Anayasa Hukukuna Giriş ve Anayasa Tarihi

Anayasa, bir devletin temel organlarını (yasama, yürütme, yargı) düzenleyen ve bireylerin temel hak ve özgürlüklerini güvence altına alan en üst hukuk kurallarının bütünüDür. Bir metnin anayasa sayılabilmesi için iki temel koşul aranır:

• Maddi anlamda anayasa: İçeriğinde devletin yapısını ve kamusal özgürlükleri düzenleyen hükümler bulunmasıdır.
• Şekli anlamda anayasa: Normlar hiyerarşisinde en üst sırada yer alması, diğer tüm kuralların ona aykırı olamamasıdır.

Normlar Hiyerarşisi ve Anayasanın Üstünlüğü

Anayasanın üstünlüğü ilkesi: Anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve tüm kişileri bağlar. Hiçbir yasa veya işlem anayasaya aykırı olamaz.

1. Anayasa (en üst norm)
2. Milletlerarası antlaşmalar (temel haklarda anayasa gücünde)
3. Kanunlar ve Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri
4. Yönetmelikler
5. Genelge, yönerge, tebliğ (en alt)

Dünyada Anayasacılığın Başlangıcı

Anayasa yapma veya değiştirme gücüne sahip iktidarlara kurucu iktidar denir. İki türü vardır:

Özellik	Asli Kurucu İktidar	Tali Kurucu İktidar
Tanım	Anayasayı sıfırdan yeniden yapabilme gücü	Mevcut anayasaya bağlı kalarak değiştirme yetkisi
Ortaya çıkışı	Darbe, savaş, devrim gibi olağanüstü durumlar	Anayasada öngörülen usüllerle
Hukuka bağlılık	Hukuk dışıdır, önceki anayasayı tanımaz	Hukuka bağlıdır, mevcut anayasaya aykırı davranamaz
Türkiye örneği	1961 Anayasası (27 Mayıs darbesi), 1982 Anayasası (12 Eylül darbesi)	2007, 2010, 2017 anayasa değişiklikleri

Anayasalar çeşitli ölçütlere göre sınıflandırılır:

Ölçüt	Tür 1	Tür 2
Metne dökülme	Yazılı: Metne dökülmüş (dünyadaki çoğunluk)	Yazısız: Geleneklere dayalı (en bilinen örnek: İngiltere; ayrıca Yeni Zelanda ve İsrail)
Uzunluk	Çerçeve: Kısa ve öz (1921 Anayasası — 23 madde)	Kazüistik: Uzun ve ayrıntılı (1982 Anayasası en ayrıntılısı)
Değiştirme zorluğu	Yumuşak: Kanunlar gibi kolay değişir (1921 Anayasası)	Katı/Sert: Değiştirilemez maddeler, yüksek oylama çoğunlukları (1982 en serttir)

Bir Anayasayı Katı Yapan Unsurlar

• Değiştirilemez maddeler: 1924’te 1 madde, 1961’de 1 madde, 1982’de 3 madde
• Yüksek oylama çoğunlukları: Kanunlar basit çoğunlukla, anayasa değişiklikleri en az 3/5 ile
• Halk oylaması (referandum): 1982 Anayasası ile sistematik hale geldi
• Anayasa Mahkemesi: Usûle aykırı değişiklikleri engelleyebilir

Bir devletin var olabilmesi için üç temel unsur gereklidir: ülke (vatan), millet ve egemenlik. Bu üç unsur bir arada bulunmadan devletten söz edilemez.

Egemenlik Kaynağına Göre Devlet Şekilleri

Şekil	Devlet Başkanı	Örnek
Mutlak Monarşi	Soya dayalı, tüm yetkiler kralda	Kanun-i Esasi öncesi Osmanlı, Suudi Arabistan
Meşruti Monarşi	Soya dayalı, yetkiler parlamentoyla paylaşılır	İngiltere, İsveç, Norveç, İspanya, Japonya
Cumhuriyet	Seçimle göreve gelir, egemenlik halktan alınır	Türkiye, Fransa, ABD (dünyada en yaygın şekil)

Hukuki Yapıya Göre Devletler

Yapı	Özellikleri	Örnek
Üniter (Tekçi)	Tek anayasa, tek yasama, yürütme, yargı; merkezi yapı	Türkiye, Fransa (Avrupa’nın ilki), Yunanistan
Bölgeli	Tek anayasa ama bazı bölgelere idari özerklik	İspanya
Federal (Birleşik)	Çok sayıda federe devlet, ortak federal devlet; çift meclis zorunlu	ABD, Almanya, İsviçre, Rusya, Kanada

Yasama ve yürütme kuvvetlerinin birbirleriyle ilişkisine göre farklı hükümet sistemleri ortaya çıkar. Kuvvetler ayrılığı fikrinin teorisyeni Montesquieu’dur (Kanunların Ruhu adlı eseriyle).

Kuvvetler Birliği Sistemleri

• Mutlak Monarşi / Diktatörlük: Tüm yetkiler tek kişide toplanır. Kral soydan, diktatör seçimle gelir ama ikisi de sınırsız güç kullanır.
• Meclis Hükümeti Sistemi: Yasama ve yürütme meclis bünyesinde birleşir. Bakanlar meclis içinden seçilir ve bireysel olarak meclise karşı sorumludur. Başbakan yoktur, devlet başkanlığı makamı yoktur. Türkiye’de 1921 Anayasası döneminde uygulanmıştır.

Kuvvetler Ayrılığı Sistemleri

Özellik	Başkanlık	Parlamenter	Yarı Başkanlık
Kuvvetler ayrılığı	Sert	Yumuşak	Yumuşak
Yürütme yapısı	Tek kanatlı (sadece başkan)	İki kanatlı (devlet başkanı + başbakan)	İki kanatlı (güçlü cumhurbaşkanı + başbakan)
Devlet başkanı	Halk seçer, etkin	Sembolik	Halk seçer, geniş yetki
Hükümetin meclise sorumluluğu	Yok	Var (güvensizlik oyuyla düşürülebilir)	Var
Klasik örnek	ABD	İngiltere, Almanya	Fransa

Demokrasi, egemenliğin halka ait olduğu yönetim biçimidir. Bir ülkede demokrasiden söz edebilmek için şu temel unsurların bulunması gerekir:

• Halkın kendi kendini yönetmesi (milli egemenlik)
• Özgürlük ve temel hak güvenceleri
• Çoğulculuk ve çok seslilik
• Eşitlik (yasalar önünde)
• Hukuk devleti ilkesi

Demokrasi Türleri

Tür	Açıklama	Türkiye’deki Durum
Doğrudan	Halk kararları bizzat alır, temsilci yok	Uygulanmıyor (nüfus fazla)
Temsili	Halk temsilcilerini seçer, onlar yönetir	Türkiye’nin temel sistemi
Yarı Doğrudan	Temsili + halkın doğrudan katılım araçları	Referandum uygulaması var

Yarı Doğrudan Demokrasinin Araçları

1. Referandum (Halk Oyu): Meclisten geçen yasanın halka sunulması. Türkiye’de uygulanır (anayasa değişiklikleri için).
2. Halk Vetosu: Halkın imza toplayarak meclisten geçen yasayı reddetmesi ve referanduma zorlanması. Türkiye’de yok.
3. Halk Girişimi (Teşebbüsü): Halkın imza toplayarak kanun teklif etmesi. Türkiye’de yok.
4. Temsilcilerin Azli (Geri Çağırma): Halkın memnun olmadığı temsilciyi görevden alması. Türkiye’de yok.

Kanun-i Esasi’den önce Osmanlı Devleti’nde bazı önemli anayasal belgeler yayımlanmıştır. Bunlar anayasa değil ama anayasacılığın habercisidir:

Sened-i İttifak (1808)

• Padişah II. Mahmut ile ayanlar arasında imzalanmıştır.
• Sözleşme (misak) niteliğinde bir belgedir, ferman değildir.
• Padişahın yetkilerinin kendi isteği dışında sınırlandığı ilk belgedir.
• Ayanların lideri Alemdar Mustafa Paşa’dır. Belge onun girişimleriyle hazırlanmıştır.
• Temel uyuşmazlık: vergi ve askerlik meseleleri.
• İngiltere’deki 1215 Magna Carta’ya benzer (taraflar: derebeyler-kral / ayanlar-padişah).

Tanzimat Fermanı (1839)

• Sultan Abdülmecit tarafından ilan edilmiş, ferman niteliğindedir (tek taraflı).
• Hariciye Nazırı Mustafa Reşit Paşa tarafından Gülhane Parkı’nda okunmuştur (Gülhane Hatt-ı Hümayunu).
• İlk haklar bildirgesidir: vergide adalet, mülkiyet güvencesi, müsadere yasağı, kanunsuz suç ve ceza olmaz ilkesi.
• Verginin mali güce göre alınması ilkesi ilk kez bu fermanda yer almıştır. Herkesin gelirine oranla vergi ödemesi öngörülmüştür.
• Mahkemelerin aleniliği (açıklığı) ilkesi getirilmiştir: yargılamaların kamuya açık yapılması kuralı kabul edilmiştir.
• Padişah yasaların üstünlüğünü kabul etti ancak denetim mekanizması öngörülmedi.

Islahat Fermanı (1856)

• Sultan Abdülmecit tarafından Kırım Savaşı sırasında Avrupalı devletlerin desteğini almak amacıyla ilan edildi.
• Gayrimüslim tebaya geniş haklar tanındı: memuriyet, bedelli askerlik, yerel meclislere katılım, mahkemelerde tanıklık.
• İşkence ve kötü muamele yasaklandı.

Kanun-i Esasi, 23 Aralık 1876’da Sultan II. Abdülhamit tarafından ilan edilen Osmanlı-Türk tarihinin ilk yazılı anayasasıdır. Ferman niteliğinde bir anayasadır. Bu anayasayla Osmanlı Devleti mutlak monarşiden meşruti monarşiye geçmiştir (I. Meşrutiyet).

Kanun-i Esasi’nin hazırlanmasında Mithat Paşa’nın kritik bir rolü vardır. Abdülhamit, tahta çıkabilmek için Mithat Paşa’ya meşrutiyet ilan edeceğine dair söz vermiş, tahta geçtikten sonra bu sözü yerine getirerek anayasayı ilan etmiştir. Ancak kısa süre sonra Mithat Paşa’yı sürgüne göndermiş ve 1878’de meclisi süresiz tatile çıkarmıştır.

Genel Hükümler

• Osmanlı Devleti üniter bir devlet olarak vurgulanmıştır.
• Başkent İstanbul, resmi din İslam, resmi dil Türkçedir.
• Devlet başkanı padişahtır ve aynı zamanda halifedir. Yürütmenin başıdır.

Meclis-i Umumi (Çift Meclisli Yapı)

Meclis	Üyelerin Belirlenmesi	Görev Süresi
Heyet-i Mebusan (Alt Meclis)	Halk tarafından seçilir	4 yıl
Heyet-i Ayan (Üst Meclis)	Padişah tarafından atanır	Ömür boyu

Padişahın Üstün Yetkileri

• Meclisi toplantıya çağırma, tatil etme ve feshetme (kapatma) yetkisi
• Mutlak veto hakkı: Padişahın onaylamadığı kanun asla yürürlüğe girmez
• Sürgün yetkisi ve basın sansürü uygulama hakkı
• Bakanlar padişaha karşı sorumludur (meclise karşı değil)

Bu geniş yetkiler nedeniyle Kanun-i Esasi, yürütmenin en güçlü olduğu anayasamızdır. Parti kurmak yasaktır (I. Meşrutiyet döneminde siyasi parti yoktur).

1909 Değişiklikleri (II. Meşrutiyet)

1908’de İttihat ve Terakki’nin baskısıyla II. Meşrutiyet ilan edildi. 31 Mart Olayı’nın ardından Abdülhamit tahttan indirilerek yerine Mehmet Reşat geçti. 1909’da yapılan değişikliklerle:

• Padişahın meclisi feshetme yetkisi Ayan Meclisi onayına bağlandı ve 3 ay içinde seçim yapılması şartı getirildi.
• Kanun teklifinde padişahtan izin alma zorunluluğu kaldırıldı.
• Padişahın mutlak vetosu geciktirici vetoya dönüştürüldü.
• Sansür ve sürgün yetkileri kaldırıldı.
• Örgütlenme özgürlüğü tanındı: Türk tarihindeki ilk siyasi partiler kuruldu (ilk çok partili yaşam II. Meşrutiyet dönemiyle başlar).
• Bakanlar kurulu artık meclise karşı sorumlu hale geldi (klasik parlamenter monarşinin başlangıcı).

1921 Anayasası, Birinci İnönü Savaşı’nın ardından 20 Ocak 1921’de TBMM tarafından kabul edilmiştir. Toplam 23 madde ve 1 geçici maddeden oluşan bu anayasa, Kurtuluş Savaşı koşullarında hazırlanmış bir savaş anayasasıdır.

Temel Özellikleri

• Milli egemenlik ilkesini benimseyen ilk anayasamızdır. 1. madde: “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.”
• Tek çerçeve anayasamızdır (23 madde, kısa ve öz).
• Tek yumuşak anayasamızdır (kanunlar gibi değiştirilir, özel değişim usülü yok).
• Meclis hükümeti sistemi uygulanmıştır (kuvvetler birliği, meclisin üstünlüğü).
• Seçimler 2 yılda bir yapılır (savaş halinde ertelenebilir).

Yerinden Yönetim Anlayışı

Ülke vilayetlere, kazalara ve nahiyelere bölünmüştür. Vilayet, kaza ve nahiye meclislerinin üyelerini yerel halk seçer. Bu meclisler idari, mali, eğitim ve sağlık konularında karar alır. Yerinden yönetimi benimseyen tek anayasamızdır.

Bu Anayasada Olmayan Hususlar

• Temel hak ve özgürlükler (kamu özgürlükleri): Savaş dönemi olduğu için düzenlenmemiştir.
• Yargı organı: Mahkemelerle ilgili hiçbir hüküm yoktur.
• Cumhuriyet ibaresi: 1921’in ilk halinde yoktur; 29 Ekim 1923 değişikliğiyle anayasaya girmiştir.

1923 Değişiklikleri

• Devletin hükümet şekli cumhuriyet olarak belirlendi.
• Devletin dini İslam, dili Türkçe olarak anayasaya girdi (laik bir anayasa değildir).
• Cumhurbaşkanlığı makamı oluşturuldu. Cumhurbaşkanı milletvekillerinden 4 yıllığına seçilir, yeniden seçilebilir. İlk Cumhurbaşkanı: Mustafa Kemal Atatürk.
• Meclis hükümetinden kabine sistemine geçildi (başbakan cumhurbaşkanı tarafından atanır).

1924 Anayasası, cumhuriyetin ilanından sonra çıkarılan ilk anayasadır. Kanun-i Esasi ve 1921 Anayasası tamamen yürürlükten kalkmış, ikili anayasal dönem sona ermiştir.

Temel Özellikleri

• Katı (sert) ve kazüistik bir anayasadır. 1. madde değiştirilemez: “Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.”
• Karma hükümet sistemi: Güçler mecliste toplanır (kuvvetler birliği) ama görevler ayrılmıştır. Meclis hükümeti ile parlamenter sistemin geçiş dönemidir.
• Çoğunlukçu demokrasi anlayışı: Mecliste çoğunluğa sahip parti sınırsız iktidar gücü elde eder. Muhalefet etkisizdir.
• Başkent ilk kez anayasaya girdi (Ankara).
• Seçimler 4 yılda bir yapılır.

Temel Hak ve Hürriyetler

Kişi hakları ve siyasal haklar düzenlenmiştir. Ancak sosyal ve ekonomik haklar yoktur. Bunun temel sebebi yeni kurulan cumhuriyetin maddi imkânsızlıklarıdır; savaştan çıkmış, yıkılmış bir ekonomiyle sosyal hakları güvence altına almak mümkün görülmemiştir. Sosyal devlet anlayışı ancak 1961 Anayasası ile benimsenecektir. Tek istisna: ilköğretimin zorunlu olması.

Anayasanın Üstünlüğü Sorunu

Anayasa üstündür denilmesine rağmen Anayasa Mahkemesi yoktur. Bu nedenle anayasaya aykırı yasalar çıkarılmış ve üstünlük ilkesi havada kalmıştır.

Yasama Yorumu (Tefsiri)

Meclis, yaptığı kanunları yorumlama yetkisini de üstlenmiştir. Bu durum hakimlerin bağımsız karar verme gücünü ortadan kaldırmış ve yargı bağımsızlığını zedelemiştir.

1924 Anayasası’nda Yapılan Değişiklikler

Yıl	Değişiklik
1928	“Devletin dini İslam’dır” maddesi kaldırıldı. Dini yeminler kaldırıldı. Şeriat hükümlerinin uygulanması meclisin görevleri arasından çıkarıldı. Ancak henüz “laiktir” ifadesi yok.
1934	Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı verildi. Genel oy ilkesi benimsendi. Seçmen yaşı 18’den 22’ye çıkarıldı.
1937	CHP’nin 6 oku anayasaya girdi: cumhuriyetçi, milliyetçi, halkçı, devletçi, laik, inkılapçı. Laiklik ilkesi ilk kez anayasaya girdi.
1945	Anayasa dili Türkçeleştirildi (1952’de eski haline döndürüldü).

Seçim Tarihi Kronolojisi

• 1946: Birden fazla partinin katıldığı ilk seçim. Tek dereceli seçimin ilk uygulaması.
• 1950: Gizli oy, açık sayım döküm ilkesi ilk kez uygulandı. Yüksek Seçim Kurulu kuruldu (yargı denetimi altında ilk seçim). Demokrat Parti iktidara geldi.

1961 Anayasası, 27 Mayıs 1960 askeri darbesi sonrasında hazırlanmıştır. Darbenin ardından Demokrat Parti kapatılmış ve yöneticileri Yassıada’da yargılanmıştır. Bu yargılamalar sonucunda Başbakan Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan idam edilmiştir. Anayasa asli kurucu iktidar tarafından yapılmış, referandumla (%61 oyla) yürürlüğe girmiştir.

Asli Kurucu İktidarın Yapısı

• Askeri kanat: Milli Birlik Komitesi (Başkan: Cemal Gürsel)
• Sivil kanat: Temsilciler Meclisi (CHP ve Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi / CKMP katıldı). CKMP daha sonra 1969’da Milliyetçi Hareket Partisi’ne (MHP) dönüşmüştür.

Temel Özellikleri

• Kuvvetler ayrılığı ilk kez benimsendi. “Türk milleti egemenlik yetkisini yetkili organlar eliyle kullanır” ifadesi anayasaya girdi.
• Parlamenter sistem kabul edildi (yumuşak kuvvetler ayrılığı). İki kanatlı yürütme: sembolik cumhurbaşkanı + etkili başbakan.
• Çift meclisli yapı: Millet Meclisi (alt) + Cumhuriyet Senatosu (üst). Çift meclis anayasalarımız: Kanun-i Esasi ve 1961 Anayasası.
• Çoğulcu demokrasi anlayışı benimsendi (azınlık hakları korunur).
• Sert ve kazüistik bir anayasadır.

İlk Kez Gelen Kavram ve Kurumlar

Yenilik	Açıklama
Anayasa Mahkemesi	Anayasanın üstünlüğünü fiilen korur. En önemli yeniliktir.
Sosyal devlet	Sosyal ve ekonomik haklar (grev, toplu sözleşme, konut, sosyal güvenlik) ilk kez düzenlendi.
İnsan hakları kavramı	“İnsan haklarına dayalı devlet” ifadesi anayasaya girdi.
Demokratik devlet	Hukuk devleti kavramı da ilk kez yazıldı.
Başlangıç metni (dibace)	Darbeyi meşrulaştırmak için konuldu. Anayasanın herhangi bir maddesi gibi bağlayıcıdır.
Milli Güvenlik Kurulu (MGK)	Askerlerin sivil yönetime ortak olma aracı olarak kuruldu.
Diğer kurumlar	Yüksek Hakimler Kurulu, YSK (anayasaya girişi), Diyanet (İşleri anayasal kurum), siyasi partilere anayasal güvence, DPT

Atatürk Milliyetçiliği Değişikliği

1924’te “Atatürk milliyetçiliği” olan ifade, 1961’de “milli devlet” olarak değiştirildi. 1982’de tekrar Atatürk milliyetçiliğine dönüldü. Ayrıca 6 oktan 3’ü (halkçılık, devletçilik, inkılapçılık) 1961 ve 1982 anayasalarında yer almaz.

12 Mart 1971 Muhtırası ve Değişiklikler

Toplumsal olayların artması üzerine yapılan bu değişikliklerle:

• Tüm haklara genel sınırlama sebepleri getirildi (özgürlükler daraltıldı).
• Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi verildi (yürütme güçlendirildi).
• TRT özerkliği kaldırıldı, üniversite özerkliği daraltıldı.
• Devlet Güvenlik Mahkemeleri (DGM) kuruldu (2004’te kaldırıldı).
• Memurların sendikal hakları ellerinden alındı.
• Anayasa değişikliklerinde içerik denetimi kaldırıldı, sadece şekil denetimi bırakıldı.

1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 askeri darbesi sonrasında hazırlanmış ve 7 Kasım 1982’de referandumla (%91 oyla) yürürlüğe girmiştir. Anayasaya evet diyen seçmenler aynı zamanda Kenan Evren’i 7 yıllığına cumhurbaşkanı seçmiş oluyordu.

Asli Kurucu İktidarın Yapısı

• Askeri kanat (MGK): Milli Güvenlik Konseyi (Başkan: Kenan Evren). Askeri kanadın kısaltılmış adı MGK’dır.
• Sivil kanat (Danışma Meclisi): Siyasi parti yoktu, tüm partiler kapatılmıştı. Üyeler MGK tarafından seçilmiştir.

Temel Özellikleri

• En sert ve en kazüistik (en ayrıntılı) anayasamızdır.
• Değiştirilemez madde sayısı 3’e çıkmıştır (1, 2 ve 3. maddeler).
• Kuvvetler ayrılığı vardır ancak cumhurbaşkanı önemli ölçüde güçlendirilmiştir.
• Başlangıçta özgürlükleri sınırlayan, güvenlikçi bir anayasaydı. Zaman içinde yapılan pek çok değişiklikle çoğulcu bir yapıya dönüşmüştür.
• Başlangıç metni (dibace) bulunur (1961 ve 1982 ortak özelliği).
• İnsan haklarına “dayalı” yerine “saygılı” ifadesi kullanılmıştır.

1982 Anayasası’nın İlkleri

Yenilik	Açıklama
Referandum sistematik hale geldi	Cumhurbaşkanı onaylamadığı anayasa değişikliğini referanduma götürebilir.
Cumhurbaşkanı meclis dışından seçilebilir	Daha önce sadece milletvekillerinden seçilebilirdi.
Devlet Denetleme Kurulu	Cumhurbaşkanına bağlı, yargı dışında her yeri denetler.
YÖK (Yükseköğretim Kurulu)	Üniversite özerkliğini sınırlamak amacıyla kuruldu.
Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu	Anayasal kurum statüsü kazandı.
Cumhurbaşkanı kararnamesi	Yürütmenin güçlendirilmesinin göstergesi.
RÜTÜK	1994’te kuruldu, 2005’te anayasaya girdi.
Vakıf üniversiteleri	Temeli bu anayasayla atıldı. İlk vakıf üniversitesi: Bilkent.
Kamu Denetciliği (Ombudsman)	Devletle vatandaş arasında arabuluculuk yapar.

Benzerlikler

• Her ikisi de askeri darbe sonucu hazırlanmıştır (27 Mayıs 1960 / 12 Eylül 1980).
• Her ikisi de referandumla yürürlüğe girmiştir (%61 / %91).
• Her ikisi de asli kurucu iktidar tarafından yapılmıştır (asker + sivil kanatlar).
• Her ikisinde de başlangıç metni (dibace) vardır.
• Her ikisinde de değiştirilemez maddeler bulunur.
• Her ikisi de sert ve kazüistik anayasalardır.

Farklılıklar

Özellik	1961 Anayasası	1982 Anayasası
Askeri kanat	Milli Birlik Komitesi (Cemal Gürsel)	Milli Güvenlik Konseyi (Kenan Evren)
Sivil kanat	Temsilciler Meclisi (2 parti var)	Danışma Meclisi (parti yok, tümü kapatılmış)
Meclis yapısı	Çift meclis (Millet Meclisi + Cumhuriyet Senatosu)	Tek meclis (TBMM)
Demokrasi anlayışı	Çoğulcu (özgürlükçü)	Başlangıçta çoğunlukçu/güvenlikçi, değişikliklerle çoğulcuya dönüştü
Cumhurbaşkanı	Sembolik	Geniş yetkili
İnsan hakları ifadesi	“İnsan haklarına dayalı”	“İnsan haklarına saygılı”
Değiştirilemez madde	1 madde	3 madde
Hayır çıkarsa	Yeniden kurucu meclis kurulacakı yazılmış	Hiç öngörülmemiş

Anayasalarımız Kronolojisi

En Sık Sorulan “İlk”ler Tablosu

İlk	Anayasa / Yıl
Padişahın yetkilerinin kendi isteği dışında sınırlanması	Sened-i İttifak (1808)
İlk haklar bildirgesi	Tanzimat Fermanı (1839)
İlk yazılı anayasa	Kanun-i Esasi (1876)
İlk siyasi partiler / çok partili yaşam	II. Meşrutiyet (1908-1909)
Milli egemenlik ilkesi	1921 Anayasası
Çerçeve ve yumuşak anayasa	1921 Anayasası
Başkentin anayasaya girmesi	1924 Anayasası
Genel oy (kadınlara MV seçme-seçilme)	1934 (anayasa değişikliği)
Laiklik ilkesinin anayasaya girmesi	1937 (1924 Anayasası değişikliği)
Çok partili seçim (Cumhuriyet dönemi)	1946 seçimleri
Gizli oy, açık sayım döküm	1950 seçimleri
Kuvvetler ayrılığı, AYM, sosyal devlet, insan hakları	1961 Anayasası
Referandumun sistematik kural olması	1982 Anayasası
DDK, YÖK, Atatürk Kültür Dil Tarih Kurumu	1982 Anayasası

Türkiye’de Referandumlar Kronolojisi

1. 1961 — 1961 Anayasasının kabulü (%61 evet)
2. 1982 — 1982 Anayasasının kabulü + Kenan Evren’in CB seçimi (%91 evet)
3. 1987 — Siyasi yasakların kaldırılması (evet)
4. 1988 — Yerel-genel seçim birleştirme (tek hayır çıkan referandum)
5. 2007 — CB’nin halk tarafından seçilmesi (evet)
6. 2010 — Anayasa değişiklikleri / AYM ve HSK yapısı (evet)
7. 2017 — Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçiş (evet)

2017 Anayasa Değişikliği: Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi

• Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırıldı. Yürütme yetkisi tek başına cumhurbaşkanına geçti.
• Cumhurbaşkanı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi çıkarma yetkisi kazandı.
• TBMM milletvekili sayısı 550’den 600’e çıkarıldı.
• Seçilme yaşı 25’ten 18’e indirildi.
• Cumhurbaşkanı ve TBMM seçimleri aynı gün yapılır (eş zamanlı seçim).

Temel İlke: Hukuk Devleti

Hukuk devleti, yönetenlerin de yönetilenler gibi hukuk kurallarına uymak zorunda olduğu, idarenin tüm işlem ve eylemlerinin yargı denetimine açık olduğu devlettir. Karşıtı polis devletidir (idarenin hukuka bağlı olmadığı, keyfi yetki kullandığı devlet).