Cumhuriyet Dönemi Şiiri — Yedi Meşale, Garip, İkinci Yeni (AYT)

Cumhuriyet Dönemi Şiiri Türk edebiyatının en geniş, en çok akımlı ve AYT Edebiyat'ta en çok soru çıkan dönemidir. 1923'te başlar ve günümüze kadar uzanır. 100 yılı aşkın bu dönemde onlarca şair, bir o kadar akım, topluluk ve dergi ortaya çıkmıştır. Bu konu "şair-akım-eser" eşleştirmesi üzerine kuruludur: AYT'de karşınıza çıkacak soruların büyük çoğunluğu "Şu şiir kime aittir?", "Şu şair hangi akıma bağlıdır?" şeklinde olur.

Dönemin Ana Çizgileri (Kronolojik)

• 1923-1940 arası: Memleketçi şiir + Beş Hececiler mirası + Yedi Meşaleciler + ilk bağımsızlar (Nâzım Hikmet, Necip Fazıl, Ahmet Hamdi Tanpınar, Cahit Sıtkı).
• 1940-1950 arası: Garip (I. Yeni) patlaması; toplumcu gerçekçi şiirin yükselişi; II. Dünya Savaşı'nın etkisi.
• 1950-1965 arası: Hisarcılar, Mavi hareketi, İkinci Yeni'nin doğuşu ve yükselişi.
• 1965-günümüz: Dinî-mistik şiirin güçlenmesi (Sezai Karakoç, İsmet Özel, Cahit Zarifoğlu); bireysel şiir; halk ozanlarının (Âşık Veysel, Neşet Ertaş) altın çağı.

Cumhuriyet ilan edildiğinde (1923) Türk şiirinin elindeki en güçlü damar Millî Edebiyat'tan miras kalan memleketçi / Anadolucu çizgidir. Hece ölçüsü, sade dil, Anadolu sevgisi ve halk ruhu bu ilk on yılın temel eksenini oluşturur.

Beş Hececiler'in Cumhuriyet'e Uzantısı

Önceki konuda öğrendiğimiz Beş Hececiler (Faruk Nafiz Çamlıbel, Halit Fahri Ozansoy, Enis Behiç Koryürek, Yusuf Ziya Ortaç, Orhan Seyfi Orhon) Cumhuriyet döneminde de yazmaya devam etti. Özellikle Faruk Nafiz Çamlıbel, Han Duvarları şiiriyle Anadolu manzarasını hece ölçüsüyle şiire taşıyan en önemli isim olarak kalıcı oldu.

Memleketçi / Yurtçu Şairler

Beş Hececiler'in açtığı memleketçi çizgiyi sürdüren ama onlara dahil olmayan şairler bu kümede toplanır:

• Ahmet Kutsi Tecer (1901-1967) — "Nerdesin" şiiriyle ünlüdür. Memleketçi şiirin Cumhuriyet dönemindeki en güçlü temsilcilerindendir. Ayrıca Âşık Veysel'i "keşfedip" büyük kitlelere tanıtan isimdir. Tiyatro alanında da Köşebaşı adlı oyunu vardır.
• Kemalettin Kamu — Memleket özlemi, gurbet duygusu üzerine şiirleri; "Bingöl Çobanları" en ünlüsü.
• Ömer Bedrettin Uşaklı — Duygusal memleketçi şiirler.
• Zeki Ömer Defne, Behçet Kemal Çağlar, Orhan Şaik Gökyay — "Bu Vatan Kimin?" şiiri Orhan Şaik'indir; AYT'de tuzak sorularda çıkabilir.

Yedi Meşaleciler Cumhuriyet döneminin ilk edebî topluluğudur. 1928'de yayımladıkları ortak kitabın adı Yedi Meşale'dir; bu ada dayanarak topluluk "Yedi Meşaleciler" olarak anılır. Daha sonra Meşale adlı bir dergi de çıkarmışlardır.

Kuruluş Amacı: Beş Hececilere ve Memleketçi Şiire Tepki

Yedi Meşaleciler kendilerini "Beş Hececiler'in yavanlığına ve memleketçi edebiyatın sloganlaşmasına" tepki olarak konumlandırdılar. Onlara göre Türk şiiri artık klişeleşmiş memleket tasvirlerinden, kuru vatan övgülerinden çıkmalı; Batılı, samimi, yenilikçi bir şiir üretmeliydi. Manifestolarında "Canlılık, samimiyet ve daima yenilik" sloganını kullandılar.

Yedi Şair — "Kenan Hulûsi Tek Nesir Yazarı"

Başarı Ölçütü: "Söz Verdiler, Tutamadılar"

Yedi Meşaleciler sloganlarında "yenilik" vadettiler ama uygulamada Beş Hececiler'i aşamadılar; hece ölçüsünden ve romantik memleket temalarından uzaklaşamadılar. Bu yüzden kalıcı bir şiir devrimi yapamadılar. Ancak "Cumhuriyet'in ilk edebî topluluğu" olmaları bakımından edebiyat tarihinde önemli bir yer tutarlar.

Nâzım Hikmet Ran Cumhuriyet Dönemi Türk şiirinin en tartışmalı, en etkili ve dünya çapında tanınan şairidir. Herhangi bir topluluğa girmez; tek başına bir "dönüm noktası"dır. Çünkü o, iki büyük yeniliği Türk şiirine getirmiştir:

1. Serbest Ölçü (Ölçüsüz Şiir): Aruzu ve heceyi bir kenara bıraktı; şiiri kural-kalıp dışına çıkardı. Türk şiirine "özgür biçim" kavramını o getirdi.
2. Toplumcu Gerçekçilik (Marksist şiir): İşçi sınıfı, emek, sosyal eşitsizlik, sömürü, savaş karşıtlığı gibi temaları edebiyatın merkezine yerleştirdi.

Hayatı: Moskova, Hapis, Sürgün

1902'de Selanik'te doğdu. Kurtuluş Savaşı sırasında Ankara'ya gitti, Bolu'da öğretmenlik yaptı. 1921'de Batum üzerinden Moskova'ya gitti; orada Mayakovski'nin (Rus fütüristi) etkisi altında kaldı. Fütürizmin geometrik biçim ve basamaklı dize tekniğini Türk şiirine taşıdı. 1928'de Türkiye'ye döndü; 1938'de "orduyu isyana teşvik" suçlamasıyla 28 yıl 4 ay hapse mahkûm oldu. 1950'de af ile çıktı, 1951'de Sovyetler Birliği'ne kaçtı. 1963'te Moskova'da öldü.

Önemli Eserleri

• Memleketimden İnsan Manzaraları — Hapiste yazdığı destansı şiir; Türk toplumunun panoramasıdır.
• Kuvâyi Milliye Destanı — Kurtuluş Savaşı'nı destan formuyla anlatır; "Dinleyin" şiiri buradandır.
• 835 Satır — İlk şiir kitabı (1929); fütürist etkinin en yoğun olduğu dönem.
• Simavna Kadısı Oğlu Şeyh Bedreddin Destanı — Tarihî konu + toplumcu yorum.
• Jokond ile Si-Ya-U, Taranta-Babu'ya Mektuplar — Anti-emperyalist uzun şiirler.
• Saat 21-22 Şiirleri — Hapisteyken karısı Piraye'ye yazdığı mektuplar/şiirler.

Diğer Nesir Eserleri

Nâzım Hikmet sadece şair değildir; Yeşil Elmalar, Yaşamak Güzel Şey Be Kardeşim (roman); Kafatası, Unutulan Adam, Ferhad ile Şirin (tiyatro) gibi nesir eserleri de vardır.

Necip Fazıl Kısakürek, Cumhuriyet Dönemi şiirinin Nâzım Hikmet'e bir anlamda karşı kutbudur. Nâzım maddeci/toplumcu bir şiir kurarken Necip Fazıl ruhçu/metafizik/mistik bir şiir kurmuştur. İkisi de topluluğa bağlı değildir; iki büyük bağımsızdır.

Şiirinin Temel Özellikleri

• Metafizik (fizikötesi) ürperti: Varlık, ölüm, Tanrı, sonsuzluk, iç huzursuzluk onun büyük temalarıdır. Şiirleri adeta "ruh çığlığı"dır.
• Mistik/İslamî eğilim: Özellikle 1934 sonrasında tasavvufa yöneldi; Abdülhakim Arvasî'ye intisap etti. Bu tarihten sonra İslamî-mistik çizgi eserlerinde belirgindir.
• Hece ölçüsünü ustaca kullanır — Nâzım serbest ölçüyü getirirken Necip Fazıl heceyi zirveye taşıdı.
• Dramatik, gergin, coşkulu söyleyiş — Şiirleri hem düşünsel hem duygusaldır.

Önemli Eserleri

• Çile — Bütün şiirlerini topladığı ana eseri; şiir külliyatı.
• Kaldırımlar — "Sokaktayım, kimsesiz bir sokak ortasında..." — en bilinen şiiri. Yalnızlığın, gece ıstırabının simgesi olmuştur.
• Örümcek Ağı, Ben ve Ötesi, Sonsuzluk Kervanı — Şiir kitapları.
• Büyük Doğu — 1943'te çıkarmaya başladığı dergi; hem edebiyat hem siyaset-fikir dergisiydi; İslamî muhafazakâr düşünceye büyük katkı yaptı.

Tiyatro ve Nesirleri

Necip Fazıl sadece şair değildir. Bir Adam Yaratmak, Para, Reis Bey, Tohum, Künye gibi tiyatroları; O ve Ben, Babıâli gibi anı/düzyazı eserleri vardır.

Cumhuriyet'in ilk yirmi yılında herhangi bir topluluğa girmeyen, kendi çizgilerini kuran üç önemli şairimiz daha vardır.

Cahit Sıtkı Tarancı (1910-1956)

Yaşama sevinci, ölüm korkusu, zamanın hızla akıp gitmesi onun büyük temalarıdır. Fransız şiirinden (özellikle Baudelaire'den) etkilendi ama memleketçi çizgiye de yakındır. En ünlü şiiri:

"Yaş otuz beş! Yolun yarısı eder. / Dante gibi ortasındayız ömrün..."

• Otuz Beş Yaş — 1946 CHP Şiir Yarışması birincisi; en bilinen şiiri.
• Şiir kitapları: Ömrümde Sükût, Otuz Beş Yaş, Düşten Güzel, Sonrası.
• Ziya'ya Mektuplar — Ziya Osman Saba'ya yazdığı mektuplar.

Ahmet Kutsi Tecer (1901-1967)

Önceki bölümde memleketçi şair olarak andık. Burada bir kez daha hatırlatalım: "Nerdesin" şiirinin sahibi; Âşık Veysel'i keşfeden isim; aynı zamanda "Köşebaşı" adlı tiyatro eseriyle de tanınır.

Ahmet Hamdi Tanpınar (1901-1962)

Aslında romancı/denemeci kimliği daha güçlüdür ama önemli bir şairdir de. Yahya Kemal'in öğrencisidir; onun "saf şiir" anlayışını sürdürmüştür. Şiirde zaman, rüya, bilinçaltı ve musiki onun temalarıdır.

• Bursa'da Zaman — En tanınmış şiiri; Bursa'nın Osmanlı ruhunu, zaman duygusuyla harmanlar.
• Diğer kimlikleri: Romanları (Huzur, Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Mahur Beste) ve edebiyat tarihi çalışmaları (19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi) onu sadece şair olarak değil edebiyat tarihçisi/romancı olarak da zirveye taşır.

1941 yılı Türk şiirinin en büyük kırılma noktalarından biridir. O yıl üç genç şair — Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday, Oktay Rifat Horozcu — ortak bir şiir kitabı yayımladılar: adı Garip'ti. Kitabın başında Orhan Veli'nin yazdığı önsöz ise Türk edebiyat tarihinin en sarsıcı manifestolarından biridir. Bu manifesto akımın temel ilkelerini ilan eder.

Garip'in Temel İlkeleri

1. Ölçü yok, kafiye yok, nazım biçimi yok. Şiir bu kalıplardan tamamen özgür olmalıdır.
2. Edebî sanatlara (mecaz, istiare, teşbih) karşı çıkış. Şiir süsten arınmalıdır.
3. Günlük konuşma dili. Şiir sokağın, halkın dilinde yazılmalıdır.
4. "Küçük adamın" dünyası: Sokaktaki insan, tramvay, işsiz adam, balıkçı, memur, manav... Kahramanlar artık "büyük insanlar" değil, gündelik halkın kendisidir.
5. Nükte, şaşırtma, zekice buluş. Şiir ciddi değil esprili olabilir; okuyucuyu şaşırtmalıdır.
6. Sürrealizm etkisi: Fransız sürrealizminden beslenen çağrışım, bilinçaltı, beklenmedik imgeler.

Üç Temsilci

• Orhan Veli Kanık (1914-1950): Akımın öncüsü ve sesi. "Anlatamıyorum" (Derdimi anlatamıyorum bir türlü...), "İstanbul'u Dinliyorum", "Bedava" onun ünlü şiirleridir. Kitapları: Garip, Vazgeçemediğim, Yenisi, Karşı. 36 yaşında erken öldü.
• Melih Cevdet Anday (1915-2002): Garip akımından sonra felsefi, mitolojik, düşünsel bir şiire yöneldi. Rahatı Kaçan Ağaç, Telgrafhane, Yan Yana, Kolları Bağlı Odysseus gibi kitapları vardır.
• Oktay Rifat Horozcu (1914-1988): Sonraları İkinci Yeni'ye yakın kapalı/imgeci şiire kaydı. Perçemli Sokak kitabı bu geçişin simgesidir. Aşağı Yukarı, Güzelleme gibi kitapları vardır.

Toplumcu Gerçekçilik (Sosyalist Realizm), Nâzım Hikmet'in 1929'da Türk şiirine getirdiği çizgidir. İşçi sınıfı, toplumsal eşitsizlik, emek, sömürü, yoksulluk ve kapitalizm eleştirisi onun ana temalarıdır. 1940-1960 arasında bu çizgiyi sürdüren bir kuşak oluştu.

Öne Çıkan İsimler

• Attila İlhan (1925-2005): Toplumcu-romantik şair. Aynı zamanda Mavi dergisi çevresinde Mavi Hareketi'nin lideridir. En ünlü eserleri: Ben Sana Mecburum, Duvar, Yasak Sevişmek, Sisler Bulvarı, Bela Çiçeği, Yağmur Kaçağı. Aynı zamanda romancıdır (Kurtlar Sofrası, Sırtlan Payı, Bıçağın Ucu, Dersaadet'te Sabah Ezanları) ve deneme yazarıdır.
• Ahmed Arif (1927-1991): Tek şiir kitabı Hasretinden Prangalar Eskittim'dir; ama Türk şiirinin en çok satan kitaplarından biri olmuştur. Güneydoğu coğrafyasını, halk kültürünü, devrimci-toplumcu duyarlılığı birleştirir. "Anadolu" şiiri çok bilinir.
• Rıfat Ilgaz (1911-1993): Hem toplumcu şair hem mizah yazarı. Hababam Sınıfı romanıyla ünlüdür. Şiirlerinde emekçi, öğretmen, işçi temaları öne çıkar.
• Hasan İzzettin Dinamo: Nâzım Hikmet etkisi belirgindir; toplumsal destan anlayışı.
• Enver Gökçe, Ömer Faruk Toprak, Arif Damar, A. Kadir, Nevzat Üstün: 1940 kuşağı toplumcu şairleri.

1950 yılında iki farklı edebiyat dergisi iki ayrı şiir anlayışını temsil etmeye başladı: Hisar ve Mavi. Bunların şair kadroları da tamamen farklıdır.

Hisarcılar (Hisar Dergisi, 1950)

Ankara'da çıkan Hisar dergisi çevresinde toplanan şairler, gelenekçi bir çizgiyi savundular. İlkeleri:

• Sanat milletin malıdır; milli kültüre bağlı kalınmalıdır.
• Dilde aşırı özleşmeye karşıdır; yaşayan Türkçe esastır.
• Garip'e ve İkinci Yeni'ye karşıdır; hece ve aruzun mirasına, eski şiirin kazanımlarına saygı duyar.
• Şiirde kapalılığa, imgenin aşırı soyutlanmasına karşıdır.

Temsilcileri: Munis Faik Ozansoy, Mehmet Çınarlı, İlhan Geçer, Mustafa Necati Karaer, Gültekin Samanoğlu, Bekir Sıtkı Erdoğan, Nüvit Kodallı.

Mavi Hareketi (Mavi Dergisi, 1952)

Ankara'da çıkan Mavi dergisi çevresinde toplanan Mavi Hareketi, toplumcu-romantik bir çizgi izledi. Başında Attila İlhan vardır. Garip akımına karşı çıktılar; şiirin sade-yalın değil zengin, imgeli, içerikli olması gerektiğini savundular.

Temsilcileri: Attila İlhan (lider), Özdemir Nutku, Ferit Edgü, Orhan Duru, Demirtaş Ceyhun.

Türk şiirinin en önemli ikinci kırılma noktası İkinci Yeni'dir. Adı "Birinci Yeni" olarak kabul edilen Garip'e tepkiden gelir: "Garip'ten sonraki ikinci yenilik hareketi." 1950'li yılların ortasında başlayıp 1960'larda zirveye ulaştı.

Temel Özellikleri

• İmgeci / soyut: Şiir somut nesne ve olaylar yerine imgelerden, metaforlardan, çağrışımlardan kurulur.
• Kapalılık (hermetizm): Şiirin anlamı birinci okumada çıkmaz; yoruma açıktır. Bazen kasıtlı olarak "anlaşılmaz" kalır.
• Bilinçaltı ve sürrealizm: Mantıkla değil çağrışımla ilerleyen dize yapısı; rüyaya yakın şiir.
• Yabancılaşma: Modern şehir insanının kendinden, toplumdan, gerçeklikten kopuşu.
• Dilde bozma / sapma: Kuralları kasıtlı eğip büken sözdizimi, yeni sözcükler, alışılmamış bağdaştırmalar.
• Garip'in tam tersi: Garip'in nüktesi, sadeliği, halk diline karşı İkinci Yeni derinlik, kapalılık, özgün imge getirir.

Büyük Beşli

• Cemal Süreya (1931-1990): "Üvercinka", "Göçebe", "Beni Öp Sonra Doğur Beni", "Sevda Sözleri". Aşk, erotizm, yalnızlık, aykırı imge onun damarıdır. Ayrıca deneme kitabı Şapkam Dolu Çiçekle.
• Edip Cansever (1928-1986): "Yerçekimli Karanfil", "Umutsuzlar Parkı", "Ben Ruhi Bey Nasılım", "Çağrılmayan Yakup". Düşünsel, varoluşsal, bireyin iç dünyasına inen şiirler.
• İlhan Berk (1918-2008): "Galata", "İstanbul Kitabı", "Pera", "Güzel Irmak". İkinci Yeni'nin en uzun ömürlü ve verimli şairi; şiirde resmin etkisi güçlüdür.
• Turgut Uyar (1927-1985): "Huzursuz, çağın bunalımını yazan" şair. "Göğe Bakma Durağı", "Dünyanın En Güzel Arabistanı", "Tütünler Islak", "Divan" onun önemli eserleridir.
• Ece Ayhan (1931-2002): "Kınar Hanım'ın Denizleri", "Bakışsız Bir Kedi Kara", "Devlet ve Tabiat", "Yort Savul". En kapalı, en zor şairidir; "Sivil Şiir" anlayışı kendine özgüdür.

İkinci Yeni'ye Yakın Duran Diğer Şairler

• Sezai Karakoç — İkinci Yeni'ye yakın başladı, sonra dinî-mistik çizgiye (Diriliş) yöneldi.
• Ülkü Tamer — İkinci Yeni çevresinde yer aldı.
• Kemal Özer, Ahmet Oktay — Yakın çevresinde.

1960'lardan itibaren güçlenen bir başka damar dinî-mistik şiirdir. Bu çizginin kökleri Necip Fazıl'a dayanır; onun açtığı yolu genç kuşak sürdürmüştür. Ortak özellikleri: İslamî/tasavvufî bakış, modernizm eleştirisi, medeniyet meselesi, "Doğu-Batı" gerilimi.

Sezai Karakoç (1933-2021)

Başlarda İkinci Yeni'ye yakın şiir yazdı, sonra kendi özgün çizgisini kurdu. 1960'ta Diriliş dergisini çıkardı; "Diriliş Hareketi"nin kurucusudur. İslam medeniyetinin yeniden dirilmesi fikrini şiir, deneme ve düşünce eserleriyle işledi.

• Şiirler: Monna Rosa (gençlik aşk şiiri), Hızırla Kırk Saat, Taha'nın Kitabı, Leyla ile Mecnun, Gül Muştusu, Ayinler.
• Düşünce: Diriliş Muştusu, İslam'ın Dirilişi, Ruhun Dirilişi.

İsmet Özel (1944- )

1960'lı yıllarda sol/devrimci bir şairken 1974'te Marksizm'i bırakıp İslamî çizgiye yöneldi. "Amentü", "Partizan", "Münacaat", "Mataramda Tuna Suyu", "Jazz" en bilinen şiirlerindendir. Of Not Being A Jew onun bir deneme kitabıdır (şiir değil). Erbain onun toplu şiir kitabıdır.

• Şiirler: Geceleyin Bir Koşu, Evet İsyan, Cinayetler Kitabı, Erbain, Çatlama Noktası.
• Düşünce: Üç Mesele, Waldo Sen Neden Burada Değilsin?, Zor Zamanda Konuşmak.
• AYT'de az çıkar ama "1974 dönüşümü" ve "Erbain" anahtar kelimelerdir.

Cahit Zarifoğlu (1940-1987)

"Mavera" dergisi çevresindeki dinî-duyarlıklı kuşağın önemli ismi. Şiirde kapalı, imgeci bir dil kullanır; İkinci Yeni tekniklerini mistik içerikle birleştirir.

• Şiir: İşaret Çocukları, Yedi Güzel Adam, Menziller.
• Çocuk edebiyatı: Serçekuş, Yürekdede ile Padişah.

Erdem Bayazıt (1939-2008)

Mavera kuşağından; Cahit Zarifoğlu'nun yakın arkadaşı. Şiirlerinde İslamî duyarlık ve toplumsal eleştiri iç içedir. Sebeb Ey, Risaleler önemli kitaplarıdır.

Hiçbir akıma bağlanmayıp kendi çizgisini kuran büyük şairleri de bilmek AYT için önemlidir.

Behçet Necatigil (1916-1979)

"Evler şairi" olarak anılır. Küçük burjuva ev hayatını, aile ilişkilerini, memur dünyasını ince bir şiir diliyle anlatır. Kapalı söyleyişi ve yoğun imgeleri ile özgün bir üslup kurdu.

• Şiir: Evler, Kapalı Çarşı, Arada, Dar Çağ, Sevgilerde.
• Ansiklopedik eser: Edebiyatımızda İsimler Sözlüğü, Edebiyatımızda Eserler Sözlüğü (öğrencilerin başucu kitabı).

Fazıl Hüsnü Dağlarca (1914-2008)

Türk şiirinin en çok yazan, en verimli şairlerinden biri. 90'dan fazla kitabı vardır. Hiçbir akıma bağlanmadı; çocukluk, Allah, vatan, destan, mistik temalar arasında kendine özgü bir şiir kurdu.

• Çocuk ve Allah — En bilinen şiir kitabı; 1940'ta yayımlandı.
• Destanlar: Üç Şehitler Destanı, Çanakkale Destanı, Malazgirt Ululaması, İstiklal Savaşı/Samsun'dan Ankara'ya.
• Çocuklar için: Açıl Susam Açıl, Yeryüzü Çocukları.

Asaf Halet Çelebi (1907-1958)

"Om Mani Padme Hum" gibi egzotik, mistik-Doğu temalı şiirleriyle ünlüdür. Hindistan, Budizm, İslam tasavvufu ve çocukluk anıları şiirlerinin kaynağıdır. Çok özgün, kendine has bir şairdir; hiçbir akıma girmez.

• Şiir: He, Lamelif, Om Mani Padme Hum.

Cahit Külebi (1917-1997)

Memleketçi çizgiye yakın bir bağımsız. Sade dili, lirik söyleyişi, Anadolu'nun yalın duygusu onun izidir.

• Şiir: Adamın Biri, Rüzgâr, Atatürk Kurtuluş Savaşında, Yeşeren Otlar, Yangın.
• "Hikâye" şiiri (Senin dudakların pembe / Ellerin beyaz...) en bilinen şiirlerindendir.

Cumhuriyet döneminde "kalem şairi" olmayıp halk içinde sazıyla dolaşan âşıklar geleneği devam etti. Bu âşıkların bir kısmı ülke çapında efsaneleşti.

Âşık Veysel Şatıroğlu (1894-1973)

Sivas Sivrialan doğumlu, küçük yaşta gözlerini kaybetmiş; buna rağmen sazı ve sözüyle Türk halk şiirinin Cumhuriyet dönemindeki en büyük temsilcisi oldu. Ahmet Kutsi Tecer tarafından keşfedilip İstanbul'a tanıtıldı.

• Ünlü şiirleri/türküleri: Uzun İnce Bir Yoldayım, Kara Toprak, Beni Hor Görme Gardaşım, Dostlar Beni Hatırlasın, Atatürk'e Ağıt.
• Tema: Doğa sevgisi, insan sevgisi, ölüm, vatan, birlik.

Neşet Ertaş (1938-2012)

"Bozkırın Tezenesi" lakaplı Kırşehirli âşık. Babası Muharrem Ertaş da ünlü bir halk ozanıydı. Türkmen abdallığı geleneğinin son büyük temsilcilerindendir.

• Ünlü türküleri: Neredesin Sen, Gönül Dağı, Yolcu, Zahidem.

Abdurrahim Karakoç (1932-2012)

Kahramanmaraşlı; Sezai Karakoç'un akrabasıdır. Dinî-toplumcu duyarlıklı halk şiirleriyle ünlü; hem hece ölçüsünü hem halk dilini ustaca kullandı.

• Eserler: Haberler, El Kulağında, Vur Emri, Suları Islatamadım, Kan Yazısı, Gül Âyinleri. Dikkat: "Hasretinden Prangalar Eskittim" Abdurrahim Karakoç'un değil, Ahmed Arif'indir — sık karıştırılır.
• Mihriban şiiri (türkü olarak bestelenmiş hâliyle çok ünlü).

Âşık Mahzuni Şerif (1940-2002)

Alevi-Bektaşi geleneğinden gelen, toplumsal-eleştirel halk ozanı. "Dom Dom Kurşunu", "Yuh Yuh", "İşte Gidiyorum Çeşmi Siyahım" onun önemli türküleridir.

Diğer Cumhuriyet Dönemi Âşıkları

• Murat Çobanoğlu, Şeref Taşlıova, Feymani, Reyhani, Yaşar Reyhani — Kars-Erzurum çevresi âşıklık geleneğinin son ustaları.
• Davut Sulari, Ali İzzet Özkan, Âşık Dertli Divani — 20. yüzyıl halk şiirinin önemli sesleri.

AYT'de en çok sorulan soru tipi şair-akım eşleştirmesidir. Aşağıdaki tablo dönemin tamamını tek sayfada hatırlamanız için hazırlanmıştır.

AYT Edebiyat'ta Cumhuriyet Dönemi Şiiri'nden her yıl ortalama 2 soru gelir. Sorular genellikle üç tipte yoğunlaşır:

1. Şair-akım eşleştirmesi: "Aşağıdakilerden hangisi İkinci Yeni şairlerinden değildir?"
2. Şair-eser eşleştirmesi: "Şu eser hangi şaire aittir?"
3. Parça verip bulma: Bir şiir parçası ve şairin üslup özellikleri verilir; şair sorulur.

Örnek AYT Tipi Soru

Sık Yapılan Üç Büyük Tuzak

• Ece Ayhan'ı Garip sanmak — O İkinci Yeni'dir.
• Attila İlhan'ı İkinci Yeni sanmak — O Mavi + Toplumcu-Romantik'tir.
• Cahit Sıtkı Tarancı'yı Yedi Meşaleci sanmak — O bağımsız şairdir.
• "Kaldırımlar" şiirini Orhan Veli'ye bağlamak — O Necip Fazıl'ındır.
• Kenan Hulûsi Koray'ı şair sanmak — O Yedi Meşaleciler'in tek nesir yazarıdır.

Bu bölüm AYT'de Cumhuriyet Dönemi Şiiri'nden çıkabilecek dokuz farklı kalıbı çözümlü sorularla işler. Her soruda doğru cevap + neden diğerlerinin elendiği açıklanır. Sınavda ezberleyeceğiniz tek formül bu dokuz soruya hâkim olmaktan geçer.

Cumhuriyet Dönemi Şiiri'nin AYT'deki yoğunluğu (yıllık 2 soru) düşünüldüğünde "şair-akım-eser" üçlüsünü tek tek ezberlemek yerine kısa kodlarla sabitlemek çok daha verimlidir. Dokuz akronim sınavda hatırlamayı kolaylaştırır:

• 7-MEŞ-1928 → Yedi Meşaleciler 1928'de kuruldu, 7 üyeliydi (Sabri Esat, Yaşar Nabi, Muammer Lütfi, Cevdet Kudret, Vasfi Mahir, Ziya Osman, Kenan Hulûsi). Tek nesir yazarı: Kenan Hulûsi.
• GARİP-1941-OV-MC-OR → Garip / I. Yeni 1941 manifestosu. Üç şair: Orhan Veli + Melih Cevdet + Oktay Rifat (kısa: OMO).
• 2YENİ-1955-CETİE → İkinci Yeni 1955'te yükselişe geçti. Beş büyük: Cemal Süreya + Edip Cansever + Turgut Uyar + İlhan Berk + Ece Ayhan.
• NAZIM-MEM → Nâzım Hikmet'in baş eseri Memleketimden İnsan Manzaraları; serbest ölçü ve toplumcu gerçekçilik.
• NF-ÇİLE → Necip Fazıl Kısakürek'in şiir külliyatı Çile; mistik-metafizik şair, Büyük Doğu dergisi.
• CST-OTUZ → Cahit Sıtkı Tarancı'nın Otuz Beş Yaş; bağımsız şair, Yedi Meşaleci değil.
• AİLHAN-YAĞ → Attila İlhan'ın Yağmur Kaçağı; Mavi hareketi, toplumcu-romantik (İkinci Yeni değil).
• HİSAR-DİVAN → Hisarcılar (1950) gelenekçi: Divan ve halk şiirinden beslenir; Garip'e ve İkinci Yeni'ye karşıdır.
• DAĞ-EPİK → Fazıl Hüsnü Dağlarca epik şair, çok üretken; Üç Şehitler Destanı, Çocuk ve Allah.

Aşağıdaki dizin sınav öncesi 5 dakikalık tekrar için hazırlanmıştır. Tarih → topluluk → temsilci → eser → tuzak sırasıyla kodlanmıştır.

• 1923-1940 dönemi → memleketçi miras + ilk bağımsızlar (Nâzım Hikmet, Necip Fazıl, Tanpınar, Cahit Sıtkı).
• 1928 — Yedi Meşaleciler → 7 üye, sembolizm-empresyonizm; Beş Hececiler'e tepki.
• Sabri Esat Siyavuşgil → Yedi Meşale şairi.
• Yaşar Nabi Nayır → Yedi Meşale şairi; Varlık dergisini yıllarca yönetti.
• Ziya Osman Saba → Yedi Meşale şairi; geçmiş özlemi, çocukluk teması.
• Kenan Hulûsi Koray → Yedi Meşale'nin tek nesir (hikâye) yazarı; AYT tuzağı.
• 1941 — Garip / I. Yeni → Orhan Veli + Melih Cevdet + Oktay Rifat; ölçü ve uyak yokluğu, gündelik dil.
• Orhan Veli Kanık → Garip, Vazgeçemediğim, Karşı; "Anlatamıyorum" şiiri.
• Melih Cevdet Anday → Telgrafhane, Rahatı Kaçan Ağaç, Kolları Bağlı Odysseus.
• Oktay Rifat Horozcu → Aşağı Yukarı, Karga ile Tilki, Perçemli Sokak.
• 1955+ — İkinci Yeni → kapalı, imgeci, soyut şiir; Garip'e tepki.
• Cemal Süreya → Üvercinka, Beni Öp Sonra Doğur; "Ben aşkı bir aşk denizinde tanıdım".
• Edip Cansever → Yerçekimli Karanfil, Tragedyalar; nesnel şiir.
• Turgut Uyar → Dünyanın En Güzel Arabistanı, Tütünler Islak.
• İlhan Berk → Galile Denizi, İstanbul Kitabı, Pera; deneysel dil.
• Ece Ayhan → İkinci Yeni'nin "kabuk kıran" şairi; Garip değil (AYT tuzağı).
• Sezai Karakoç → İkinci Yeni'nin mistik kanadı; Hızırla Kırk Saat, Leyla ile Mecnun; Diriliş dergisi.
• Toplumcu gerçekçi şiir → Nâzım Hikmet öncülüğünde; serbest ölçü, toplumsal mücadele.
• Nâzım Hikmet → Memleketimden İnsan Manzaraları, Kuvâyi Milliye Destanı, 835 Satır, Şeyh Bedreddin Destanı.
• Rıfat Ilgaz → toplumcu şair, ayrıca Hababam Sınıfı romanıyla bilinir.
• Attila İlhan → Mavi dergisi + toplumcu-romantik; Yağmur Kaçağı, Ben Sana Mecburum; İkinci Yeni'ye karşı (AYT tuzağı).
• Necip Fazıl Kısakürek → metafizik-mistik; Çile, Kaldırımlar, Sakarya Türküsü, Bu Kapı; Büyük Doğu.
• Cahit Sıtkı Tarancı → bağımsız; Otuz Beş Yaş; ölüm-zaman teması; Yedi Meşaleci değil (AYT tuzağı).
• Ahmet Muhip Dranas → bağımsız, sembolist etkili; Olvido, Fahriye Abla.
• Behçet Necatigil → orta hâlli orta sınıf şairi; Sevgilerde, Evler, Kapalı Çarşı.
• Fazıl Hüsnü Dağlarca → epik şair, çok üretken; Çocuk ve Allah, Üç Şehitler Destanı.
• 1950 — Hisarcılar → Mehmet Çınarlı önderliğinde Hisar dergisi; gelenekçi (Divan + halk); Garip'e ve İkinci Yeni'ye karşı.
• Üç tarih çatısı → 1928 (Yedi Meşaleciler) + 1941 (Garip) + 1955 (İkinci Yeni); kronolojik omurga.
• Üç büyük tuzak → Ece Ayhan = İkinci Yeni; Attila İlhan = Mavi/toplumcu-romantik; Cahit Sıtkı = bağımsız (Yedi Meşaleci değil).
• Akım karşıtlığı özeti → Garip "sade dil", İkinci Yeni "kapalı-imgeci"; Hisarcılar "gelenek", Mavi "toplumcu-romantik"; Diriliş "dinî-mistik". Beş kanadı ayırın.