yaşta klasik eğitim almıştır (üç yaşında Yunanca, sekiz yaşında Latince). 19. yüzyıl liberalizminin ve faydacılığının doruğu.

Faydacılık (Utilitarianism, 1861)

• Nitel faydacılık: Mill, Bentham'dan ayrılarak hazların nitel olarak farklı olduğunu söyler. Yüksek hazlar (entelektüel, estetik) ile alçak hazlar (bedeni) vardır; ve yüksek hazlar daha değerlidir.
• Ünlü sözü: "Memnun olmamış bir insan olmak, memnun olmuş bir domuz olmaktan iyidir; memnun olmamış bir Sokrates olmak, memnun olmuş bir aptal olmaktan iyidir. Eğer aptal ya da domuz farklı düşünüyorsa, bu sadece kendi tarafını bildiğindendir."
• Ölçüt için "yetkili yargıç" olarak hem yüksek hem alçak hazları yaşamış kişiler kullanılır.

"Özgürlük Üzerine" (On Liberty, 1859)

Modern liberalizmin kurucu metinlerinden biri.

• Zarar ilkesi (harm principle): Devlet ya da toplum bir bireyin özgürlüğüne yalnızca o birey başkalarına zarar veriyorsa müdahale edebilir. Kişinin kendine zarar vermesi (örneğin kötü beslenme) müdahale gerekçesi değildir.
• "Bireyin egemenliği kendi bedeni ve zihni üzerinde mutlaktır."
• Düşünce, ifade, basın, toplanma, dini inanç özgürlüğü mutlaktır; çünkü farklı görüşlerin çatışmasından gerçek doğar.
• Çoğunluğun tiranlığı: Demokraside esas tehlike kralın değil, çoğunluğun azınlığa baskı uygulamasıdır. Bireysel özgürlük çoğunluğa karşı da korunmalıdır.
• Pasif kalmış görüşlerin bile tartışılması gerekir; aksi halde gerçek bir dogmaya, "ölü bir inanç"a dönüşür.

"Kadınların Köleleştirilmesi" (The Subjection of Women, 1869)

Modern feminizmin temel metinlerinden. Mill, eşi Harriet Taylor Mill ile birlikte kadın haklarını savunmuştur.

• Kadınların hukuksal eşitliği, oy hakkı, eğitim hakkı, mülkiyet hakkı.
• "Bugünkü cinsler arasındaki ilişki — bir cinsin yasayla diğerine bağımlı olması — kendi başına yanlıştır ve insanlığın gelişiminin önündeki ana engellerden biridir."
• Mill ayrıca ekonomide piyasa ekonomisini destekler ama temel mal-hizmetlerin devlet desteğini de savunur; karma ekonominin habercisidir.

Bentham ile Mill Karşılaştırması

Konu	Bentham	Mill
Faydacılık tipi	Nicel	Nitel
Hazlar	Hepsi aynı türde, yalnızca miktar farkı	Yüksek-alçak hazlar; nitelik fark eder
Bireysel özgürlük	Genel mutluluğa hizmet ettiğinde değerli	Kendi başına temel değer (zarar ilkesi)
Çoğunluk	"En çok kişi" temel	Çoğunluğun tiranlığı tehdittir

Faydacılığa Yöneltilen Eleştiriler

• Adalet sorunu: Eğer bir kişiye haksızlık etmek dokuz kişiyi mutlu ediyorsa faydacılığa göre haklıdır. Bu adalet sezgilerimize aykırıdır.
• Sonuçların öngörülememesi: Bir eylemin uzun vadeli sonucunu kim önceden bilebilir?
• Mutluluğun ölçülemezliği: Mutluluk gerçekten Bentham'ın hesapladığı gibi nicelleştirilebilir mi?
• Kant eleştirisi: Faydacılık insanı amaç olarak değil araç olarak kullanmaya yol açabilir.

19. yüzyılın ortasında Hegel idealizminin akıl-merkezli sistemine ve genel olarak Aydınlanma'nın iyimserliğine karşı bir dizi akıl dışı, irade-merkezli, varoluş-merkezli filozof yükselir. Bu üçlü Schopenhauer, Kierkegaard ve Nietzsche'dir; üçü de "sistematik" felsefeye karşı çıkmış ve insan varlığının trajik, irrasyonel boyutlarını öne çıkarmışlardır.

Arthur Schopenhauer (1788-1860): İrade Felsefesi

Alman filozof; kötümser dünya görüşü ile bilinir. Hegel'le aynı dönemde Berlin Üniversitesi'nde ders vermek istemiş ama derslerine kimse gelmemiştir; bu da Hegel'e karşı kinini büyütmüştür.

• "İrade ve Tasarım Olarak Dünya" (Die Welt als Wille und Vorstellung, 1818, geliştirilmiş 1844): Ana eseri.
• Kant'tan miras: Dünya iki yüzlüdür: fenomen (tasarım, görünüm) ve numen (kendinde şey). Schopenhauer Kant'a saygı duyar ama ondan ayrılır: Kendinde şey "irade"dir. İrade kör, amaçsız, durmak bilmez bir kozmik güçtür; her şey onun nesnelleşmesidir.
• Kötümserlik: Yaşam temelde acı çekmektir. İrade sürekli arzulama-yetinmeme döngüsüdür; bir arzu giderildiğinde diğeri başlar; dolayısıyla mutluluk yalnızca ara dinlenmedir, esas hâl acıdır. "Yaşam, bekleme salonunda öldürülen zamandır."
• İradeden kurtuluşun üç yolu:
  1. Sanat: Estetik tefekkür sırasında irade geçici olarak susar. Müzik en yüksek sanattır; doğrudan iradeyi yansıtır, başka sanatlar gibi kavram aracılığıyla değil.
  2. Şefkat (Mitleid) etiği: Başkasının acısını kendi acım gibi hissetmek; ahlakın temeli budur. Kant'ın akıl-temelli etiğinin yerine duygu-temelli etik.
  3. Asketizm (çileci yaşam): İradeyi tamamen susturmak; bedensel arzulardan vazgeçmek. Hindu-Budist nirvana ile aynı çizgide.
• Doğu felsefesi etkisi: Schopenhauer Hindu Upanişadlarını ve Budizmi okumuştur; Batı felsefesinde Doğu felsefesini ciddiye alan ilk büyük figürdür.
• Wagner, Nietzsche, Freud, Tolstoy, Borges üzerinde derin etkisi olmuştur.

Søren Kierkegaard (1813-1855): Varoluşçuluğun Babası

Danimarkalı filozof-teolog; varoluşçuluğun (existentialism) habercisi. Hegel'in soyut sisteminin tersine somut bireysel varoluşu öne çıkarır.

• "Ya/Ya da" (Enten-Eller, 1843), "Korku ve Titreme" (Frygt og Bæven, 1843), "Ölüme Yol Açan Hastalık" (1849): Ana eserleri. Birçok takma adla yazmıştır.
• "Hakikat öznelliktir": Hegel sisteminin nesnel hakikatine karşı, varoluşun kendi ile yüz yüze gelmiş bireyin hakikatini öne çıkarır.
• Üç varoluş aşaması:
  1. Estetik aşama: Anın hazları için yaşamak (Don Juan tipi). Sonu sıkıntı.
  2. Etik aşama: Sorumluluk, evlilik, görev (Sokrates tipi).
  3. Dini aşama: Tanrı önünde yalnız birey, "iman sıçraması". İbrahim'in oğlunu kurban etmesi örneği: Tanrı'nın buyruğu etiğin sınırlarını aşar.
• İman sıçraması (Glaubenssprung): Akıl ile kanıtlanamaz; akıldan vazgeçişle bireysel iman tercihidir. "İmanın paradoksu": Akıl açısından saçma olanın bireysel olarak benimsenmesi.
• Endişe ve umutsuzluk: Birey kendi özgürlüğüyle karşılaşınca hisseder; varlığını anlamak için bunlar zorunludur.
• Heidegger, Sartre, Jaspers gibi 20. yy varoluşçularını derinden etkilemiştir.

Friedrich Nietzsche (1844-1900): Değerlerin Yeniden Değerlendirilmesi

Alman filolog-filozof; modern Batı felsefesinin en provokatif düşünürü. Bonn ve Leipzig'de filoloji okumuş, 24 yaşında Basel Üniversitesi'ne profesör olmuştur. 1879'da sağlık nedenleriyle ayrılmış, 1889'da Torino'da bir at dövülürken sinir krizi geçirmiş ve son 11 yılını akıl hastalığı içinde geçirmiştir.

Ana Eserleri

• "Tragedyanın Doğuşu" (Die Geburt der Tragödie, 1872): Apollon-Dionysos ayrımı; Yunan trajedisinin gücü iki ilkenin gerilim halindeki birliğinden gelir.
• "İnsanca, Pek İnsanca" (1878), "Şen Bilim" (Die fröhliche Wissenschaft, 1882): Sistemin reddi, aforistik felsefe.
• "Böyle Buyurdu Zerdüşt" (Also sprach Zarathustra, 1883-1891): Filozof-şairin başyapıtı, üstün insan ve sonsuz dönüş öğretileri.
• "İyinin ve Kötünün Ötesinde" (1886) ve "Ahlakın Soykütüğü" (1887): Ahlak eleştirisinin sistematik versiyonları.
• "Ecce Homo" (1888): Otobiyografik eleştiri.

"Tanrı Öldü"

Nietzsche'nin en bilinen sözü "Şen Bilim" (1882) eserinde delinin ağzından söylenir:

"Tanrı öldü! Tanrı ölü kalacak! Onu biz öldürdük! Tüm katillerin katili biz, kendimizi nasıl avutacağız?"

Bu söz dini bir savunma değil, modernite tanısıdır: Bilim ve aydınlanma sayesinde Tanrı'ya dayalı değer sistemi temelsiz kalmıştır; ancak insan henüz bu boşluğu doldurmamıştır. Nihilizm tehlikesi buradadır.

Üstün İnsan (Übermensch)

• Nietzsche'nin pozitif idealidir. "Tanrı öldü"nin ardından insan kendi değerlerini yaratabilen, sürü ahlakına meydan okuyan, hayatı tüm tragedyasıyla evetleyen bir varlık olmalıdır.
• "İnsan, hayvan ile üstün insan arasında bir köprüdür."
• Üstün insan elit bir aristokrat değildir; tarihsel olarak henüz var olmamıştır, gelecekte ortaya çıkması gereken bir varlık idealidir.

Köle Ahlakı vs Efendi Ahlakı

"Ahlakın Soykütüğü"nde Nietzsche iki ahlak tipini ayırır:

Boyut	Efendi Ahlakı	Köle Ahlakı
Çıkış	Güçlü/aristokratik kendi gücünü olumlar	Zayıf/düşkün güçlüye karşı kıskançlıkla doğar
İlk yargı	"İyi=güçlü, soylu, asil"	"Kötü=güçlü, ezici"; "iyi=zayıf, alçakgönüllü"
Erdem	Cesaret, gurur, dürüstlük	Alçakgönüllülük, merhamet, sabır
Tarihsel köken	Antik aristokrasi	Hristiyanlık ile zafer kazanır

Nietzsche'ye göre Hristiyanlık (ve sonra demokrasi-sosyalizm) köle ahlakının zaferleridir; bu ahlak güçlüye, yaratıcı bireye, hayatın olumlu güdülerine düşmandır.

Güç İstenci (Wille zur Macht)

• Schopenhauer'ın "irade"sinden ayrılır: Schopenhauer iradeyi olumsuzlar, Nietzsche güç istencini olumlar.
• Tüm canlı ve cansız varlıkların temel itkisi, kendi gücünü genişletmek, daha fazla olmaktır. "Yaşam=güç istenci"dir.
• Bu kavram şiddet veya egemenlik değil, yaratıcı kendini-aşma anlamındadır.

Sonsuz Dönüş (Ewige Wiederkunft)

• "Eğer şu anda yaşadığın hayatı sonsuz kez tekrar yaşamak zorunda kalsan, isteyerek mi karşılardın?" Bu düşünce hayatı sonuna kadar olumlamanın testidir.
• Ne afyon ne ceza: Hayatı kabul etmenin en radikal biçimi.

Nihilizm Uyarısı

• "Tanrı öldü"den sonra eğer yeni değerler yaratılmazsa nihilizm (hiççilik) gelir: "Hiçbir şey önemli değil, hiçbir değer yok."
• Nietzsche'nin görevi: pasif nihilizmi (umutsuzluk) aktif nihilizme (eski değerleri yıkma + yeni değerler yaratma) çevirmektir. "Değerlerin yeniden değerlendirilmesi" (Umwertung aller Werte).

19. yüzyılın sonunda Avrupa'nın klasik felsefe çizgisinin yanı sıra iki yeni damar belirir: Atlantik'in öbür yanından Amerikan pragmatizmi ve Fransa'da Bergson'un yaşam felsefesi. Her ikisi de 20. yüzyıl felsefesinin habercisidir.

Charles Sanders Peirce (1839-1914): Pragmatizmin Kurucusu

Amerikalı matematikçi, mantıkçı ve filozof. Pragmatizmin kurucusu kabul edilir; ancak akademik kariyeri kısıtlı kalmıştır.

• "Düşüncelerimizi Nasıl Açık Kılarız" (How to Make Our Ideas Clear, 1878): Pragmatizmin ilk açık formülasyonu.
• Pragmatik özdeyiş: "Bir kavramın anlamı, onun kabul edilmesinden doğan pratik sonuçların toplamıdır."
• Bir kavramı anlamak için "eğer bu doğruysa, ne fark eder?" sorusunu sormalıyız. Pratik fark yaratmayan ayrımlar gerçek ayrımlar değildir.
• Hakikat: Sınırsız bir araştırma sürecinin sonunda yeterince yetkin araştırmacıların üzerinde uzlaşacağı görüş.
• "Pragmatizm" terimini sonradan William James daha popüler kullanım için aldığında, Peirce kendi felsefesini ondan ayırmak için "pragmatisizm" olarak yeniden adlandırmıştır.

William James (1842-1910): Pragmatizmin Popülerleştiricisi

Amerikalı filozof-psikolog; modern psikolojinin de kurucularından. Romancı Henry James'in ağabeyi.

• "Psikolojinin İlkeleri" (1890): Modern psikolojinin temel eserlerinden.
• "Pragmatizm" (1907): Pragmatizmin geniş kitlelere ulaşan ifadesi.
• Hakikat tanımı: "İşe yarayan şey doğrudur." Bir inanç, hayatımızda tatmin edici-üretken sonuçlar veriyorsa doğrudur.
• "İnanma istenci" (The Will to Believe, 1896): Bazı sorularda (örn. Tanrı'nın varlığı) kanıtın yetersiz olduğu hallerde inanma seçeneği rasyonel olabilir; çünkü inanmayı bekleyemeyiz.
• "Bilinç akışı": Bilinç ayrı parçalar değil sürekli akan bir akıştır; bu kavram modern romanı (Joyce, Woolf) etkilemiştir.

John Dewey (1859-1952): Pragmatizmin Sosyal Yüzü

Amerikalı filozof-eğitimci; pragmatizmi eğitim, demokrasi ve sosyal alana taşımıştır. (Ölüm tarihi 20. yy ortasıdır ama düşüncesi 19. yy sonu pragmatik damardan gelir.)

• Demokrasi sadece bir yönetim biçimi değil, bir yaşam tarzıdır.
• Eğitim "yaşamak için hazırlık" değil, yaşamın kendisidir; deneyim merkezli ilerlemeci eğitim.
• Felsefe pratik sorunları çözmenin aracıdır; sistematik metafizik yerine pragmatik problem-çözme.

Henri Bergson (1859-1941): Yaşam Felsefesi ve Süre

Fransız filozof; 1927 Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazanmıştır. Yaşam felsefesinin (Lebensphilosophie) Fransız temsilcisi.

• "Şuurun Doğrudan Verileri Üzerine Deneme" (Essai sur les données immédiates de la conscience, 1889): İlk büyük eseri.
• "Madde ve Bellek" (Matière et Mémoire, 1896): Beden-zihin ilişkisi, hafıza kuramı.
• "Yaratıcı Evrim" (L'Évolution créatrice, 1907): Ana eseri; evrim ve yaşam felsefesi.
• Süre (durée): Bergson'un anahtar kavramı. Yaşadığımız zaman, fizikte ölçülen mekan-zaman değil, niteliksel akan süredir. Ölçüm zamanı (saatle), yaşama zamanı (içsel sürelilik) farklıdır.
• Sezgi (intuition): Bilim analitik ve mekansal düşünür; oysa yaşamı kavramak için sezgisel bir kavrayış gereklidir. Sezgi, "kendisini şeyin içine yerleştiren" bir bilme türüdür.
• Élan vital (yaşamsal atılım): Yaşamın evrimsel itkisi mekanik bir nedensellik değil, yaratıcı, açık uçlu, geri dönüşsüz bir atılımdır. Darwinci mekanizmaya alternatif sunmaya çalışır.
• Açık-kapalı toplum ayrımı: "İki Ahlak ve İki Din Kaynağı" (1932) eserinde tanıttığı ayrım. Karl Popper bu ayrımı sonradan farklı anlamda kullanacaktır.

15-19. yüzyıl felsefesi konusunda AYT'de en sık karıştırılan kavramlar, filozof-eser eşleştirmeleri ve dönem tuzakları aşağıda toplandı. Bu tablolar AYT öncesi son tekrar için ezberlenmelidir.

Filozof-Kavram Eşleştirmesi

Kavram	Filozof	Açıklama
Hümanizmin babası	Petrarca	14. yy İtalyan şair, Latin klasiklerinin yeniden keşfi
Deliliğe Övgü	Erasmus	Hollandalı kuzey hümanisti, kilise eleştirisi
Ütopya (eser ve tür)	Thomas More	1516, ideal toplum kurgusu
Que sais-je? (Ne biliyorum?)	Montaigne	Denemeler, Rönesans şüpheciliği
Prens, makyavelizm	Machiavelli	Realpolitik, siyaset-ahlak ayrımı
Heliocentric sistem	Kopernik	1543, Güneş merkezli evren
"Doğa kitabı matematik dilinde yazılmıştır"	Galileo	Modern bilimin matematiksel doğa anlayışı
Principia, kütleçekim	Newton	1687, mekanik determinizm
Tümevarımcı yöntem, idoller, "bilgi güçtür"	Bacon	Novum Organum 1620, modern bilimsel yöntem
Cogito ergo sum, metodik şüphe, düalizm	Descartes	Modern felsefenin babası
Deus sive Natura, panteizm	Spinoza	Tek töz, Etika
Monad, "mümkün dünyaların en iyisi"	Leibniz	Monadoloji, yeter sebep
Tabula rasa, birincil-ikincil nitelikler	Locke	Empirizm kurucusu, doğal haklar
Esse est percipi	Berkeley	Radikal idealizm
Nedensellik eleştirisi, olgu-değer ayrımı	Hume	Empirizmin zirvesi, tümevarım problemi
Toplum sözleşmesi, genel irade, "Emile"	Rousseau	Aydınlanma, "doğuştan iyi"
Kuvvetler ayrılığı, "Yasaların Ruhu"	Montesquieu	Modern siyaset bilimi
Tolerans, "Candide", deizm	Voltaire	Kilise eleştirisi, Aydınlanma simgesi
Görünmez el, iş bölümü	Adam Smith	Modern iktisat, "Ulusların Zenginliği"
Üç Kritik, sentetik a priori, kategorik imperatif	Kant	Rasyonalizm-empirizm sentezi
Diyalektik, mutlak ruh, "tarih akıllaşıyor"	Hegel	Alman idealizmi, sistematik felsefe
Üç hal yasası, sosyoloji	Comte	Pozitivizm kurucusu
Tanrı insanın projeksiyonu	Feuerbach	"Hristiyanlığın Özü", din eleştirisi
Tarihsel materyalizm, sınıf çatışması, "din halkın afyonudur"	Marx	Komünist Manifesto, Kapital
Nicel faydacılık, "en çok kişiye en çok mutluluk"	Bentham	Hedonist hesap, hukuk reformu
Nitel faydacılık, zarar ilkesi, "Özgürlük Üzerine"	Mill	Liberal demokrasinin kuramcısı
İrade, kötümserlik, müzik en yüksek sanat	Schopenhauer	"İrade ve Tasarım Olarak Dünya", Doğu felsefesi etkisi
İman sıçraması, üç aşama (estetik-etik-dini)	Kierkegaard	Varoluşçuluğun babası
"Tanrı öldü", üstün insan, güç istenci	Nietzsche	Köle ahlakı eleştirisi, sonsuz dönüş
Élan vital, süre, sezgicilik	Bergson	"Yaratıcı Evrim", yaşam felsefesi

Sıkça Karıştırılan Çiftler

Rönesans-Aydınlanma-19. yy felsefesi konusunda AYT'de sıkça karşılaşılan soru tarzlarından örnekler:

Örnek 1: Filozof Tanıma — Cogito

Soru: "Şüpheciliği bir yöntem haline getirerek her şeyden şüphe etmiş, ancak şüphe edenin kendisinin var olması gerektiği gerçeğine ulaşmıştır. 'Düşünüyorum, öyleyse varım' sözüyle modern felsefenin başlangıç noktasını belirlemiştir." Görüşü tanımlanan filozof aşağıdakilerden hangisidir?

Şıklar: A) Bacon · B) Descartes · C) Locke · D) Hume · E) Kant

Çözüm: Metodik şüphe ve "Cogito ergo sum" sözü Descartes'a aittir. Bacon empirizm tarafında tümevarımcı yöntemi savunur; Locke ve Hume empiristtir; Kant rasyonalizm-empirizm sentezi yapar. Cevap: B) Descartes.

Örnek 2: Empirizm — Tabula Rasa

Soru: "İnsan zihni doğuştan boş bir levhadır; tüm bilgilerimiz deneyimden gelir. Doğuştan idealar yoktur." görüşü hangi filozofa aittir?

Çözüm: Tabula rasa kavramı John Locke'a aittir; "İnsan Anlayışı Üzerine Bir Deneme" (1690) eserinde geliştirilmiştir. Descartes ise tam tersi olan doğuştan idealar görüşünü savunur. Cevap: Locke.

Örnek 3: Kant — Kategorik İmperatif

Soru: Aşağıdaki eylemlerden hangisi Kant'ın etiğine göre tam anlamıyla ahlaki sayılabilir?

Şıklar:
A) Bir kişinin başkalarının takdirini kazanmak için yardımda bulunması.
B) Bir tüccarın müşteri kaybetmemek için dürüst davranması.
C) Bir öğretmenin maaşını kaybetmemek için derslere zamanında gelmesi.
D) Bir kişinin yalnızca doğru olduğunu düşündüğü için, hiçbir çıkar gözetmeksizin gerçeği söylemesi.
E) Bir politikacının seçim kazanmak için sözünü tutması.

Çözüm: Kant'a göre yalnızca ödevden kaynaklanan, hiçbir çıkar-haz-fayda beklentisi olmadan, iyi niyetle yapılan eylem ahlakidir. A, B, C, E şıkları "ödeve uygun ama ödevden kaynaklanmayan" eylemlerdir; sonuçları doğru görünse de niyetleri çıkar olduğu için ahlaki sayılmazlar. D şıkkı yalnızca doğru olduğu için yapılan, çıkarsız eylemdir. Cevap: D.

Örnek 4: Hegel-Marx Diyalektiği

Soru: "Hegel'in diyalektik yöntemini kabul ederim ama onu ters çevirdim. Ona göre düşünce gerçeği belirler; bana göre maddi üretim koşulları düşünceyi belirler" diyerek Hegel'den ayrılan filozof aşağıdakilerden hangisidir?

Çözüm: Marx, Hegel'in idealist diyalektiğini materyalist temele oturtmuş ve "Hegel'i ayakları üstüne diktim" demiştir. Tarihsel ve diyalektik materyalizm bu çevrilmenin sonucudur. Cevap: Marx.

Örnek 5: Mill — Zarar İlkesi

Soru: "Bireyin egemenliği kendi bedeni ve zihni üzerinde mutlaktır. Birey, başkalarına zarar vermediği sürece istediği gibi yaşamakta özgürdür; toplum ya da devlet bu özgürlüğe müdahale edemez." Bu görüş hangi filozofa aittir?

Çözüm: Bu zarar ilkesi (harm principle) John Stuart Mill'e aittir; "Özgürlük Üzerine" (On Liberty, 1859) eserinde sistemli olarak savunulmuştur. Bentham nicel faydacılığı ile farklı; Locke doğal haklar diliyle yakındır ama "zarar ilkesi" özellikle Mill formülasyonudur. Cevap: Mill.

Örnek 6: Nietzsche — "Tanrı Öldü"

Soru: Aşağıdaki düşünür-söz eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

Şıklar:
A) "Düşünüyorum, öyleyse varım" — Descartes
B) "Esse est percipi" — Berkeley
C) "Tanrı öldü; onu biz öldürdük" — Schopenhauer
D) "Sapere Aude — Bilmeye cesaret et" — Kant
E) "Tarih, sınıf savaşımları tarihidir" — Marx

Çözüm: "Tanrı öldü" sözü Nietzsche'ye aittir, "Şen Bilim" (1882) eserinde geçer. Schopenhauer kötümser bir iradeci olsa da bu sözü söylememiştir. Diğer eşleştirmelerin hepsi doğrudur. Cevap: C yanlıştır.

Örnek 7: Comte — Üç Hal Yasası

Soru: "İnsan zekası ve toplum tarihi üç aşamadan geçer: önce dini-mitolojik, sonra metafizik-soyut, son olarak da gözleme dayalı bilimsel aşama." Bu görüş hangi filozofa aittir?

Çözüm: Üç hal yasası (la loi des trois états) Auguste Comte'a aittir; "Pozitivist Felsefe Dersleri" (1830-1842) eserinde formüle edilmiştir. Comte aynı zamanda sosyolojinin de kurucusudur. Cevap: Comte.

Örnek 8: Rasyonalizm-Empirizm Karşıtlığı

Soru: Aşağıdaki filozof-akım eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

Şıklar:
A) Spinoza — Rasyonalizm
B) Locke — Empirizm
C) Leibniz — Empirizm
D) Hume — Empirizm
E) Descartes — Rasyonalizm

Çözüm: Leibniz, Descartes ve Spinoza ile birlikte 17. yy rasyonalizminin üç büyük temsilcisinden biridir; doğuştan idealar ve monadoloji öğretilerini savunur. Cevap: C yanlıştır.

Örnek 9: Hume — Olgu-Değer Ayrımı

Soru: "Bir şeyin nasıl olduğundan, onun nasıl olması gerektiği mantıksal olarak çıkmaz; 'is' (olan) ifadesinden 'ought' (olması gereken) ifadesine geçmek geçersiz bir çıkarımdır." Olgu-değer ayrımı olarak bilinen bu kural hangi filozofa aittir?

Çözüm: Olgu-değer ayrımı (Hume'un Yasası) David Hume'a aittir; "İnsan Doğası Üzerine Bir İnceleme" (1739) eserinde formüle edilmiştir. Bu ilke modern etik felsefesinin temel ayrımlarından biridir. Cevap: Hume.

Örnek 10: Rönesans Bilimsel Devrimi

Soru: "Doğa kitabı matematik dilinde yazılmıştır" sözü ile modern bilimin matematiksel doğa anlayışının temelini atmış, teleskopla Jüpiter'in uydularını gözlemleyerek heliocentric sistemi desteklemiş ve Engizisyon Mahkemesi tarafından yargılanmış filozof-bilim insanı kimdir?

Çözüm: Hem matematiksel-empirik bilim sözü hem teleskop hem Engizisyon yargılaması (1633) Galileo Galilei'ye işaret eder. Kopernik heliocentric sistemi başlatmıştır ama Engizisyon'da yargılanmamıştır; Newton ise Galileo sonrası klasik mekaniğin sentezini yapmıştır. Cevap: Galileo.