Hukuka Giriş ve Temel Kavramlar

Toplumsal yaşamın düzenli işleyebilmesi için belirli kurallar gereklidir. Bu kurallar, tıpkı bir trafik ağındaki ışıklar ve tabelalar gibi toplumu düzene sokar. Sosyal hayatı düzenleyen dört temel kural grubu bulunmaktadır:

Kural Türü	Kaynak	Yaptırım	Nitelik
Din Kuralları	Tanrı (Emir ve yasaklar)	Manevi (Uhrevi)	Değişmez
Ahlak Kuralları	Birey / Toplum	Manevi (Vicdan azabı, kınama)	Kişiye/topluma göre değişir
Görgü Kuralları	Toplum (Adab-ı muaşeret)	Manevi (Dışlanma, kınanma)	Toplumdan topluma değişir
Hukuk Kuralları	Devletin yetkili organları	Maddi (Müeyyide)	Uyulması zorunlu

Ahlak Kurallarının İkiye Ayrılması

• Sübjektif (Kişisel) Ahlak: Kişinin kendi vicdanına göre doğru-yanlış değerlendirmesidir. Yaptırımı kişinin kendi vicdan azabıdır.
• Objektif (Toplumsal) Ahlak: Toplumun genelinde geçerli olan ahlak anlayışıdır. İnsan hakları bu anlayıştan türemiştir. Yaptırımı toplum tarafından kınanma ve ayıplanmadır.

Hukuk kuralları, toplumsal düzeni sağlamak amacıyla devletin yetkili organları tarafından konulan ve uyulması zorunlu kurallardır. Bu kuralların beş temel özelliği vardır:

• Genellik: Hukuk kuralları herkese değil, aynı durumda bulunan herkese aynı şekilde uygulanır. Örneğin kırmızı ışıkta durma zorunluluğu tüm sürücüler için geçerlidir.
• Soyutluk: Belirli bir somut olay için değil, benzer tüm olaylara uygulanır. "Kasten öldürme suçtur" kuralı tüm kasten öldürme olayları için geçerlidir.
• Süreklilik: Yürürlüğe girdikten sonra yürürlükten kaldırılıncaya kadar geçerlidir. İstisna: Bütçe kanunu her yıl yenilenen tek geçici kanundur.
• Kişilik Dışılık: Kanun metinlerinde belirli kişi isimleri geçmez. "Cumhurbaşkanı 5 yıl için seçilir" hükmü, kim olursa olsun cumhurbaşkanı için geçerlidir.
• Maddi Yaptırım: Devlet gücüne dayanan zorunlu yaptırımdır. Ceza, tazminat, cebri icra, hükümsüzlük ve iptal şeklinde ortaya çıkar.

Hukukun Amaçları

• Toplumsal düzen ve barışı sağlamak: Uyuşmazlıklar mahkemeler aracılığıyla çözülmeseydi kaos ortamı oluşurdu.
• Güvenlik sağlamak: Hukuk bize sürpriz yapmaz; önceden konulan kurallar çerçevesinde işler.
• Özgürlük sağlamak: Hem devletin hem bireylerin yetkilerini sınırlayarak kişilere özgürlük alanı açar.
• Toplumsal ihtiyaçları karşılamak: Yeni gelişmelere uygun düzenlemeler üretir (internet dolandırıcılığı, drone ile kargo taşıma gibi).
• Eşitlik sağlamak: Ancak bu eşitlik mutlak eşitlik değildir. Aynı durumda olanlara eşit muamele yapılır.
• Adaleti sağlamak: Hukukun en temel amacıdır.

Adalet Türleri

Özellik	Denkleştirici (Düzeltici) Adalet	Dağıtıcı (Paylaştırıcı) Adalet
Tanım	Kişisel fark gözetmeksizin herkese aynı muamele	Kişilerin durumlarına göre farklı muamele
Örnek	Trafik cezasının herkese aynı uygulanması	Verginin mali güce göre alınması
Eşitlik Tipi	Mutlak / Aritmetik eşitlik	Nispi / Orantılı eşitlik

Hukuk kurallarına aykırı davranıldığında beş temel yaptırım türü devreye girer:

1. İptal

İdarenin hukuka aykırı işlemlerinin idari yargı tarafından geçmişe etkili olarak ortadan kaldırılmasıdır. İdari işlemler beş unsura sahiptir: yetki, şekil, sebep, konu ve amaç. Bunlardan birine aykırılık halinde iptal davası açılabilir.

• İdari yargıda dört mahkeme bulunur: İdare Mahkemesi, Vergi Mahkemesi, Bölge İdare Mahkemesi (BİM - istinaf) ve Danıştay (temyiz).
• Dava açma süresi idare mahkemesinde 60 gün, vergi mahkemesinde 30 gündür.
• İdari işlemler, dava açılmadığı sürece hukuka uygunluk karinesinden yararlanır.

İdari yargıda iki temel dava vardır: İptal davası (işlemi ortadan kaldırmak için) ve tam yargı davası (idari işlem ve eylemden doğan zararı tazmin ettirmek için).

2. Ceza

Suç oluşturan fiillere uygulanan yaptırımlardır. İkiye ayrılır:

a) Mahkemece verilen cezalar (yargılama sonucu):

• Hapis cezaları: Ağırlaştırılmış müebbet (suçun nitelikli hali, infaz koşulları zorlaştırılmış), müebbet (her ikisi de ömür boyu) ve süreli hapis (en az 1 ay, en çok 20 yıl; 1 yıldan azı kısa süreli).
• Adli para cezası: 5-730 gün arasında; günlük tutar 100-500 TL. Maddi duruma göre belirlenir (paylaştırıcı adalet).

b) İdari makamlarca verilen cezalar (yargılamasız):

• Disiplin cezaları: Uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe durdurma, memuriyetten çıkarma.
• Trafik cezaları, sigara yasağı cezaları, yıkım kararları gibi idari yaptırımlar.

3. Tazminat

Bir kimseye hukuka aykırı ve kusurlu davranış sonucu verilen zararın karşılanmasıdır. Dört unsuru vardır: hukuka aykırı fiil, kusur, zarar ve illiyet bağı.

• Maddi tazminat: Mal varlığındaki azalmayı karşılar. Zarar belgelendirilebilir ve faturalandırılabilir.
• Manevi tazminat: Acı, elem, üzüntü gibi duygusal zararı karşılar. Parasal ölçümü güçtür.

4. Cebri İcra

Borçlunun yükümlülüğünü kendi rızasıyla yerine getirmemesi halinde devlet gücüyle zorla yerine getirilmesidir. Örnekler: kiracının tahliyesi, borcun haciz yoluyla tahsili, kamulaştırma kararının zorla uygulanması.

5. Hükümsüzlük (Geçersizlik)

Hukuki işlemlerin geçersiz sayılmasıdır. Dört türü vardır:

Tür	Açıklama	Örnek
Yokluk	Kurucu unsurlardan biri eksik; işlem hiç doğmamış sayılır	Nikah memuru olmadan evlilik, mahkeme kararı olmadan boşanma
Mutlak Butlan	Görünüşte işlem var ama baştan itibaren geçersiz; herkes ileri sürebilir, zaman aşımı yok	Ayırt etme gücü olmayanla evlilik, Mars'tan arsa satışı, uyuşturucu satım sözleşmesi, muvazaalı işlemler
Nisbi Butlan	Başta geçerli; süresi içinde mağdur ileri sürmezse geçerli kalır (genelde 1 yıl)	Hata (yanılma), hile (kandırma), ikrah (korkutma), gabin (aşırı yararlanma)
Askıda Hükümsüzlük	Sınırlı ehliyetsizlerin işlemlerinde veli/vasi onayına bağlı	16 yaşındaki çocuğun ailesinin onayı olmadan yaptığı satış

Hukuk, farklı açılardan sınıflandırılır:

Hukuk Türü	Tanım	Örnek
Pozitif (Müspet) Hukuk	Bir ülkede fiilen yürürlükte olan yazılı + yazısız tüm hukuk kuralları	Kanunlar + örf adet hukuku + yüksek mahkeme içtihatları
Mevzu (Mevzuat) Hukuk	Pozitif hukukun sadece yazılı bölümü; yetkili makamlarca konulan kurallar	Anayasa, kanunlar, CB kararnameleri, yönetmelikler
Tarihi Hukuk	Yürürlükten kalkmış hukuk kuralları	1924 Anayasası, idam cezası
Doğal (Tabii / İdeal) Hukuk	Evrensel değerlere dayanan, olması gereken hukuk kuralları	Eşitlik, özgürlük, adalet gibi evrensel ilkeler

Hukuk Terimleri

• Mer’i Hukuk: Yürürlükte olan hukuk demektir. Pozitif hukukla aynı anlamda kullanılır.
• Mülga Hukuk: Yürürlükten kaldırılmış hukuk demektir. İlga etmek = kaldırmak.
• Kodifikasyon (Kanunlaştırma): Dağınık haldeki hukuk kurallarının bir araya getirilerek sistemli bir kanun haline getirilmesidir. Örnek: Napolyon Medeni Kanunu.
• İktibas: Bir devletin başka bir devletin kanununu olduğu gibi almasıdır. Örnek: Türkiye’nin İsviçre Medeni Kanunu’nu alması.
• Resepsiyon: Yabancı hukukun benimsenmesidir. İktibas ile aynı anlamda kullanılır.
• Maddi Hukuk: Hakların ve borçların özünü düzenler (kim haklı, suçun unsurları). Örnek: Ceza Kanunu, Borçlar Kanunu.
• Şekli Hukuk (Usul Hukuku): Hakların nasıl aranacağını düzenler (yargılama usulü, süreler). Örnek: HMK, CMK, İYÜK.

ÖSYM'nin sıklıkla soru sorduğu konulardan biridir. 2024 lisans sınavında da bu konudan soru gelmiştir.

1. Emredici (Buyurucu) Hukuk Kuralları

Hukuk kurallarının büyük çoğunluğu emredici niteliktedir. Aksine işlem yapılamaz, taraflar bu kuralları değiştiremez. Kamu düzeni, ahlak ve zayıfları korumak için getirilmiştir.

• İpucu: "yapamaz", "edemez", "zorunludur", "zorlanamaz" gibi ifadeler içerir.
• Örnek: "Hiç kimse bir derneğe üye olmaya zorlanamaz."

2. Tanımlaycı Hukuk Kuralları

Bir kavramı veya kurumu tanımlar. "Nedir?" sorusuna cevap verir.

• İpucu: Genellikle "şudur", "denir", "ifade eder" kalıbıyla yazılır.
• Örnek: "Yerleşim yeri, bir kimsenin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir."

3. Yedek Hukuk Kuralları (Aksine İşlem Yapılabilen)

Taraflara serbestlik bırakan, aksine işlem yapılabilen kuralları olup ikiye ayrılır:

Özellik	Tamamlayıcı	Yorumlayıcı
Durum	Sözleşmede bir konu hiç yazılmamış (boşluk var)	Sözleşmeye yazılmış ama anlam belirsiz
İpucu	"Sözleşme ile aksi kararlaştırılmadıkça..."	"Ayın ortası" gibi belirsiz ifadeler
Örnek	Faiz oranı yazılmamışsa kanundaki faiz uygulanır	"Ayın ortası" = ayın 15. günü olarak anlaşılır

Hak, hukuk düzeninin kişilere tanıdığı yetki ve korunan menfaattir. Haklar farklı açılardan sınıflandırılır:

Kamu Hakları ve Özel Haklar

• Kamu hakları: Kişinin devlete karşı sahip olduğu haklar. Seçme-seçilme, dilekçe hakkı, eğitim hakkı gibi.
• Özel haklar: Kişilerin birbirleriyle olan ilişkilerindeki haklar. Mülkiyet, alacak, kişilik hakları gibi.

Mutlak Haklar ve Nisbi Haklar

Özellik	Mutlak Haklar	Nisbi (Göreli) Haklar
Kime karşı?	Herkese karşı ileri sürülebilir	Sadece belirli kişilere karşı ileri sürülebilir
Örnekler	Mülkiyet, telif, kişilik hakları, velayet	Alacak hakkı, kira hakkı

Kişiye Sıkı Sıkıya Bağlı Haklar

Başkasına devredilemez, mirasçılara geçmez, sadece kişinin kendisi kullanabilir. Örnekler: boşanma davası açma, soybağını reddetme, evlenme, evlat edinilmeye rıza.

Hukuki Olay, Hukuki Fiil, Hukuki İşlem

• Hukuki olay: Hukukun sonuç bağladığı her olay (doğum, ölüm, deprem, sel gibi doğa olayları dahil).
• Hukuki fiil: Hukukun sonuç bağladığı insan davranışları. Hukuka uygun (buluntu eşyayı teslim) veya aykırı (haksız fiil) olabilir.
• Hukuki işlem: Hukuki sonuç doğurmaya yönelik irade açıklaması. Örnek: sözleşme yapmak, vasiyetname düzenlemek.

İyiniyet ve Dürüstlük Ayrımı

Özellik	Subjektif İyiniyet (TMK Md. 3)	Objektif İyiniyet / Dürüstlük (TMK Md. 2)
Ne zaman?	Hakkın kazanılmasında	Hakkın kullanılmasında
Anlamı	Kişinin engeli bilmemesi, bilecek durumda olmaması	Hakları kullanırken dürüst, makul davranma yükümlülüğü
Örnek	Hırsızdan mal alan ama bunu bilmeyen kişi	Hakkını kötüye kullanan kişi korunmaz

Hakimin önüne gelen bir uyuşmazlığı çözerken başvuracağı kaynaklar ikiye ayrılır:

Asli Kaynaklar (Bağlayıcı)

Medeni Kanun Madde 1'e göre hakim şu sırayı izler:

1. Yazılı kaynaklar (kanun): Hakim önce kanunu sözüyle okur, özüyle (amacına uygun) yorumlar ve uygular.
2. Yazısız kaynak (örf ve adet hukuku): Kanunda hüküm bulamazsa toplumun hukukuna başvurur. (Özel hukukta geçerlidir; ceza ve vergi hukukunda örf adet uygulanmaz.)
3. Hakim hukuk yaratır: Örf adette de hüküm bulamazsa kendisini kanun koyucu yerine koyarak kural oluşturur. Bu karar sadece o dava için geçerlidir.

Örf ve adet hukukunun geçerli olabilmesi için üç unsur gerekir: maddi unsur (geçmişten bu yana devam eden süreklilik), manevi unsur (toplumun benimsemesi), hukuki unsur (devlet desteği, hakimin uygulaması).

Yardımcı Kaynaklar (Bağlayıcı değil)

• Doktrin (Bilimsel görüşler): Hukukçuların makaleleri, kitapları, tezleri. Hakim başvurabilir ama uymak zorunda değildir.
• İçtihat (Yargı kararları): Daha önce verilmiş benzer mahkeme kararları. Genelde bağlayıcı değildir.

Normlar Hiyerarşisi (Kelsen Piramidi)

Yazılı kaynaklar arasında bir üstlük sıralaması vardır. Alt kural, üst kurala aykırı olamaz:

1. Anayasa (en üst norm)
2. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası anlaşmalar (2004 değişikliği ile kanunlardan üstün)
3. Üç eş norm: Kanun + OHAL CB kararnameleri + temel haklara ilişkin olmayan milletlerarası anlaşmalar
4. Cumhurbaşkanı kararnameleri (olağan dönem)
5. Yönetmelikler
6. Atsız düzenleyici işlemler: Genelge, yönerge, tebliğ (çıkaran makama göre hiyerarşilenir)

Hakimin önüne gelen bir meselede kanunlarda eksiklik görmesi durumunda hukukta boşluk kavramı devreye girer. Dört tür boşluk vardır:

Boşluk Türü	Durum	Hakimin Çözümü
Kural İçi Boşluk	Kural var ama bilerek eksik bırakılmış	Takdir yetkisini kullanır
Açık (Gerçek) Boşluk	Yazılı kural hiç yok	Kıyas (benzetme) yöntemiyle çözer
Örtülü Boşluk	Kural var ama çok genel; bazı durumlarda adaletsiz sonuç veriyor	Kuralı daraltarak uygular
Hukuk Boşluğu	Ne yazılı ne yazısız kural var	Hakim hukuk yaratır

Kural İçi Boşluk Örnekleri

Kanun koyucu bazı durumların değerlendirilmesini bilerek hakime bırakır. "Tazminatın miktarını hakim belirler", "Haklı sebeplere dayanarak isim değişikliği istenebilir" gibi ifadelerde haklı sebebin ne olduğu açıklanmamış, hakimin takdirine bırakılmıştır.

Açık Boşluk ve Kıyas

Bir konuda hiç kural bulunmuyorsa hakim benzer kanun maddelerinden yola çıkarak meseleyi çözer. Örneğin drone ile kargo teslimine ilişkin hüküm yoksa motorlu araçla kargo taşımaya ilişkin kurallardan kıyas yapılabilir.

Örtülü Boşluk

Kanun mevcut ama bazı durumlarda adaletsiz sonuçlara yol açıyor. Örneğin "Ayırt etme gücü olmayanların işlemleri geçersizdir" kuralı çok geneldir. Küçük bir çocuğun kantinden su alması bile geçersiz mi sayılacaktır? Hakim kuralı daraltarak yararına olanları geçerli, zararına olanları geçersiz sayıp adaleti sağlar.

Hukuk kuralları üç ana gruba ayrılır:

Kamu Hukuku

Devletin üstünlüğünün söz konusu olduğu, tarafların eşit olmadığı hukuk dallarıdır. Kamu yararı esastır, irade özgürlüğü sınırlıdır.

• Anayasa Hukuku: Devletin organlarını (yasama, yürütme, yargı) ve temel hak-özgürlükleri düzenler.
• İdare Hukuku: Devletin yürütme organının (bakanlıklar, valilikler, belediyeler, üniversiteler) yapısını ve işleyini düzenler.
• Ceza Hukuku: Suçları tanımlar ve cezalarını belirler. Türk Ceza Kanunu İtalyan hukukundan alınmıştır.
• Vergi Hukuku: Verginin konulması, tahsili ve denetimi kurallarını içerir.
• Yargılama Hukuku: Davaların hangi usullerle görüleceğini belirler (şekli hukuk).
• İcra ve İflas Hukuku: Alacakların zorla tahsilini düzenler.
• Devletler Genel Hukuku: Devletler arasındaki ilişkileri düzenler.

Özel Hukuk

Tarafların eşit olduğu, irade özgürlüğünün geçerli olduğu hukuk dallarıdır.

• Medeni Hukuk: Kişiler, aile, miras ve eşya hukuku. İsviçre'den alınmıştır.
• Borçlar Hukuku: Alım-satım, kira, hizmet sözleşmeleri gibi borç ilişkilerini düzenler.
• Ticaret Hukuku: Ticari işletmeler ve şirketlerle ilgili kuralları içerir.
• Devletler Özel Hukuku: Yabancılık unsuru taşıyan kişileri ilgilendiren uyumazlıkları düzenler.

Karma Hukuk

Hem kamu hem özel hukuk hükümlerini bir arada barındıran alanlardır: iş hukuku, hava hukuku, çevre hukuku, fikir ve sanat eserleri hukuku, banka hukuku gibi.

Hukuk Devleti

Devletin tüm eylem ve işlemlerinin hukuka uygun olduğu ve yargı denetimine açık olduğu sisteme hukuk devleti denir. Sadece kanunlara uyma (kanun devleti) yetmez; kanunların kendisinin de evrensel hukuk ilkelerine uygun olması gerekir.

Bir fiilin suç sayılabilmesi için üç temel unsur gerekir:

1. Kanunilik Unsuru

Fiil, kanunda açıkça suç olarak tanımlanmış olmalıdır. Kanunda yazmayan hiçbir fiil suç değildir. Ceza hukukunda kıyas yasaklıdır.

2. Maddi Unsur

Suçun dış dünyaya yansıyan yönüdür: fiil (icrai veya ihmali), netice, nedensellik bağı, fail ve mağdur.

3. Manevi Unsur (Kusurluluk)

• Kast: Fiili bilerek ve isteyerek yapmak.
• Taksir: Dikkatsizlik ve özensizlikten dolayı suça sebebiyet vermek.

Kusurluğu Etkileyen Haller

Yaş Grubu	Normal	Sağır ve Dilsizler (+3 yaş)
0-12	Ceza yok, güvenlik tedbiri	0-15: Ceza yok, güvenlik tedbiri
12-15	Ayırt etme gücü varsa indirimli ceza	15-18: Ayırt etme gücü varsa indirimli ceza
15-18	İndirimli ceza	18-21: İndirimli ceza
18+	Tam ceza	21+: Tam ceza

Anayasa Madde 38: Suç ve Cezalara İlişkin İlkeler

• Kanunilik: Kanunda suç sayılmayan fiilden ceza verilemez.
• Masumiyet karinesi: Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.
• Kendini suçlamama (susma) hakkı: Hiç kimse kendisini suçlayıcı ifade vermeye zorlanamaz.
• Hukuka aykırı delil yasağı: Kanuna aykırı elde edilen bulgular delil olarak kabul edilemez.
• Şahsilik ilkesi: Ceza sorumluluğu kişiseldir; kimse başkasının fiilinden sorumlu tutulamaz.
• Borç nedeniyle özgürlükten alıkoyma yasağı: Sözleşmeden doğan borcunu ödeyemediği için kimse hapse atılamaz.
• Ölüm cezası ve genel müsadere yasağı: 2004 anayasa değişikliğiyle kaldırılmıştır.
• İdarenin özgürlüğü kısıtlama yasağı: İdare kişiye hapis cezası veremez. İstisna: Silahlı Kuvvetler (oda hapsi).
• Vatandaşın iade yasağı: Türk vatandaşı suç sebebiyle yabancı ülkeye iade edilemez. İstisna: Uluslararası Ceza Divanı.
• Lehe kanun ilkesi: Lehe olan kanunlar geçmişe yürür, aleyhe olanlar yürümez.

Ceza yargılaması üç ana evreden oluşur:

1. Soruşturma Evresi

Suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin mahkemece kabulüne kadar geçen süredir. Bu evrenin hakimi Cumhuriyet Savcısı'dır.

• Şüpheli: Hakkında suç isnadı olan kişi.
• Müşteki: Suçtan zarar gören ve şikayetçi olan kişi.
• Vekil: Müştekinin avukatı.
• Yakalama: Suçüstü halinde herkes yapabilir; şüpheli durumlarda kolluk makamları yapar.
• Gözaltı: Cumhuriyet Savcısı kararıyla yapılır. Anayasa m.19/5’e göre bireysel suçlarda en fazla 48 saat, toplu suçlarda en fazla 4 gündür.
• Tutuklama: Yalnızca hakim kararıyla yapılabilir.

2. Kovuşturma Evresi

İddianamenin mahkemece kabulü ile başlar, hükmün kesinleşmesine kadar sürer. Bu evrenin hakimi mahkemedir.

• Sanık: Şüpheli, kovuşturma evresinde sanık sıfatını alır.
• Müdafi: Sanığın avukatı.
• Kamu davası: İddianamenin mahkemece kabulüyle açılmış olur.

3. Hüküm ve İnfaz

Yargılama sonucunda mahkeme hüküm verir. Hükümlü: hakkında kesinleşmiş mahkûmiyet kararı bulunan kişidir. İnfaz süreci Adalet Bakanlığı kontrolünde gerçekleşir.

Kanun Yolları (Olağan)

• İtiraz: Mahkemenin ara kararlarına karşı aynı veya üst mahkemeye başvuru.
• İstinaf: İlk derece mahkemesi kararının Bölge Adliye Mahkemesine götürülmesi.
• Temyiz: Bölge Adliye Mahkemesi kararının Yargıtaya götürülmesi.

Verginin Anayasal İlkeleri (Anayasa Madde 73)

• Kanunilik: Vergi koymak ve kaldırmak sadece TBMM'nin yetkisindedir. Cumhurbaşkanına yalnızca vergi oranlarında değişiklik yapma yetkisi verilebilir.
• Genellik: Türkiye'de ikamet eden herkes (yabancılar dahil) vergi ödemekle yükümlüdür.
• Adalet: Herkesin mali gücüne göre vergi alınmasıdır (paylaştırıcı adalet).

Vergi Türleri

Sınıflandırma	Vergiler	Nitelik
Gelir Üzerinden	Gelir vergisi (gerçek kişiler, Mart beyanname, artan oranlı), Kurumlar vergisi (tüzel kişiler, Nisan beyanname, %25 sabit)	Doğrudan
Servet (Mülkiyet) Üzerinden	Emlak vergisi (belediyelere ödenir), motorlu taşıtlar vergisi, veraset ve intikal vergisi	Doğrudan
Gider (Harcama) Üzerinden	KDV, ÖTV, özel iletişim vergisi, şans oyunları vergisi, banka sigorta muameleleri vergisi	Dolaylı (fiyatın içinde)

Vergi, Harç ve Resim Ayrımı

• Vergi: Genel kamu hizmetleri için karşılıksız alınan parasal transferdir. Kişiye özel karşılığı yoktur.
• Harç: Belirli bir hizmet karşılığı ödenen paradır (noter harcı, dava harcı, sınav harcı).
• Resim: Bir izin, ruhsat veya yetki belgesi karşılığı ödenen paradır (genellikle belediyelere).

Vergilendirme Süreci (4T)

1. Tarh: Verginin hesaplanması
2. Tebliğ: Mükellefe bildirilmesi
3. Tahakkuk: Ödenebilir aşamaya gelmesi
4. Tahsil: Ödenmesi

Hukukta kişi, hak ve borç sahibi olabilen varlıklardır. İkiye ayrılır: gerçek kişiler (insanlar) ve tüzel kişiler (dernekler, vakıflar, şirketler vb.).

Gerçek Kişiliğin Başlaması

Gerçek kişilik tam ve sağ doğumla başlar. Bu iki koşul birlikte bulunmalıdır:

• Tam doğum: Çocuğun ana vücudundan bütünüyle ayrılması.
• Sağ doğum: Doğum anında canlı olması; kısa süreliğine olsa nefes almış olmak yeterlidir.

Gerçek Kişiliğin Sona Ermesi

1. Ölüm: Kişiliği sona erdiren en temel olaydır. Ölümle kişilik hakları sona erer, mal varlığı hakları (aktif ve borçlarıyla birlikte) mirasçılara geçer.

2. Ölüm Karinesi: Üç koşul gerektirir: (a) ölümüne kesin gözüyle bakılacak bir olay, (b) cesede ulaşılamaması, (c) mahallin mülki amiri kararıyla öldü kaydı düşürülmesi.

3. Birlikte Ölüm Karinesi: Birbirine mirasçı olabilecek birden fazla kişiden hangisinin önce öldüğü tespit edilemezse hepsi aynı anda ölmüş sayılır. Sonuç: Birbirlerine mirasçı olamazlar.

4. Gaiplik: Kişinin fiilen ölmediği ama hukuken ölmüş gibi değerlendirildiği durumdur. Diğerlerinden farklı olarak mahkeme kararıyla gerçekleşir.

Özellik	Ölüm Tehlikesi İçinde Kaybolma	Hiçbir Sebep Yokken Kaybolma
Mahkemeye başvuru süresi	Olaydan itibaren en az 1 yıl	Son haber alma tarihinden itibaren en az 5 yıl
Teminat süresi	Mirasın tesliminden itibaren 5 yıl	Son haber alma tarihinden itibaren 15 yıl
Örnek	Savaşta kaybolan asker, dağda kaybolma	Yurt dışına gidip haber alınamama

İcra Hukuku

Alacaklının, borçlunun borca yetecek kadar mal varlığına el koyarak alacağını tahsil etmesini sağlayan süreci düzenler. Her borçlu icraya konu olabilir.

İflas Hukuku

İflas yalnızca tacirler için geçerlidir. Borçlunun tüm mal varlığına el konularak tasfiye yapılır.

Konkordato

Borçlunun iflas etmesini önlemek amacıyla alacaklılarla mahkeme onayıyla borcun yeniden yapılandırılması veya ertelenmesi sürecidir. Başarısız olursa iflas söz konusu olur.

Yargılama Hukuku (Usul / Şekli Hukuk)

Şekli hukuk, hak yaratmaz; uyuşmazlıkların hangi yollarla çözüleceğini belirler. Üç temel kanun vardır:

• Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK): Özel hukuk uyuşmazlıkları için (boşanma, alacak vb.).
• Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK): Ceza davaları için.
• İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYÜK): Birey-devlet arası uyuşmazlıklar için (iptal ve tam yargı davaları).

Türk Medeni Kanunu İsviçre'den alınmış olup dört ana bölümden oluşur:

1. Kişiler Hukuku

Kişiliğin başlaması ve sona ermesi, gerçek ve tüzel kişiler, hısımlık (akrabalık), yerleşim yeri, isim hakkı, dernekler ve vakıflar bu bölümün konusudur.

2. Aile Hukuku

Nişanlanma, evlenme, boşanma, eşler arası mal rejimi, velayet, vesayet ve kayyımlık konularını kapsar.

3. Miras Hukuku

• Muris: Ölen kişi.
• Tereke: Ölenin arkada bıraktığı mal varlığı (haklar ve borçlar).
• Yasal mirasçılar: Kanunda yazılı mirasçılar (alt soy, üst soy, sağ kalan eş).
• Atanmış mirasçılar: Murisin sağlığında vasiyetname veya miras sözleşmesiyle belirlediği mirasçılar.
• Mirasçılar 3 ay içinde reddi miras haklarını kullanabilirler.

4. Eşya Hukuku

• Ayni haklar: Herkese karşı ileri sürülebilen haklar. En güçlüsü mülkiyet hakkıdır (kullanma, yararlanma, tasarruf).
• Sınırlı ayni haklar: Mülkiyetin tam yetkilerini taşımayan haklar (geçit hakkı, ipotek vb.).
• Zilyetlik: Bir eşyayı fiilen elinde bulundurma durumu (haklı veya haksız olabilir).
• Tapu sicili: Taşınmaz mülkiyetinin resmi kaydı.