Felsefe Tarihi: 20. Yüzyıl Felsefesi

20. yüzyıl felsefesi, AYT Felsefe Grubu (Sosyal Bilimler-2) testinde yıllık ortalama 1 soru üreten ve müfredatın son ünitesini oluşturan başlıktır. Felsefe Grubu testi 12 soruluktur ve 20. yüzyıl felsefesi 11. sınıfın 5. ünitesi olarak işlenir. Bu konu, modern dünyanın en yakın felsefi geçmişini ve günümüzde de etkisini sürdüren akımları kapsar.

20. yüzyıl, iki dünya savaşı (1914-1918 ve 1939-1945), Holokost, Hiroşima-Nagazaki, Soğuk Savaş, Sömürgecilik dönemi ve nükleer silah çağı gibi insanlığın en travmatik olaylarına tanıklık etmiştir. Bu yüzden çağa "korku ve umutsuzluk çağı" da denir. Aydınlanma'nın yücelttiği akıl ve bilime duyulan güven sarsılmış, insan doğası, ahlak, anlam, özgürlük ve dil gibi temel sorunlar yeniden sorgulanmıştır.

Bu Konuda İşlenecek Başlıklar

• 20. yüzyıl felsefesinin tarihsel-toplumsal bağlamı: İki dünya savaşı, totaliter rejimler, soykırımlar, teknolojik sıçrama, küreselleşme.
• Ana akımlar: Analitik felsefe (İngiliz-Amerikan), kıta felsefesi (Avrupa) ve pragmatizm (Amerika) ayrımı.
• Analitik felsefe: Russell'ın mantıksal atomizmi, Wittgenstein'ın dil oyunları, Mantıksal Pozitivizm (Viyana Çevresi).
• Bilim felsefesi: Popper'ın yanlışlanabilirliği, Kuhn'un paradigma değişimi, Lakatos ve Feyerabend.
• Fenomenoloji: Husserl, Merleau-Ponty, Heidegger'in varlık felsefesi.
• Varoluşçuluk: Heidegger, Sartre, Beauvoir, Camus, Jaspers ve "varoluş özden önce gelir" temel ilkesi.
• Frankfurt Okulu: Horkheimer, Adorno, Marcuse, Habermas, Benjamin ve eleştirel kuram.
• Yapısalcılık ve postyapısalcılık: Saussure, Lévi-Strauss, Foucault, Derrida, Lyotard.
• Pragmatizm: Peirce, James, Dewey, Rorty.
• Türk felsefecileri: Rıza Tevfik, Hilmi Ziya Ülken, Macit Gökberk, Nurettin Topçu, İoanna Kuçuradi, Nermi Uygur, Hasan Ali Yücel, Aydın Sayılı.
• Karıştırılan kavramlar tablosu ve çözümlü AYT örnekleri.

Hızlı Tarama: 20. YY Filozofları ve Anahtar Kavramları

Sınava 1 hafta varsa yalnızca bu tabloyu ezberlemek bile sorunun yarısını cevaplar.

20. yüzyıl felsefesi, kendisinden önceki tüm felsefi geleneklerle kıyaslandığında en çarpıcı dönüşümü yaşayan dönemdir. Bunun temel nedeni, 20. yüzyılın insanlık tarihinin en yıkıcı olaylarına sahne olmasıdır. Aydınlanma'nın 18. yüzyılda başlattığı "akıl ve bilim çağı" 20. yüzyılda büyük bir hayal kırıklığına dönüşmüştür. İnsanın yücelttiği akıl ve bilim, sonunda yine insanı tüketen savaşların aracı olmuştur.

20. Yüzyılın Belirleyici Olayları

20. Yüzyıl Düşüncesini Şekillendiren Bilim ve Teknoloji

• Görelilik kuramı (Einstein, 1905-1915): Mutlak zaman-mekan kavramı sarsıldı, gerçeklik gözlemciye göre değişebilir.
• Kuantum mekaniği (Planck, Bohr, Heisenberg, 1900-1927): Belirsizlik ilkesi ile determinizm sorgulandı.
• Psikanaliz (Freud, 1900): Bilinçaltının keşfi rasyonel insan tasarımını sorgulattı.
• DNA'nın keşfi (Watson-Crick, 1953): Yaşamın moleküler temeli; biyoetik tartışmaları.
• Bilgisayar ve internet (1940-1990'lar): Bilgi toplumu; sayısal felsefe; yapay zeka tartışmaları.
• Uzay çağı (1957 Sputnik, 1969 Ay'a iniş): İnsanın evrendeki yeri yeniden düşünüldü.

20. yüzyıl felsefesi coğrafi-yöntemsel olarak üç temel kanala ayrılır: Analitik felsefe (İngiliz-Amerikan dünyası), Kıta felsefesi (Avrupa) ve Pragmatizm (Amerika). Bu ayrım sadece coğrafi değil, sorulara yaklaşım yöntemi açısından da temel farklar içerir.

20. YY Felsefesinin Temel Problemleri (Müfredat)

11. sınıf felsefe ders kitabında 20. yüzyıl felsefesi altı temel problem üzerinden işlenir. AYT sınavında bu problemler doğrudan sorulabilir.

1. Gerçeklik ve görünüş sorunu: Fenomenoloji (Husserl) — görünüşün ardındaki "öz"ün bilinçle nasıl kavranacağı.
2. Yorum sorunu: Hermenötik (Gadamer, Ricoeur) — metnin ve dünyanın anlamlandırılması.
3. Varoluş sorunu: Varoluşçuluk (Sartre, Camus, Heidegger, Jaspers) — insanın anlam ve özgürlük arayışı.
4. Metafizik bilgi sorunu: Mantıksal Pozitivizm (Schlick, Carnap) ile bilim felsefesi (Popper, Kuhn) — metafiziğin reddi veya kabulü.
5. Varlık sorunu: Yeni Ontoloji (Hartmann) ve Heidegger'in fundamental ontolojisi.
6. Sembolikteki değişim sorunu: Yapısalcılık (Saussure, Lévi-Strauss) ve postyapısalcılık (Foucault, Derrida) — dilin ve sembollerin tarihselliği.

Karşılaştırmalı Tablo

20. YY Felsefesinin Genel Özellikleri

• Felsefi sorunlara yeni açıklamalar: Bilgi, varlık, etik gibi klasik sorular farklı yöntemlerle yeniden ele alındı.
• Uzmanlaşma ve derinleşme: Bilim felsefesi, dil felsefesi, etik, siyaset felsefesi ayrı uzmanlık alanları haline geldi.
• Yeni yöntemler: Fenomenoloji, hermenötik, yapısalcılık, yapısöküm gibi yeni araştırma yöntemleri ortaya çıktı.
• Sembolik mantık ve dil çalışmaları: Russell-Whitehead'in "Principia Mathematica" (1910-1913) ile mantık matematikselleşti.
• Bilim felsefesi: Popper, Kuhn, Lakatos, Feyerabend ile bilimsel bilginin yapısı sorgulandı.
• Metafiziğin reddi (en azından bir kanatta): Mantıksal Pozitivizm metafiziği "anlamsız" ilan etti.
• Kadın filozofların artışı: Hannah Arendt, Simone de Beauvoir, Edith Stein, Carol Gilligan, İoanna Kuçuradi gibi düşünürler felsefede güçlü yer aldı.
• Felsefenin küreselleşmesi: Üniversiteler aracılığıyla dünyanın her yerine yayıldı; en fazla yayın çıkarılan dönem oldu.
• Disiplinler arası etkileşim: Felsefe; psikoloji (Freud), dilbilim (Saussure), antropoloji (Lévi-Strauss) ve sosyolojiyle iç içe geçti.

Analitik felsefe, 20. yüzyıl başında İngiltere ve Amerika'da gelişen ve felsefenin temel yöntemini "kavram analizi" ve "dil çözümlemesi" olarak gören akımdır. Analitik felsefenin temel sorunu şudur: Felsefi sorunların büyük çoğunluğu aslında dilin yanlış kullanımından doğan sözde sorunlardır; eğer dili açıklığa kavuşturursak felsefi sorunlar da çözülür.

Bertrand Russell (1872-1970)

İngiliz filozof, matematikçi, mantıkçı ve sosyal aktivist Russell, analitik felsefenin kurucularından biridir. Whitehead ile birlikte yazdığı "Principia Mathematica" (1910-1913) eserinde matematiğin tamamının mantıksal temellere indirgenebileceğini göstermeye çalışmıştır.

• Mantıksal atomizm: Karmaşık önermeler, "atomik" denilen daha basit önermelere ayrılabilir. Tıpkı maddeyi atomlara ayırmak gibi, dili de en küçük anlam birimlerine indirgemek mümkündür.
• Russell paradoksu (1901): "Kendisini içermeyen kümelerin kümesi kendisini içerir mi?" sorusuyla matematiğin temellerinde keşfedilen ünlü paradoks; kümeler kuramını köklü biçimde değiştirmiştir.
• "Felsefenin Sorunları" (1912): Felsefeyi geniş kitlelere tanıtan klasik eseri.
• Pasifist ve sosyal aktivist: Nükleer silahsızlanma, antiemperyalizm ve barış hareketlerinde aktif yer almıştır. 1950 Nobel Edebiyat Ödülü almıştır.
• "Batı Felsefesi Tarihi" (1945): Felsefe tarihinin en çok okunan eserlerinden biridir.

Ludwig Wittgenstein (1889-1951): Erken Dönem

Avusturyalı-İngiliz filozof Wittgenstein, 20. yüzyıl analitik felsefesinin en etkili düşünürlerinden biridir. İki ayrı felsefi dönemi olduğu için literatürde "iki Wittgenstein" ayrımı yapılır.

Erken dönem (1921): "Tractatus Logico-Philosophicus" eserinde dil ile dünya arasındaki ilişkiyi resimsel kuram (picture theory) ile açıklar:

• Dilin sınırları, dünyanın sınırlarıdır. Söylenebilen şey açıkça söylenebilir; söylenemeyen şey hakkında ise "susmalıyız".
• Felsefi sorunların büyük kısmı dilin sınırlarını aşma çabasından doğar (etik, estetik, metafizik gibi).
• Tractatus'un ünlü son cümlesi: "Üzerinde konuşulamayan şey üzerinde susulmalıdır" (Wovon man nicht sprechen kann, darüber muss man schweigen).
• Bu kitapla felsefenin temel sorunlarını çözdüğünü düşünüp felsefeyi bırakıp ilkokul öğretmenliği yapmaya başlamıştır.

Ludwig Wittgenstein: Geç Dönem

Geç dönem (1953): "Felsefi Soruşturmalar" (ölümünden sonra yayımlanmıştır) eserinde önceki görüşlerini büyük ölçüde reddeder:

• Dil oyunları (Sprachspiele): Dil tek tip bir resim değildir; farklı yaşam biçimlerinde farklı "oyunlar" oynanır. Emir vermek, soru sormak, şaka yapmak, dua etmek — her biri farklı dil oyunudur.
• Aile benzerliği: Bir kavramın (örneğin "oyun") kapsamı altındaki tüm örneklerde ortak bir öz aramak yanlıştır; ortak olan, aile üyeleri arasındaki benzerlik gibi yer yer örtüşen niteliklerdir.
• Anlam, kullanımdadır: Bir sözcüğün anlamı, onun dildeki kullanımıdır.
• Felsefenin görevi: Yeni teoriler kurmak değil, dilbilgisi yanlış anlamalarını gidermektir. Felsefe bir kuram değil, bir etkinliktir.

Mantıksal Pozitivizm (veya Mantıkçı Empirizm), 1920'lerde Viyana'da kurulan ve metafiziği "anlamsız" ilan eden, sadece bilim ve mantık bilgisini meşru sayan radikal bir akımdır. Viyana Çevresi (Wiener Kreis) adı verilen düşünür grubu bu akımın merkezidir.

Viyana Çevresi'nin Temel Üyeleri

• Moritz Schlick (1882-1936): Çevrenin kurucusu ve lideri. Bir öğrencisi tarafından 1936'da Viyana Üniversitesi merdivenlerinde öldürüldü.
• Rudolf Carnap (1891-1970): Çevrenin en üretken üyesi; "Dünyanın Mantıksal Yapısı" (1928) ile mantıksal yapı analizi yaptı.
• Otto Neurath (1882-1945): "Birleşik Bilim" projesinin öncüsü; bilim dilinin yeknesaklaştırılması.
• Hans Reichenbach (1891-1953): Berlin'de paralel bir grup kurdu; olasılık ve nedensellik üzerine çalıştı.
• Hempel (1905-1997): Hipotetik-dedüktif yöntemi geliştirdi.

Mantıksal Pozitivizmin Temel Tezleri

• Doğrulanabilirlik kriteri (verifikasyon): Bir önermenin anlamlı olabilmesi için ya analitik (tanım gereği doğru: "Bekarlar evlenmemiş erkeklerdir") ya da deneysel olarak doğrulanabilir olması gerekir. Doğrulanamayan önermeler anlamsızdır.
• Metafizik anlamsızdır: "Tanrı vardır", "Ruh ölümsüzdür", "Mutlak Ruh tarihte kendini gerçekleştirir" gibi metafizik önermeler ne doğrulanabilir ne yanlışlanabilir; dolayısıyla anlamsızdır.
• Etik ve estetik önermeleri ekspresiftir: "Hırsızlık kötüdür" gerçekte "Hırsızlığa hayır!" çığlığıdır; bilgi içermez, duygu ifadesidir.
• Felsefenin görevi: Bilimsel önermeleri çözümlemek, kavramları açıklığa kavuşturmak ve metafizik öğeleri ayıklamak.
• Bilim birikerek ilerler: Tümevarım yöntemiyle deneyim üst üste birikir, bilim ilerler.
• Dil ve mantık çalışmaları: Sembolik mantık, bilgisayar bilimleri, dil felsefesi gelişti.

Viyana Çevresi'nin Sonu

1936'da Schlick'in öldürülmesi ve Nazilerin Avusturya'yı işgali (Anschluss, 1938) ile çevre dağıldı. Üyelerin çoğu (Carnap, Reichenbach, Hempel) ABD'ye kaçtı ve Mantıksal Pozitivizm'i Amerika'ya taşıdı. Bu göç, savaş sonrası Anglo-Amerikan analitik felsefesinin yükselişinin temel nedenlerinden biri oldu.

Mantıksal Pozitivizme Yöneltilen Eleştiriler

Doğrulanabilirlik kriterinin kendisi de doğrulanamaz! "Bir önerme ya analitik ya empirik olmalıdır" cümlesi ne analitiktir ne empirik — yani kendi kuralına göre anlamsızdır. Bu içsel çelişki ve Popper'ın yanlışlanabilirlik eleştirisi (sıradaki bölüm) Mantıksal Pozitivizmi 1960'larda zayıflattı.

20. yüzyılın ikinci yarısı, bilim felsefesinin en üretken dönemidir. Mantıksal Pozitivizmin "doğrulanabilirlik" kriterinin yetersizliği keşfedildikten sonra dört önemli düşünür bilimsel bilginin yapısını yeniden tartışmaya açmıştır.

Karl Popper (1902-1994)

Avusturya doğumlu, II. Dünya Savaşı sonrasında İngiltere'ye yerleşen Popper, 20. yüzyılın en etkili bilim filozoflarındandır.

• Yanlışlanabilirlik (falsifikasyon) ilkesi: Bir kuram bilimseldir ancak ve ancak yanlışlanabilirse. Bilim, doğrulanan değil, yanlışlanma riski alıp ayakta kalan kuramlardan oluşur.
• "Tüm kuğular beyazdır" örneği: Bir milyon beyaz kuğu görsen bile bu önermeyi doğrulayamazsın; ama bir tek siyah kuğu görmek onu yanlışlamaya yeter.
• Demarkasyon problemi: Bilim ile pseudo-bilim (psikanaliz, marksizm) arasındaki ayrımın ölçütü yanlışlanabilirliktir. Astroloji yanlışlanmaya açık olmadığı için bilim değildir.
• "Logik der Forschung" (1934): Bilim felsefesi klasiği.
• "Açık Toplum ve Düşmanları" (1945): Platon, Hegel ve Marx'ı totaliter düşüncenin filozofları olarak eleştirir; açık ve eleştiriye açık toplumu savunur.
• Yöntem: Tümevarım yerine tümdengelim; doğrulama yerine yanlışlama testleri.

Thomas Kuhn (1922-1996)

Amerikalı bilim tarihçisi ve filozofu Kuhn, "Bilimsel Devrimlerin Yapısı" (1962) eseriyle bilim felsefesini sarstı.

• Paradigma: Belirli bir dönemde bilim insanlarının ortak kabul ettiği temel varsayımlar, yöntemler ve örnek problemler bütünüdür.
• Normal bilim: Paradigma içinde "bulmaca çözme" gibi rutinleşmiş bilimsel etkinlik.
• Anomali ve kriz: Paradigma içinde açıklanamayan olgular birikince kriz başlar.
• Bilimsel devrim: Eski paradigma yerini yenisine bırakır (Ptolemeos → Kopernik, Newton → Einstein gibi).
• Karşılaştırılamazlık (incommensurability): Farklı paradigmalar tamamen aynı dilde konuşmazlar; aralarında "çevirme" zordur.
• Bilim birikerek değil sıçramalarla ilerler: Popper'a karşı çıkan en önemli noktası budur.

Imre Lakatos (1922-1974)

Macar-İngiliz bilim filozofu Lakatos, Popper ve Kuhn arasında bir orta yol önerir.

• Araştırma programları: Bilim tek başına bir kuram değil, bir programdır; "sert çekirdek" (değişmez temel varsayımlar) ve "koruyucu kuşak" (yardımcı hipotezler) içerir.
• Bir program ilerleyen ya da gerileyen olabilir; başarılı programlar yeni olgular keşfeder, başarısızlar sadece var olanları açıklamaya çalışır.

Paul Feyerabend (1924-1994)

Avusturyalı-Amerikalı filozof Feyerabend, "Yönteme Karşı" (1975) eseriyle "epistemolojik anarşizm"i savundu.

• "Anything goes" (Her şey gider): Bilimde tek bir yöntem yoktur; her büyük keşif kendine özgü, çoğu zaman "kuralları çiğneyen" yollarla yapılmıştır.
• Galileo, Kopernik'in görüşünü savunurken kendi zamanının "bilimsel kurallarına" aykırı yöntemler kullanmıştır.
• Bilim, mit ve büyü ile aynı epistemolojik statüye sahiptir; bilime tanınan ayrıcalık eleştirilmelidir.

Quine ve Holizm

Willard Van Orman Quine (1908-2000), "İki Empirist Dogma" (1951) makalesinde Mantıksal Pozitivizmin iki temel varsayımını yıkar:

• Analitik-sentetik ayrımının reddi: Tüm önermeler hem dilbilgisel hem deneyimsel öğeler taşır; mutlak ayrım yapılamaz.
• Holizm (bütüncülük): Bir önerme tek başına değil, bütün bilgi ağı içinde test edilir. Anomali çıktığında hangi önermenin değiştirileceği seçimsel bir karardır.
• Naturalist epistemoloji: Bilgi felsefesi, doğa biliminin bir parçası olarak ele alınmalıdır.

Fenomenoloji ("phainomenon" — görünen şey), 20. yüzyılın en etkili kıta felsefesi akımlarındandır. Görünüşün ardındaki "öze" ulaşmayı amaçlayan felsefi yöntemdir. Müfredattaki "gerçeklik ve görünüş sorunu" başlığının ana konusudur.

Edmund Husserl (1859-1938)

Çek doğumlu Alman filozof Husserl, fenomenolojinin kurucusudur. "Mantıksal Soruşturmalar" (1900-1901) ve "İdeen" (1913) eserleriyle yöntemi sistematik hale getirmiştir.

• "Şeylerin kendisine geri dönelim!" (Zu den Sachen selbst!): Fenomenolojinin sloganı. Önyargılardan, kuramlardan ve metafizik varsayımlardan arınıp şeylerin bilince nasıl göründüğüne bakmak.
• Epokhe (askıya alma): Stoacılardan ödünç alınan bu kavram, dünyanın gerçekten "var olup olmadığı" sorusunu parantezler. Sadece bilinçte görünene odaklanılır.
• Yönelimsellik (Intentionalität): Bilinç her zaman "bir şeyin bilincidir"; bilinç ile nesne ayrılmaz biçimde bağlıdır.
• Öz görü (Wesensschau): Bilinç sezgi yoluyla şeylerin özüne ulaşabilir. Bu öz, ampirik genelleme değil, doğrudan kavrayıştır.
• Yaşam dünyası (Lebenswelt): Geç döneminde geliştirdiği kavram; bilimsel soyutlamalardan önceki, pratik-pre-teorik dünya deneyimi.

Maurice Merleau-Ponty (1908-1961)

Fransız fenomenolog Merleau-Ponty, "Algının Fenomenolojisi" (1945) eserinde beden fenomenolojisini geliştirir.

• Bilinç soyut bir varlık değildir; bedenlenmiş bilinçtir. Dünyayı bedenimiz aracılığıyla algılarız.
• Algı, pasif bir alma değil, aktif bir dünya inşasıdır.
• Husserl'in soyut fenomenolojisinin somut, bedensel boyutunu açtı.

Edith Stein (1891-1942) ve Emmanuel Levinas (1906-1995)

• Edith Stein: Husserl'in asistanı, sonra Katolik rahibe oldu; "Empati Üzerine" (1917) eseri. Auschwitz'te öldürüldü, 1998'de azize ilan edildi.
• Emmanuel Levinas: Litvanya doğumlu Yahudi filozof, "etik fenomenoloji" geliştirdi. "Öteki yüzü" (le visage de l'autre) kavramı: Başkasının yüzü bana sonsuz bir etik sorumluluk yükler. Etik, ontolojiden öncedir.

Varoluşçuluk, 20. yüzyılın en etkili felsefi akımlarından biridir. İki dünya savaşının yarattığı insani krizden doğmuş, insanın anlam, özgürlük, sorumluluk ve ölüm sorularına odaklanmıştır. Müfredatta "varoluş sorunu" başlığında işlenir.

Varoluşçuluğun Temel Tezleri

1. İnsan, evrende eylemlerinin yaratıcısı olan biricik varlıktır. Diğer varlıklar (taş, bitki, hayvan) önceden belirlenmiş bir özle dünyaya gelir; insan ise kendi özünü kendi seçimleriyle var eder.
2. İnsan kendi varlığını ve değerlerini kendisi oluşturur; insanın değişmez bir doğası yoktur.
3. Varoluş özden önce gelir (Sartre'ın ünlü ilkesi). Önce var oluruz, sonra ne olacağımızı seçeriz.
4. İnsanı var eden tek şey kendi eylemleridir. Söz değil eylem önemlidir.
5. Evren akıl dışı, anlamsız ve saçmadır; evrene anlam veren insanın kendisidir.

Martin Heidegger (1889-1976)

Alman filozof Heidegger'in başyapıtı "Sein und Zeit" (Varlık ve Zaman, 1927) 20. yüzyıl felsefesinin en etkili eserlerinden biridir.

• Dasein (Orada-varlık / Burada-bulunan): Heidegger'in insan için kullandığı kavram. İnsan, varlığın anlamını sorgulayan tek varlıktır.
• Varlığın anlamı sorusu: Geleneksel felsefe "varlık nedir?" sorusuna cevap aradı; Heidegger ise "var olmak nedir?" sorusunu sorar.
• Zamansallık: Var olmak zaman içinde anlam kazanır. Varlık zamandır ve sonludur (ölümle sonlanır).
• Angst (kaygı): Korkudan farklı. Korku belirli bir nesneye yöneliktir; kaygı ise hiçbir şeye yönelik değildir, varoluşun kendisinden kaynaklanır.
• Sahihlik (eigentlich) ve sahih olmama (uneigentlich): Sahici insan ölümün ufkunda yaşamını tasarlar; sahih olmayan insan kalabalığa (das Man) gömülerek varoluşun gerçeğinden kaçar.
• Yeni Ontoloji: Geleneksel felsefe epistemolojiyi (bilgiyi) öne aldı; Heidegger ise ontolojiyi (varlığı) öne almak gerektiğini savunur.

Jean-Paul Sartre (1905-1980)

Fransız filozof, romancı, oyun yazarı Sartre, varoluşçuluğun en bilinen ismidir. "Varlık ve Hiçlik" (1943), "Bulantı" (1938), "Sinekler", "Gizli Oturum" önemli eserleridir. 1964 Nobel Edebiyat Ödülü'nü reddeden ilk kişidir.

• "Varoluş özden önce gelir" (l'existence précède l'essence): Varoluşçuluğun temel sözüdür. Önce var oluruz, sonra ne olacağımızı kendi seçimlerimizle belirleriz.
• Kendinde-varlık (en-soi) vs Kendi-için-varlık (pour-soi):
  • Kendinde-varlık: Bilinçsiz nesneler (taş, bitki, hayvan). Önceden belirlenmiş bir özle dünyaya gelir; arı dünyaya geldiğinde bal yapacaktır, başka seçeneği yoktur.
  • Kendi-için-varlık: İnsan. Bilinçli, özgür, kendini değiştirme ve dönüştürme kapasitesine sahip; özünü eylemleriyle inşa eder.
• Özgürlük ve sorumluluk: İnsan "özgürlüğe mahkumdur". Özgürlüğümüz ağır bir sorumluluk getirir; her seçimimiz tüm insanlığa bir model sunmaktır.
• Kötü inanç (mauvaise foi): Özgürlüğümüzden kaçmak için kendimize yalan söylemek; "ben bunu yapmak zorundaydım" demek.
• Ateist varoluşçuluk: Tanrı yoksa insan kendi değerlerini kendisi oluşturmak zorundadır.

Simone de Beauvoir (1908-1986)

Sartre'ın hayat arkadaşı ve yoldaşı olan Beauvoir, 20. yüzyıl feminist felsefesinin kurucusudur. "İkinci Cins" (Le Deuxième Sexe, 1949) başyapıtıdır.

• "Kadın doğulmaz, kadın olunur" (On ne naît pas femme, on le devient): "Kadın" biyolojik bir veri değil, toplumsal bir kuruluştur. Bu söz feminist düşüncenin temel taşıdır.
• Öteki olarak kadın: Erkek kendini "norm" (Bir / Mutlak) olarak konumlandırırken kadını "Öteki" olarak inşa eder.
• Etik: "Belirsizliğin Ahlakı" (1947) — varoluşçu bir etik denemesi.
• Romanları: "Konuk Kız", "Mandarinler" (1954 Goncourt Ödülü).

Albert Camus (1913-1960)

Cezayir doğumlu Fransız yazar ve filozof Camus, "saçma" (absurd) felsefesinin yaratıcısıdır. 1957 Nobel Edebiyat Ödülünü almıştır.

• Saçma (l'absurde): İnsanın anlam arayışı ile evrenin sessizliği arasındaki uyumsuzluk. Evren bize hiçbir cevap vermez ama biz cevap aramaya devam ederiz.
• "Sisifos Söyleni" (1942): Sisifos, taşı tepeye çıkarmaya mahkum edilmiş bir kahramandır; taş hep aşağı yuvarlanır, o tekrar tepeye taşır. Camus'ye göre Sisifos'u mutlu hayal etmeliyiz — saçmayı kabul edip yine de yaşamaya devam etmek bir başkaldırıdır.
• "Yabancı" (L'Étranger, 1942): Saçma'nın romanı. Meursault, annesinin ölümüne karşı duygusuzluğu nedeniyle aslında bir Arap'ı öldürdüğü için değil, "kalpsiz olduğu" için yargılanır.
• "Veba" (1947): Veba salgınına karşı dayanışma; insanın insana karşı görevi.
• "Başkaldıran İnsan" (1951): Başkaldırı = insan onurunun savunusu. "Başkaldırıyorum, öyleyse varım."
• Sartre'dan ayrılışı: Stalinist Sovyetler'i savunan Sartre ile Cezayir bağımsızlık savaşı sırasında çatıştılar.

Karl Jaspers (1883-1969)

Alman psikiyatr ve filozof Jaspers, varoluşçuluğun teist (dindar) kanadının önde gelen ismidir. "Felsefe" (1932) üç ciltlik temel eseri.

• Sınır durumlar (Grenzsituationen): Ölüm, acı, suçluluk, mücadele ve şans gibi insanı temelden sarsan ve "sahici varoluşa" uyandıran durumlar.
• Aşkın (Transzendenz): Sınır durumlarla yüzleşen insan, kendisini aşan bir Aşkın'a (Tanrı, varlığın bütünü) yönelir.
• İletişim: Sahici varoluş ancak başka insanlarla "varoluşsal iletişim" içinde mümkündür.
• Eksensel Çağ (Achsenzeit): MÖ 800-200 arasında dünyanın farklı yerlerinde (Hindistan, Çin, İran, Yunanistan, İsrail) eş zamanlı olarak büyük düşünsel sıçramaların yaşandığı dönem.

Varoluşçuluğun Öncüleri (19. YY)

• Sören Kierkegaard (1813-1855): Danimarkalı filozof; "Korku ve Titreme" eseriyle dindar varoluşçuluğun öncüsü. Hegel'in soyut sistemine karşı bireyin somut varoluşunu savundu.
• Friedrich Nietzsche (1844-1900): "Tanrı öldü", "üstün insan" (Übermensch) kavramlarıyla ateist varoluşçuluğun öncüsüdür.

Teist vs Ateist Varoluşçuluk

Frankfurt Okulu, 1923'te Frankfurt'ta kurulan Toplumsal Araştırmalar Enstitüsü'nün etrafında oluşan, marksist köklere sahip ama dogmatik marksizmi aşan eleştirel kuramcıların oluşturduğu felsefi gelenektir. Modern kapitalist toplumun, kültür endüstrisinin ve aydınlanma rasyonalitesinin radikal eleştirisini yapar.

Birinci Kuşak: Horkheimer ve Adorno

Max Horkheimer (1895-1973) ve Theodor Adorno (1903-1969)'nun ortak yazdığı "Aydınlanmanın Diyalektiği" (1947) okulun başyapıtıdır.

• Aydınlanma kendi içinde totaliterleşti: Doğayı egemenliği altına alan akıl, sonunda insanı da egemenliği altına aldı. Auschwitz, aydınlanmanın çelişkisinin kanıtıdır.
• Araçsal akıl: Modern akıl yalnızca araç-amaç ilişkisinde işler; "ne için yaşıyoruz?" sorusunu unuttu.
• Kültür endüstrisi (Kulturindustrie): Hollywood, popüler müzik, magazin — bunlar yığınları "boş zaman" görüntüsü altında pasifleştirir, eleştirel düşünceyi söndürür.
• Adorno'nun ünlü sözü: "Auschwitz'ten sonra şiir yazmak barbarcadır."
• "Otoriter Kişilik" (1950, Adorno): Faşizmin psikolojik temellerini analiz eder.

Herbert Marcuse (1898-1979)

Frankfurt Okulu'nun Amerika'ya göç eden üyelerinden Marcuse, 1968 öğrenci hareketinin felsefi babası oldu. "Tek Boyutlu İnsan" (1964) başyapıtıdır.

• Modern kapitalizm, muhalefeti soğurarak ve tüketim ile yatıştırarak boğar; insan "tek boyutlu" hale gelir.
• Devrimci özne artık işçi sınıfı değil, sistem tarafından dışlananlardır (öğrenciler, azınlıklar, marjinaller).
• Eros, tüketim toplumunda baskı altındadır; özgürleşme erotik enerjinin serbestleşmesini gerektirir.

Walter Benjamin (1892-1940)

Alman Yahudi düşünür Benjamin, Naziler'den kaçarken İspanya sınırında intihar etti. Frankfurt Okulu'nun en özgün kalemidir.

• "Sanat Eserinin Teknik Olarak Çoğaltılabildiği Çağda" (1936): Fotoğraf ve sinemanın icadı, sanat eserinin "auratik" niteliğini (biriciklik, kutsallık) yok etti. Bu hem demokratikleştirme hem yıkımdır.
• "Tarih Üzerine Tezler" (1940): Tarihi ilerlemeci olarak değil, mağlupların perspektifinden okur. "Tarih, bir yıkıntılar yığınıdır."
• Pasajlar Eseri: 19. yüzyıl Paris'inin pasajlarını modernite arkeolojisi olarak ele alan tamamlanmamış başyapıtı.

İkinci Kuşak: Jürgen Habermas (1929-)

Frankfurt Okulu'nun yaşayan en önemli ismi Habermas, 20. yüzyılın en etkili siyaset felsefecilerindendir.

• "İletişimsel Eylem Kuramı" (1981): Araçsal aklın yanına "iletişimsel akıl"ı koyar. İletişim, şiddetsiz, eşit, açık bir tartışma idealidir.
• "Kamusal Alanın Yapısal Dönüşümü" (1962): Modern kapitalist toplumda kamusal alan (kahvehaneler, gazeteler) yozlaşmıştır; demokratik yenilenme gerekir.
• İdeal söylem durumu: Argümanlar sadece daha iyi argümanın gücüyle değerlendirilmelidir; iktidar ve manipülasyon dışlanmalıdır.
• Modernite'yi "tamamlanmamış proje" olarak savunur ve postmodernizmi eleştirir.

Yapısalcılık (Structuralism), kültürel ve toplumsal olguların altında yatan görünmez "yapıları" ortaya çıkarmayı amaçlayan akımdır. Postyapısalcılık ise bu yapıları sökmeyi ve sabit anlamların imkansızlığını göstermeyi hedefler.

Ferdinand de Saussure (1857-1913) — Yapısalcılığın Dilbilimsel Temeli

İsviçreli dilbilimci Saussure'ün ölümünden sonra öğrencilerinin notlarından derlenen "Genel Dilbilim Dersleri" (1916) hem dilbilimi hem 20. yüzyıl insan bilimlerini dönüştürdü.

• Gösteren (signifiant) — Gösterilen (signifié): Dil işareti iki bileşenden oluşur: ses imgesi (gösteren) ve kavram (gösterilen). İlişki nedensizdir (arbitraire).
• Dil (langue) — Söz (parole): Dil sosyal sistem, söz bireysel kullanımdır.
• Senkronik vs diakronik: Dilin belirli bir andaki yapısı (senkronik) ile zaman içindeki değişimi (diakronik) farklı incelenmelidir.
• Anlam, fark ilişkisinden doğar: "Köpek" sözcüğü "kedi", "kurt"tan farklı olduğu için anlamlıdır; kendi içinde mutlak bir özü yoktur.

Claude Lévi-Strauss (1908-2009) — Yapısal Antropoloji

Fransız antropolog Lévi-Strauss, Saussure'ün yöntemini mitolojiye, akrabalığa ve kültürel sistemlere uyguladı.

• "Yapısal Antropoloji" (1958): Kültürlerin yüzeysel farklılıklarının altında ortak zihinsel yapılar (ikili karşıtlıklar) vardır.
• İkili karşıtlıklar: Doğa-kültür, çiğ-pişmiş, iyi-kötü gibi karşıtlıklar tüm kültürel sistemlerin temelidir.
• "Yaban Düşünce" (1962): "İlkel" düşünce moderniteden geri değildir, farklı bir mantığı vardır.

Roland Barthes (1915-1980) — Mit ve İşaret

• "Çağdaş Söylenler" (1957): Reklam, moda, yemek, spor — modern toplumun "mitleri" semiyolojik analize tabi tutulur.
• "Yazarın Ölümü" (1967): Bir metnin anlamı yazarın niyetinden değil, okuyucunun yorumundan doğar. Postyapısalcılığa geçişin manifestosu.

Michel Foucault (1926-1984) — Bilgi-İktidar

20. yüzyılın en etkili düşünürlerinden biri olan Foucault, akademik felsefenin sınırlarını aşıp tarih, sosyoloji, psikoloji ve siyasete yayılan bir düşünür oldu.

• "Deliliğin Tarihi" (1961): Akıl ile delilik arasındaki sınırın tarihsel olarak nasıl kurulduğunu gösterir.
• "Kelimeler ve Şeyler" (1966): Farklı dönemlerdeki "epistemeler" (bilgi düzenleri) — Rönesans, Klasik Çağ, Modern Çağ.
• "Hapishanenin Doğuşu" (1975): Disiplinsel iktidarın ortaya çıkışı; panoptik gözetim; "ruhu hapsetme".
• "Cinselliğin Tarihi" (1976+): Cinsellik bastırılmadı, üretildi.
• Bilgi-iktidar (savoir-pouvoir): Bilgi ve iktidar ayrılmaz biçimde bağlıdır. İktidar yalnızca baskı değil, üretici de bir güçtür.
• Söylem (discours): Belirli bir dönemde neyin söylenebileceğini, neyin doğru sayılacağını belirleyen kurallar bütünü.
• Biyopolitika ve biyoiktidar: Modern devlet bireyleri değil, nüfusu yönetir; sağlık, doğum oranı, ölüm istatistikleri yeni iktidar alanlarıdır.

Jacques Derrida (1930-2004) — Yapısöküm

Cezayir doğumlu Fransız filozof Derrida, postyapısalcılığın en köktenci ismi oldu.

• "Gramatoloji Üzerine" (1967): Batı felsefesi konuşmayı yazıdan üstün tutmuştur ("logosentrism"); bu hiyerarşi söküme uğratılmalıdır.
• Yapısöküm (déconstruction): Bir metindeki ikili karşıtlıkları (söz-yazı, akıl-duygu, erkek-kadın) bulup bunların hiyerarşisini ters çevirmek; sabit anlamın imkansızlığını göstermek.
• Différance: "Differ" (farklılaşma) ve "defer" (erteleme) anlamlarını birleştiren neolojizm. Anlam asla mevcut değildir; her zaman başka bir göstergeye ertelenir.
• "Metnin dışı yoktur": Her şey bir metindir; metnin dışında saf gerçeklik bulunmaz.

Jean-François Lyotard (1924-1998) — Postmodern Durum

• "Postmodern Durum" (La condition postmoderne, 1979): Postmodernizmin manifestosu sayılır.
• Büyük anlatıların reddi: Aydınlanma'nın ilerleme, marksizmin sınıfsız toplum, Hegel'in mutlak ruh gibi "büyük anlatıları" (méta-récits) artık inanırlığını yitirdi.
• Yerine küçük, yerel, çoğulcu anlatılar geçer.

Diğer Postyapısalcılar

• Jean Baudrillard (1929-2007): Simulakr ve hiper-gerçeklik; "Körfez Savaşı yaşanmadı". Gerçek, kendi kopyasıyla yer değiştirdi.
• Gilles Deleuze (1925-1995) ve Félix Guattari (1930-1992): "Anti-Oedipus" (1972) ve "Bin Yayla" (1980) — rizom (kök-sap), göçebe düşünce, akış kavramları.
• Jacques Lacan (1901-1981): Psikanalizi yapısalcılıkla birleştiren psikiyatr; "bilinçaltı dilin yapısına sahiptir".

Pragmatizm, 19. yüzyıl sonu - 20. yüzyıl başında Amerika'da gelişen ve felsefenin temel ölçütünü "pratik sonuçlar" olarak gören akımdır. "Pragma" Yunanca eylem demektir.

Charles Sanders Peirce (1839-1914) — Kurucu

Amerikan pragmatizminin kurucusu olan matematikçi-filozof Peirce, akımın temel ilkesini "Pragmatik Maksim" olarak formüle etti.

• Pragmatik maksim: Bir kavramın anlamı, onun pratik sonuçlarının toplamından ibarettir. "Sert" derken, ona basıldığında çizilmediğini, kırıldığında belirli bir sesi olduğunu kastederiz.
• İdeoloji ve metafizik tartışmalar, pratik bir farkı olmuyorsa anlamsızdır.
• Tipoloji: Üç tür akıl yürütme ayırdı — dedüksiyon, indüksiyon, abdüksiyon (en iyi açıklama çıkarımı).
• Hayatı boyunca akademik bir kürsüye sahip olamadı; öldüğünde yoksuldu.

William James (1842-1910)

Harvardlı psikolog ve filozof James, pragmatizmi popülerleştirdi. "Pragmatism" (1907) ve "Çoğulcu Bir Evren" (1909) önemli eserleridir.

• "Doğruluk işe yararlıktır": Bir önerme doğrudur eğer bize pratik fayda sağlıyorsa, eylemlerimizde başarıya götürüyorsa.
• Dini deneyim: "Dinsel Deneyimin Çeşitleri" (1902) — dini inançların pragmatik faydası vardır; insan yaşamını anlamlı kılar.
• İrade özgürlüğü: Determinizm-özgürlük tartışmasında pratik fark yaratan görüş özgürlüktür; o yüzden onu seçmeliyiz.
• "Bilinç akışı": Modern psikolojinin temel kavramlarından biri.

John Dewey (1859-1952)

Pragmatizmin en uzun ömürlü ve geniş etkili ismi Dewey, eğitim felsefesinin de devidir.

• "Demokrasi ve Eğitim" (1916): Eğitim, hayata hazırlık değil, hayatın kendisidir. Çocuk merkezli, yaparak-yaşayarak öğrenme.
• Deneyselci felsefe (instrumentalism): Düşünceler, çevreyle başa çıkmak için kullandığımız araçlardır. Doğru olan, sorunu çözen düşüncedir.
• Demokrasi: Sadece bir yönetim biçimi değil, bir yaşam biçimidir; sürekli iletişim ve birlikte sorun çözmedir.
• "Sanat Yaşantı Olarak": Sanat, gündelik hayattan kopuk bir alan değildir; her insanın yaşantısının doruk noktalarıdır.
• Türkiye'ye 1924'te Atatürk'ün davetiyle gelmiş, eğitim sistemi için raporlar yazmıştır.

Richard Rorty (1931-2007) — Neopragmatizm

20. yüzyılın sonunda pragmatizmi yeniden canlandıran Rorty, analitik felsefenin ana akımına meydan okudu.

• "Felsefe ve Doğanın Aynası" (1979): Felsefenin "doğayı yansıtan" bir ayna olduğu düşüncesini reddetti. Felsefe metafor üreten bir edebi etkinliktir.
• "İronik liberalizm": Kendi inançlarımızın mutlak olduğunu iddia etmemeliyiz (ironi); ama yine de toplumda haksızlığa karşı durmalıyız (liberalizm).
• Hakikatin "mutlak" değil, "topluluk içinde geçerli olan" olduğunu savundu.

20. yüzyıl etik tartışmaları, hem klasik etik kuramlarının (Kant'ın deontolojisi, Mill'in faydacılığı, Aristoteles'in erdem etiği) yenilenmesini hem de tamamen yeni alanların (uygulamalı etik, biyoetik, çevre etiği) doğmasını içerir.

G.E. Moore (1873-1958) — Metaetik

İngiliz analitik filozof Moore, "Principia Ethica" (1903) eseriyle 20. yüzyıl metaetiğinin başlangıç noktası olur.

• Natüralist yanılgı: "İyi"yi doğal bir özellikle (haz, fayda, evrim, tanrı buyruğu) tanımlamak yanılgıdır. "İyi" tanımlanamaz, basit ve kendi başına bir kavramdır.
• Açık soru argümanı: "İyi haz mıdır?" sorusu hâlâ anlamlı bir sorudur — bu, "iyi" ile "haz"ın aynı şey olmadığını gösterir.

John Rawls (1921-2002) — Adalet Kuramı

20. yüzyılın en önemli siyaset filozofu Rawls'un "Adalet Teorisi" (A Theory of Justice, 1971) çağdaş liberalizmin başyapıtıdır.

• Cehalet perdesi (veil of ignorance): Toplumun temel ilkelerini seçerken, insanlar kendi cinsiyet, ırk, sınıf, yetenek gibi özelliklerini bilmedikleri varsayılan bir "başlangıç durumunda" olmalıdır. O zaman herkes adil ilkeler seçer.
• İki adalet ilkesi:
  1. Eşit özgürlük ilkesi: Herkes en geniş temel özgürlüklere eşit hakla sahip olmalıdır.
  2. Farklılık ilkesi: Toplumsal eşitsizlikler, ancak en az avantajlı olanın yararına olduğunda kabul edilebilir.
• "Politik Liberalizm" (1993): Çoğulcu toplumlarda farklı doktrinlerin barış içinde yaşamasını mümkün kılan "örtüşen uzlaşı".

Robert Nozick (1938-2002) — Liberteryen Karşı Çıkış

Rawls'a en güçlü itirazı yapan Amerikalı filozof Nozick, "Anarşi, Devlet ve Ütopya" (1974) ile minimal devlet savunusu yapar.

• Devlet, bireylerin haklarını koruyan minimum işleve sahip olmalıdır.
• Vergilendirme, "köleliğe" benzer bir zorlamadır; servet yeniden dağıtımı bireysel hakları çiğner.
• Adalet, "ne dağıttığında" değil "nasıl edindiğinde" aranır (haklı edinme prensibi).

Komünitaryanizm

Liberalizmin "atomistik" birey anlayışına karşı topluluğun önceliğini savunan akım.

• Alasdair MacIntyre (1929-2025): "Erdem Peşinde" (1981) — modern ahlak felsefesi başarısız olmuştur, Aristotelesçi erdem etiğine dönmeliyiz.
• Charles Taylor (1931-): "Kendiliğin Kaynakları" — modern bireyin kimliği topluluk ve gelenek olmadan anlaşılamaz.
• Michael Sandel (1953-): "Liberalizm ve Adaletin Sınırları" (1982) — Rawls'un cehalet perdesinin imkansızlığı.

Care Etiği — Carol Gilligan (1936-)

• "In a Different Voice" (1982): Kohlberg'in ahlaki gelişim ölçeğinin erkek-merkezli olduğunu eleştirir.
• Adalet etiği vs Care (özen) etiği: Kadınlar ahlaki sorunları soyut hak ve adalet kavramları yerine ilişkiler, özen ve sorumluluk üzerinden değerlendirir.

Uygulamalı Etik

• Peter Singer (1946-): "Pratik Etik" (1979) ve "Hayvan Özgürleşmesi" (1975) — faydacı temelde hayvan hakları, yoksulluğa karşı sorumluluk, biyoetik.
• Hans Jonas (1903-1993): "Sorumluluk İlkesi" (1979) — Teknolojik çağda etik, gelecek nesilleri ve doğayı da kapsamalıdır.
• Tom Regan (1938-2017): Hayvanların "doğuştan değer"i vardır; kullanılmamalıdırlar.

Hannah Arendt (1906-1975) — Siyaset Felsefesi

Alman Yahudi filozof Arendt, totalitarizm ve siyasi eylem konularında 20. yüzyılın en derin analizlerini yaptı.

• "Totalitarizmin Kökenleri" (1951): Nazizm ve Stalinizmi yeni bir yönetim biçimi olarak analiz eder.
• "İnsanlık Durumu" (1958): Üç insan etkinliği — emek, iş, eylem.
• "Eichmann Kudüs'te" (1963): "Kötülüğün sıradanlığı" (banality of evil) — Nazi Eichmann olağanüstü kötü değildi, sıradan bir bürokrattı; düşünmediği için kötülük yaptı.

Türkiye'de felsefenin kurumsallaşması Cumhuriyet sonrası, özellikle 1933 Üniversite Reformu ile gerçekleşmiştir. Cumhuriyetten önce de Tanzimat'la birlikte felsefi eserler çevrilmiş, felsefeye ilgi duyulmuş, Yurtdışına giden öğrenciler aracılığıyla felsefi akımlar tanınmıştır. Namık Kemal, Ziya Paşa, Ahmet Cevdet Paşa, Ali Suavi gibi düşünürler de felsefi konulara değinmiştir.

Felsefenin Kurumsallaşması

• 1933: Darülfünun kapatılarak İstanbul Üniversitesi kurulur; Felsefe Bölümü açılır.
• 1939: Ankara Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nde felsefe dersleri başlar.
• 1940'lar: DTCF'de bağımsız bir Felsefe Bölümü kurulur.
• Akademisyen kaynağı: (1) Darülfünun kadrosu, (2) Avrupa'da eğitim alıp dönenler, (3) II. Dünya Savaşı'ndan kaçıp Türkiye'ye sığınan Reichenbach, von Aster gibi yabancı profesörler.
• Türkiye'de felsefenin gelişiminin üç ayağı: üniversiteler, dergiler ve cemiyetler.

Ziya Gökalp (1876-1924)

Cumhuriyet öncesi-sonrası geçiş döneminin en etkili düşünürü. "Türkçülüğün Esasları" (1923) başyapıtı.

• Hars-medeniyet ayrımı: Hars (kültür) milli, medeniyet ise evrenseldir. Türk harsı + Batı medeniyeti = modern Türk kimliği.
• Sosyolojiyi Durkheim'dan etkilenerek Türkiye'ye taşıdı.
• İslam, milliyet ve modernizmi sentezleme çabası.

Rıza Tevfik Bölükbaşı (1869-1949) — "Feylesof"

• Hem şair hem felsefecidir; eserlerinin altına "Feylesof" imzasını atardı.
• Türkiye'de okutulan ilk felsefe ders kitabını yazmıştır.
• Akıl ile Tanrı bilgisine ulaşılabileceğini savundu; ölüm, hayret ve şüphe olgularının bizi varlığın ilk sebebine yani Tanrı'ya götürdüğünü söyledi.
• "İnsan evrenin merkezi ve özetidir": Hümanist bir varlık anlayışı.
• Varlıkta birlik (vahdet-i vücud) ile bağlantılı görüşler ileri sürdü.

Hilmi Ziya Ülken (1901-1974)

Türk felsefesinin en üretken ve kapsamlı düşünürlerinden. Kırktan fazla eseri vardır.

• "Felsefeye Giriş" (1958): Türkiye'de felsefe öğretiminin temel kitabı oldu.
• "Türkiye'de Çağdaş Düşünce Tarihi" (1966): Cumhuriyet düşüncesinin tarihsel haritası.
• Felsefe metafiziği içermelidir: Aristoteles gibi felsefeyi "ilk felsefe" yani metafizik olarak tanımlar.
• Sonlu-sonsuz varlık ayrımı: Felsefe sonlu varlık olan insandan yola çıkarak sonsuz varlığa yönelmedir.
• "Aşk Ahlakı": İnsan sevgisini kullanarak sonsuz varlığı sezgiyle hissedebiliriz.
• Diğer eserleri: "Varlık ve Oluş", "İnsani Vatanseverlik", "Türk Düşünce Tarihi".

Macit Gökberk (1908-1993)

• "Felsefe Tarihi" (1961): Klasik ders kitabı, hala Türk üniversitelerinde okutuluyor.
• Felsefeyi sade bir Türkçe ile ifade etme çabası; Türk Dil Kurumu başkanlığı yaptı.
• Felsefe ve dil ilişkisi: Bir milletin felsefesi, kendi dilinde yapılmalıdır.
• Felsefe toplumsal aydınlanmanın aracıdır; Türkiye'nin batı gibi aydınlanma evrelerinden geçeceğini savundu.

Nusret Hızır (1899-1980)

• Bilim felsefesi, mantıkçı pozitivizm ve analitik felsefe üzerine çalıştı.
• Felsefe ile bilimin kendine ait dilleri olduğunu savundu.
• Türkiye'ye analitik felsefeyi tanıtan başlıca isimdir.

Hasan Ali Yücel (1897-1961)

Hem felsefeci hem Milli Eğitim Bakanı olan Yücel, eğitim ve kültür politikalarına felsefi bir damga vurmuştur.

• Felsefesi üç kelimeyle özetlenir: Hümanizm, hürriyet, eğitim.
• Hürriyeti insan ve toplum için bir ideal olarak gördü: "Hürriyet olmayan yerde insan karakteri gelişemez."
• Klasikler dizisi: Bakanlığı döneminde başlatılan çeviri seferberliği ile birçok edebi ve felsefi klasik Türkçeye kazandırıldı.
• Köy Enstitüleri ve halk eğitimi reformlarının arkasındaki düşünür.

Takiyettin Mengüşoğlu (1905-1984)

• Aksiyoloji (değer felsefesi) alanında yoğunlaştı; ontoloji ve fenomenolojiden etkilendi.
• Felsefi antropoloji: İnsanı "ontolojik temelde antropolojik bir varlık" olarak tanımladı.
• İnsan tek bir özelliğe (akıl, irade) indirgenemez; bütünsel olarak değerlendirilmelidir.
• İnsan sorunu ve eğitim sorunu üzerine çalıştı.

Aydın Sayılı (1913-1993)

• Bilim tarihçisi; Harvard'da bilim tarihi doktorası yapan ilk Türk.
• Türk-İslam bilimi ve Orta Çağ İslam bilimi üzerine uluslararası çalışmalar.
• 1973'te Kopernik madalyası aldı.
• "Bilim Tarihi" denilince akla ilk gelen Türk akademisyendir.

Uluğ Nutku (1933-2014)

• Gezgin filozof lakabı ile bilinir; üniversite gezerek felsefe bölümleri kurdu (Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Çukurova Üniversitesi).
• Türkiye'de felsefenin yayılmasına ve kurumsallaşmasına büyük katkı yaptı.
• Felsefe karşı bir kültürdür: Mevcut kültürün içinde o kültürü dönüştüren, geliştiren bir kültürdür.
• Felsefesiz bir toplum durağan kalır; tüm toplumlar için felsefe gereklidir.
• İnsan felsefesi alanında yoğunlaştı.

Nurettin Topçu (1909-1975)

20. yüzyıl Türk düşüncesinin en özgün isimlerinden biri olan Topçu, İsyan Ahlakı kuramıyla bilinir. Türk felsefecileri son yıllarda AYT/TYT sınavlarında aktif sorgu alanı haline gelmiştir; özellikle Topçu'nun İsyan Ahlakı kavramı sıkça karşılaşılan bir başlıktır.

• İsyan Ahlakı: İnsanın iman, irade, ruh ve hareket ile haksızlık karşısında ayağa kalkması. Kine değil, adalete dayalıdır.
• Birey, özgür iradesiyle aklını kullanırsa toplumda aydınlanma meydana gelir.
• Bireyler toplumun huzuru ve güvenliği için harekete geçmiyorsa, ruhlarında imanlarında iradelerinde zayıflık vardır.
• İsyan etmemek, kötülüğe sessiz kalmak, kişiliksiz olmaktır; teslimiyetçilik şiddetle reddedilmelidir.
• Eğitim ve okul önemlidir; ancak modern okul "diploma avcılığına" dönüşmüştür.
• "İsyan ahlakı, Allah'ın emirlerinin uygulanması için bu emirlere engel olan durumlar karşısında isyan etmektir."
• Hareket dergisinin kurucusu; Bergson, Blondel ve İslam tasavvufunu sentezleyen düşünür.

İoanna Kuçuradi (1936-)

Türkiye'nin yaşayan en önemli felsefecilerinden, uluslararası alanda en çok tanınan Türk felsefecidir.

• Uluslararası Felsefe Kuruluşları Federasyonu'nun ilk kadın başkanı.
• UNESCO Felsefe Kürsüsü'nün Türkiye temsilcisi; insan hakları komisyonlarında aktif.
• Çalışma alanları: Varoluşçuluk, insan felsefesi, değerler felsefesi, insan hakları felsefesi, etik ve ahlak felsefesi.
• Türkiye Felsefe Kurumu başkanlığı yaparken örnek felsefe kitapları hazırlattı; ders kitaplarının kalitesinin yükselmesine katkı yaptı.
• Önemli eserleri: "İnsan ve Değerleri", "Etik", "İnsan Hakları: Kavramları ve Sorunları", "Çağın Olayları Arasında".

Bedia Akarsu (1921-2016)

• Etik ve kültür felsefesi alanında çalıştı.
• "Felsefe Terimleri Sözlüğü" Türkiye'de uzun yıllar standart kaynak oldu.
• Wilhelm von Humboldt ve dil felsefesi üzerine eserler verdi.

Nermi Uygur (1925-2005)

• Dil felsefesi ve Wittgenstein üzerine çalışmalar.
• Felsefenin kendi topraklarımızdan, kendi düşüncemizden çıkması gerektiğini savundu.
• "Taşıma düşünce ile felsefe değirmeni dönmez": Yabancı felsefelerin sadece ithal edilmesi yetmez; kendi felsefemizi kendi olanaklarımızla üretmeliyiz.
• Kültürel rahatsızlık ve felsefenin aile-yurt-dil ilişkisi üzerine eserler.
• Önemli eserleri: "Dilin Gücü", "Kültür Kuramı", "Tadı Damağımda".

Doğan Özlem (1944-)

• Hermenötik (yorum bilim) ve felsefe tarihi alanında çalışıyor.
• Almanca felsefe metinlerini Türkçeye kazandıran önemli bir çevirmen ve düşünür.
• "Hermenötik (Yorumbilim) Üzerine Yazılar", "Felsefe ve Doğa Bilimleri" eserleri.

Cemal Yıldırım (1925-)

• Bilim felsefesi alanında öncü çalışmalar.
• "Bilim Felsefesi", "Bilimsel Düşünme Yöntemi" eserleri ile Türkiye'de bilim felsefesini popülerleştirdi.

20. yüzyıl felsefesinin yüzlerce farklı düşünürünü ve akımını bir arada görebilmek için, bu dönemin tüm filozoflarını birleştiren ortak temalar önemlidir. AYT sınavında bu temalar üzerinden yorumlu sorular gelebilir.

Yedi Temel Tema

1. Dil çalışmaları: Dil 20. yüzyılın "büyük keşfi" oldu. Wittgenstein'ın dil oyunları, Saussure'ün gösteren-gösterilen ayrımı, Mantıksal Pozitivizmin önerme analizi, Heidegger'in "dil varlığın evidir" sözü — hepsi dilin felsefede merkezi konumunu gösterir.
2. Bilinç ve öznellik: Husserl'in fenomenolojisi, Heidegger'in Dasein'ı, Sartre'ın kendi-için varlığı, Merleau-Ponty'nin bedenlenmiş bilinci — bilincin yapısı 20. yüzyılın merkezi sorularından biridir.
3. Toplum ve iktidar eleştirisi: Marx'ın mirası Frankfurt Okulu, Foucault, Bourdieu, postkolonyal teori aracılığıyla devam etti. İktidar yalnızca devlette değil; bilgide, dilde, bedende, cinsellikte de.
4. Bilim ve bilgi teorisi: Mantıksal Pozitivizm, Popper, Kuhn, Lakatos, Feyerabend — bilimsel bilginin yapısı sorgulandı. Bilim mutlak hakikat değil, tarihsel bir uygulamadır.
5. Etik ve değerler: Rawls'un adalet kuramı, MacIntyre'ın erdem etiği, Singer'ın hayvan hakları, Gilligan'ın care etiği, Jonas'ın gelecek nesiller etiği — etik 20. yüzyılda yeniden uyandı.
6. Saçma ve ölüm: Camus'nün saçma'sı, Heidegger'in "ölüme yönelik varlık"ı, Sartre'ın "Tanrı yoksa..." problemi — modern insanın ölüm karşısındaki yalnızlığı.
7. Postmodern eleştiri: Lyotard'ın "büyük anlatıların reddi", Derrida'nın yapısöküm, Baudrillard'ın hiper-gerçeklik — modernite'nin eleştirisi.

20. YY Felsefesinin Karıştırılan Kavramları

20. YY Filozoflarının Kronolojisi

Aşağıda 20. yüzyıl felsefesinden AYT/TYT tarzı yedi örnek soru ve adım adım çözümleri yer almaktadır. Her soru, sınavda karşılaşılabilecek farklı bir kalıbı temsil eder.

Örnek 1 — Filozof-Söz Eşleştirme

Soru: "Varoluş özden önce gelir." sözüyle özdeşleşen, kendi-için-varlık ile kendinde-varlık ayrımını yapan ve insanın "özgürlüğe mahkum" olduğunu savunan filozof aşağıdakilerden hangisidir?

A) Heidegger   B) Camus   C) Sartre   D) Wittgenstein   E) Husserl

Çözüm: "Varoluş özden önce gelir" sözü Sartre'a aittir. Kendi-için varlık (insan) ve kendinde varlık (nesneler) ayrımı da Sartre'ın "Varlık ve Hiçlik" eserinde geçer. "Özgürlüğe mahkum" da Sartre'ın varoluşçu özgürlük anlayışıdır. Cevap: C

Örnek 2 — Bilim Felsefesi Kıyaslama

Soru: Aşağıdaki bilim filozoflarından hangisi "Bilim, doğrulama yoluyla değil, yanlışlama yoluyla ilerler; bir kuram bilimsel olabilmek için yanlışlanabilir olmalıdır" görüşünü savunmuştur?

A) Kuhn   B) Carnap   C) Popper   D) Feyerabend   E) Lakatos

Çözüm: Yanlışlanabilirlik (falsifikasyon) ilkesi Karl Popper'a aittir. "Logik der Forschung" (1934) ve "Açık Toplum ve Düşmanları" (1945) eserleriyle bilinir. Kuhn paradigma değişiminden, Carnap doğrulanabilirlikten, Feyerabend "her şey gider"den, Lakatos araştırma programlarından bahseder. Cevap: C

Örnek 3 — Akım Tanımı

Soru: "Felsefenin görevi bilimsel önermeleri analiz etmek ve metafizik öğeleri ayıklamaktır. Doğru olan; olguların, deney ve gözlemin bilgisidir. Doğrulanamayan önermeler anlamsızdır."

Bu görüşler aşağıdaki felsefi akımlardan hangisini ifade etmektedir?

A) Fenomenoloji   B) Pragmatizm   C) Yapısalcılık   D) Mantıksal Pozitivizm   E) Varoluşçuluk

Çözüm: Doğrulanabilirlik kriteri ve metafiziğin reddi Mantıksal Pozitivizm'in (Viyana Çevresi: Schlick, Carnap, Reichenbach) temel görüşüdür. Cevap: D

Örnek 4 — Türk Felsefesi (2023 ÖSYM tarzı)

Soru: Aşağıdakilerden hangisi Nurettin Topçu'nun İsyan Ahlakı kavramına ait değildir?

A) İnsan, iman, irade ve ruh ile harekete geçmelidir.
B) Haksızlık karşısında sessiz kalmak kişiliksizliktir.
C) İsyan, kine değil adalete ve eşitliğe dayalıdır.
D) Birey kendi özgür iradesiyle aklını kullanırsa toplumda aydınlanma meydana gelir.
E) Doğrulanabilir olmayan tüm önermeler anlamsızdır ve reddedilmelidir.

Çözüm: A, B, C ve D Topçu'nun İsyan Ahlakı'nın temel görüşleridir. E ise Mantıksal Pozitivizm'in (Viyana Çevresi) doğrulanabilirlik ilkesidir, Topçu ile ilgisi yoktur. Cevap: E

Örnek 5 — Akım-Filozof Çiftleri

Soru: Aşağıdaki filozof-akım eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

A) Husserl — Fenomenoloji
B) Foucault — Postyapısalcılık
C) Habermas — Frankfurt Okulu
D) James — Pragmatizm
E) Russell — Yapısalcılık

Çözüm: Russell yapısalcılığa değil, analitik felsefeye (mantıksal atomizm) aittir. Yapısalcılık Saussure, Lévi-Strauss gibi düşünürlerin akımıdır. Diğer eşleştirmeler doğrudur. Cevap: E

Örnek 6 — Kavram-Filozof Eşleştirme

Soru: "Dasein" kavramı, "varlığın anlamını sorgulayan tek varlık olarak insanı" ifade eder. Bu kavramı geliştiren ve "Varlık ve Zaman" (Sein und Zeit, 1927) eserinin yazarı olan filozof aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sartre   B) Heidegger   C) Husserl   D) Jaspers   E) Camus

Çözüm: Dasein (Orada-varlık) ve "Sein und Zeit" Heidegger'in en bilinen kavram ve eseridir. Sartre fenomenolojiyi varoluşçuluğa taşıdı; Husserl fenomenolojinin kurucusudur; Jaspers sınır durumlardan, Camus ise saçmadan bahseder. Cevap: B

Örnek 7 — Postyapısalcılık

Soru: "Bilgi ve iktidar ayrılmaz biçimde bağlıdır. Modern devlet bireyleri değil, nüfusu yönetir; sağlık, doğum oranı, ölüm istatistikleri yeni iktidar alanlarıdır." Bu görüşleri savunan filozof aşağıdakilerden hangisidir?

A) Derrida   B) Foucault   C) Lyotard   D) Baudrillard   E) Lacan

Çözüm: Bilgi-iktidar ilişkisi (savoir-pouvoir) ve biyopolitika kavramları Michel Foucault'ya aittir. "Hapishanenin Doğuşu" (1975) ve "Cinselliğin Tarihi" (1976+) eserlerinde geliştirir. Cevap: B

20. YY Felsefesi Çalışma Stratejisi

• Önce ana akımları öğren: Analitik / Kıta / Pragmatizm üçlemesi temel ayrım.
• Sonra her akımın 2-3 önemli ismini: Wittgenstein-Russell (analitik), Sartre-Heidegger-Camus (varoluşçu), Foucault-Derrida (postyapısalcı), Adorno-Habermas (Frankfurt).
• En son özlü sözleri ezberle: Bir cümle = bir filozof. AYT'de en sık karşılaşılan kalıp budur.
• Türk felsefecilere özel zaman ayır: Son yıllarda aktif sorgu alanı. Topçu, Ülken, Gökberk, Kuçuradi öncelikli.

AYT Felsefe Grubu Müfredat Haritası — Felsefe Alt-Dalı

20. yüzyıl felsefesi, Felsefe alt-dalının son ve en yakın çağ ünitesidir. Aşağıdaki tablo, Felsefe alt-dalının tüm ana bölümlerinin bir özetidir; sınava hazırlanırken hangi konuların önceden işlendiğini hatırlamak için kullanılabilir.