TYT Türkçe — Fiiller: Anlamına Göre ve Fiilimsiler

Fiil (eylem), bir iş, oluş, kılış veya durumu haber veren sözcük türüdür. Bir sözcüğün fiil olup olmadığını anlamanın en pratik yolu onu -mak / -mek ekiyle mastar hâline çevirmektir: "gelmek, koşmak, sevmek, açılmak, morarmak" doğal biçimde bu eki alır; "kitap, sevinç, akıl" gibi sözcükler alamaz. Bu video dersinde ele aldığımız iki büyük alt başlık vardır: birincisi anlamına göre fiiller (iş-kılış, oluş, durum), ikincisi — ki TYT'nin en çok soru soran başlığıdır — fiilimsiler.

Fiilimsi (eylemsi), fiil kökünden türeyen ama fiil gibi kip ve kişi eki almayan, aldığı özel eklerle isim, sıfat veya zarf görevine geçen sözcüktür. "Fiil-imsi" adı bile bunu anlatır: fiilliğini kaybetmiş demektir. Üç çeşidi vardır: isim-fiil (fiilden isim), sıfat-fiil (fiilden sıfat, diğer adı ortaç), zarf-fiil (fiilden zarf, diğer adları bağ-fiil ve ulaç). Fiilimsiler cümle içinde yan cümlecik kurar; ana cümlenin temel yüklemi asla fiilimsi olamaz.

Bu anlatımda şu yolda ilerleyeceğiz: önce anlamına göre fiilleri üç türe ayıracağız, sonra fiilimsinin tanımını net bir şekilde oturtacağız, ardından isim-fiil → sıfat-fiil → zarf-fiil sırasıyla tüm ekleri ezberlenebilir kodlarla gösterecek, her türde ÖSYM'nin sorduğu tuzakları (olumsuzluk -ma ile isim-fiil karışıklığı, duyulan geçmiş -miş ile sıfat-fiil karışıklığı, şimdiki zaman -makta ile isim-fiil karışıklığı, -dığında parçalanamaz kuralı, -ken fiil/isim ayrımı, adlaşmış sıfat-fiil, kalıcı isim/fiilimsi ayrımı) tane tane göreceğiz. Son olarak fiilimsi gruplarını ve son 5 yılın TYT sorularından örnekleri çözeceğiz.

TYT'de bu konunun tekrarlanan soru kalıpları şunlardır:

• Fiilimsi türü sayma — "Bu parçada numaralanmış sözcüklerin hangileri fiilimsidir?"
• Üç türün hepsi örneklenmiş — "Hangisinde fiilimsinin bütün türleri (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) örneklenmiştir?"
• Fiilimsi yok — "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat-fiil yoktur?" (2025 TYT'de soruldu)
• Farklı görev — "Sıfat-fiil, ötekilerden farklı bir görevde kullanılmıştır." (isim mi sıfat mı görevi)
• Fiil türü ayrımı — "Aşağıdakilerin hangisinde iş-kılış, oluş, durum fiillerinin tümü örneklendirilmiştir?"

Fiiller, anlattıkları hareketin niteliğine göre üçe ayrılır. Bu ayrım hem fiilde çatı konusunun (sonraki ders) temelidir hem de TYT'de direkt sorulur.

Tür	Tanım	Ayırt Edici Soru	Örnek
İş (kılış) fiili	Öznenin bilinçli yaptığı, bir nesneye yönelen eylem	Özne "neyi?" yapıyor? (Nesne alır)	incelemek, yazmak, kesmek, bestelemek, çözmek, kırmak
Oluş fiili	Öznenin iradesi dışında, kendiliğinden gerçekleşen değişim / dönüşüm	Özne kendi "ne oluyor?" (Zamanla değişim)	morarmak, sararmak, büyümek, güzelleşmek, pişmek, uzamak
Durum fiili	Öznenin içinde bulunduğu hâli bildiren, nesne almayan eylem	Özne nasıl? Ne hâldedir? (Nesne almaz)	kızmak, susmak, beklemek, oturmak, uyumak, sığmak

Ayrım yöntemi: Fiile "neyi?" diye sor. Cevap veriyorsa iş-kılış fiilidir (incelemek → neyi? → konuyu). Cevap vermiyor ama özne bilinçli yapıyorsa durum fiilidir (uyumak, oturmak). Kendiliğinden oluşan bir değişimse oluş fiilidir (sararmak, büyümek).

Anlamına göre fiiller konusu tek başına TYT'de yılda 0-1 soru getirir; ama fiilde çatı (etken/edilgen, geçişli/geçişsiz) konusunun temelidir. Oluş ve durum fiilleri nesne almadığı için geçişsiz, iş-kılış fiilleri nesne aldığı için geçişli olur. Bu bağı kafanda tut.

Fiilimsi, fiil kökünden türeyen ama çekimlenemeyen, aldığı özel eklerle cümlede isim, sıfat veya zarf görevine geçen sözcüktür. Üç temel özelliği vardır:

• Fiilden türer: Kökü mutlaka bir fiildir. "gelen" → gel-mek fiilinden; "okumak" → oku-mak fiilinden.
• Fiil gibi çekimlenmez: Kip eki (-dı, -miş, -ecek, -yor, -r, -malı, -sa) ve kişi eki (-m, -n, -k) alamaz. Eğer alırsa o sözcük fiil olur, fiilimsi değil.
• Yeni sözcük türüne geçer: Eklerden sonra isim, sıfat veya zarf gibi davranır. Cümlede isim görevinde de, sıfat görevinde de, zarf görevinde de olabilir.

Yan cümlecik kurma: Fiilimsi, içinde bulunduğu birkaç sözcüklük parçayla birlikte cümlede bir yan cümlecik oluşturur. Temel cümlenin yüklemi kip eki almış çekimli fiildir; fiilimsi ise bir iç cümledir.

Cümle	Yan Cümlecik	Temel Yüklem
Şiir okumayı severim.	"şiir okumayı" (isim-fiil)	severim
Gelen adamı gördüm.	"gelen" (sıfat-fiil)	gördüm
Koşarak geldi.	"koşarak" (zarf-fiil)	geldi

Fiilimsinin türünü şaşmaz biçimde tanımak için üç anahtar kod ezberlenir:

• İsim-fiil: "mayışmak" → -ma/-me, -ış/-iş/-uş/-üş, -mak/-mek
• Sıfat-fiil (ortaç): "anası mezar dikecekmiş" → -an/-en, -ası/-esi, -mez, -ar/-er (veya tek -r), -dık, -ecek, -miş
• Zarf-fiil (bağ-fiil / ulaç): "kenyalas" + genişletilmiş: -ıp, -arak/-erek, -ınca/-ince, -dıkça/-dikçe, -madan/-meden, -a…-a / -e…-e ikileme, -r…-mez, -ken, -alı, -asıya/-esiye, -casına/-cesine, -maksızın, -dığında/-diğinde

Bir sonraki üç bölümde bu üç türü tek tek işleyeceğiz.

İsim-fiil, fiil köküne -ma / -me, -ış / -iş / -uş / -üş, -mak / -mek eklerinden biri geldiğinde oluşur. Diğer adı ad-eylemdır. Ezber kod: "mayışmak".

Örnekler:

• -mak/-mek: oku-mak → Okumak güzeldir. ("okumak" cümlenin öznesi, yüklem "güzeldir")
• -ma/-me: oku-ma-yı → Şiir okumayı severim. (belirtili nesne)
• -ış/-iş/-uş/-üş: oku-yuş-u-nu → Senin okuyuşunu sevdim. (kaynaştırma -y- ile birlikte)

Bir işin, hareketin adını verdiği için isim gibi davranır: ek alabilir (okuma-yı, okuyuş-un), tamlama kurabilir (şiir okuma), cümlede özne/nesne/dolaylı tümleç olabilir.

İsim-fiil ile Kalıcı İsim Ayrımı

Bir fiilimsi, zamanla bir varlığın kalıcı adı hâline gelirse artık fiilimsi sayılmaz; doğrudan isim olur. Bu konu ÖSYM'nin en çok tuzak kurduğu alandır.

Sözcük	Kalıcı İsim (Fiilimsi Değil)	Fiilimsi (İsim-Fiil)
yağış	Coğrafi terim (yağmur, kar)	—
dolma, sarma, kaymak	Yemek adı	—
kazma	"Murat'tan kazma istedi." (alet adı)	"Bahçeyi kazmaya başladım."
danışma	"Odayı danışmaya sordum." (hastane birimi)	"Bu konuyu sana danışmaya geldim."

Ayrım kuralı: Cümle içinde bir varlık / yer / nesne adını veriyor mu yoksa bir işin adını mı bildiriyor? Nesne/yer ise kalıcı isim; iş ise isim-fiildir. Aynı sözcük iki cümlede iki farklı biçimde kullanılabilir — cümleyi oku, içindeki anlamı yakala.

İsim-Fiil Grubu

İsim-fiil kendinden önceki bir sözcükle birleşip tek bir öge oluşturursa isim-fiil grubu kurulur.

• "yapmayı severim" → sadece isim-fiil (öncesinde sözcük yok).
• "ödev yapmayı severim" → ödev + yapmayı isim-fiil grubu (öncesindeki "ödev" ile birleşmiş, nesne görevinde).

Sıfat-fiil, fiil köküne özel eklerle gelip ismin önünde onu niteleyen sıfat gibi kullanılan fiilimsidir. Diğer adı ortaçtır. Ezber kod: "anası mezar dikecekmiş". Ekler:

• -an / -en: gör-en göz, gel-en adam
• -ası / -esi: öp-ülesi el, sev-ilesi çocuk
• -mez: dön-ülmez akşam, yan-maz mont
• -ar / -er (veya tek -r): koş-ar adım, gül-er yüz, bulun-ur iş
• -dık / -dik: tanı-dık yüz, gör-düğüm ayı
• -ecek / -acak: gel-ecek yıl, yakıl-acak odun
• -miş / -mış / -muş / -müş: çekil-miş et, patla-mış bomba

Üretim kuralı: Sıfat-fiil olmak için fiilin ekten sonra bir ismin önüne gelip onu nitelemesi gerekir. Fiil tek başına bu eki alsa da, arkasında isim yoksa sıfat görevi gerçekleşmez.

En Büyük Tuzak: Sıfat-Fiil mi, Kip Eki mi?

Sıfat-fiil eklerinin hepsi aynı zamanda kip ekidir: -miş (duyulan geçmiş), -acak (gelecek), -r/-ar (geniş zaman), -dı (görülen geçmiş benzeri). Ayrım yöntemi tek bir kuralla çözülür:

Kural	Sıfat-Fiil Örneği	Kip Eki Örneği (Yüklem)
-miş eki	patlamış bomba (nasıl bomba?)	Bomba dün gece patlamış. (yüklem)
-acak eki	gelecek yıl (hangi yıl?)	Yarın bize gelecek. (yüklem)
-r eki	bulunur iş (nasıl iş?)	Burada her zaman bulunur. (yüklem)
-dık eki	tanıdığım insan (hangi insan?)	— (tek başına yüklem olmaz; -dık + iyelik genelde sıfat-fiildir)

Altın kural: Eğer ek aldığı sözcük ismin önünde isim niteliyorsa sıfat-fiildir; cümlenin yüklemi konumundaysa ve kip + kişi ekleriyle çekimleniyorsa kip ekidir. Kafanda bu basit soruyu tut: "Bu sözcükten hemen sonra isim var mı ve onu niteliyor mu?" Evet ise sıfat-fiil.

Adlaşmış Sıfat-Fiil

Sıfat-fiilden sonra gelmesi gereken isim düşebilir; bu durumda sıfat-fiil tek başına bir ismin yerini tutar ama yine sıfat-fiil sayılır.

• "Gelen adamı gördüm." → normal sıfat-fiil (isim: adam).
• "Geleni gördüm." → adlaşmış sıfat-fiil (isim düşmüş, "gelen" kendi başına kalmış, yine sıfat-fiil).
• "Ödevini yapmaya başlayanlar, bitirir bitirmez bana teslim etsin." → "başlayanlar" adlaşmış sıfat-fiil, cümlede özne görevinde.
• "Söyleyemediğim kelimeler" → "diğim" + iyelik, isim (kelimeler) var, normal sıfat-fiil.

Kalıcı İsim Olmuş Sıfat-Fiiller

Sıfat-fiiller de zamanla kalıcı isim hâline gelebilir:

• dolmuş (-muş sıfat-fiil ekinden → kalıcı isim, ulaşım aracı)
• döner (-er sıfat-fiil ekinden → kalıcı isim, yemek)
• geçmiş, gelecek (zaman kavramı olarak kalıcı isim)

Sıfat-Fiil Grubu

Sıfat-fiil kendinden önceki sözcüklerle birleşip tek öge oluşturursa sıfat-fiil grubu kurar:

• "gülen" → tek başına sıfat-fiil.
• "sana gülen çocuk" → "sana gülen" sıfat-fiil grubu, ismin (çocuk) önünde sıfat görevinde.

Zarf-fiil, fiil köküne özel eklerle gelip cümlede zarf görevi üstlenen, temel yükleme "nasıl?", "ne zaman?", "ne kadar?", "neden?", "hangi şartla?" sorularından biriyle bağlanan fiilimsidir. Diğer adları bağ-fiil ve ulaçtır. En geniş ek listesine sahip fiilimsi türüdür.

Ek	Anlam	Örnek
-ıp / -ip / -up / -üp	Birlikte yapılan iş, ardışıklık	Görüp öldü. Sınıfa girip oturdu.
-arak / -erek	Durum bildirir (nasıl?)	Koşarak geldi. Görerek öldü.
-ınca / -ince / -unca / -ünce	Zaman bildirir (ne zaman?)	Görünce öldü. Koşunca rahatlıyor.
-dıkça / -dikçe	Süreklilik (her defasında)	Gördükçe öldü.
-madan / -meden	Olumsuz durum	Görmeden öldü. Esirgemeden verdi.
-a…-a / -e…-e (ikileme)	Sürekli tekrar eden durum	Koşa koşa geldi. Güle güle git.
-r…-maz / -ir…-mez (ikileme)	Hemen sonra (ne zaman?)	Görür görmez öldü. Bitirir bitirmez teslim etti.
-ken	Eşzamanlı durum (iken)	Çalışırken geldi. Yürürken düştü.
-alı / -eli	Başlangıçtan itibaren süre	Sen gideli yıllar oldu.
-asıya / -esiye	Abartılı derecede	Doyasıya yedi. Ölesiye sevdi.
-casına / -cesine	Benzetme (gibi, sanki)	Görürcesine anlattı. Mutlu edercesine baktı.
-maksızın / -meksizin	Olumsuz durum (yüksek üslup)	Görmeksizin öldü. Soluk almaksızın konuştu.
-dığında / -diğinde	Belirli zaman (ne zaman?)	Gördüğünde öldü. Seni sevdiğimde gök parladı.

Her zarf-fiil temel yüklemi niteler ve ona bir soru cevabı verir: "Nasıl öldü? → koşa koşa / görerek / görmeden"; "Ne zaman öldü? → görünce / görür görmez / gördüğünde".

Üç Kritik Tuzak

Zarf-Fiil Grubu

Zarf-fiil de kendinden önceki sözcüklerle birleşip bir öge oluşturursa zarf-fiil grubu kurar:

• "girip" → tek başına zarf-fiil.
• "sınıfa girip" → zarf-fiil grubu (dolaylı tümleç + zarf-fiil = zarf tümleci).

Üç fiilimsi türünün tamamı cümlede yan cümlecik kurar ve ana cümleye bir ögeyle bağlanır. Hangi ögede kullanıldıkları fiilimsi türünden bağımsızdır; cümlenin yapısına bağlıdır.

Fiilimsi Türü	Tipik Öge Görevi	Örnek
İsim-fiil	Özne, nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci	"Şiir okumayı severim." (nesne) "Okumak güzeldir." (özne)
Sıfat-fiil	Genellikle sıfat görevinde ismi niteler; adlaşırsa özne/nesne olur	"Gelen adamı gördüm." (sıfat) "Başlayanlar teslim etsin." (özne, adlaşmış)
Zarf-fiil	Zarf tümleci (yüklemi niteler)	"Koşarak geldi." (zarf tümleci)

Fiilimsi Sayımı — 3 Adımlı Tarama

"Bu cümlede kaç fiilimsi vardır?" tipi sorularda her sözcüğü şu üç testten geçir:

1. Kök fiil mi? Sözcüğün kökü -mak/-mek alıyor mu? Almıyorsa fiilimsi olamaz.
2. Fiilimsi eki almış mı? İsim-fiil (ma/yış/mak), sıfat-fiil (an/ası/mez/ar/dık/ecek/miş), zarf-fiil (ıp/arak/ınca/dıkça/madan/a-a/r-maz/ken/alı/asıya/casına/maksızın/dığında) eklerinden birini taşıyor mu?
3. Yüklem konumunda mı? Eğer yüklem konumundaysa ve kip + kişi ekleri almışsa fiildir, fiilimsi değildir. Yüklem değilse ve üstte ekleri varsa fiilimsidir.

Son Yıllardan ÖSYM Soru Örnekleri

2025 TYT — "Aşağıdakilerden hangisinde sıfat-fiil yoktur?"

• "28 yıl sürecek bir seyahate çıkar." → "sürecek" sıfat-fiil (-ecek + "seyahat") ✓ var.
• "Tecrübe ve izlenimlerin büyük bir bölümü kitaplaştırılmıştır." → sıfat-fiil YOK.
• "Seyahatname türünün ilk örnekleri arasında sayılan bu eser..." → "sayılan" sıfat-fiil (-an + "eser") ✓ var.
• "14. yüzyıl İslam dünyası için paha biçilmez bir belge." → "biçilmez" sıfat-fiil (-mez + "belge") ✓ var.
• "Zamanın tarih yazımına göre alışılmadık bir tarz." → "alışılmadık" sıfat-fiil (-dık + "tarz") ✓ var.

Doğru yanıt: sıfat-fiil bulunmayan cümle. "Kitaplaştırılmıştır"da -mış eki var ama yüklem konumunda duyulan geçmiş zamandır; ismin önünde isim nitelemiyor, dolayısıyla sıfat-fiil değildir.

Klasik kalıp — "Fiilimsinin bütün türleri": Bir cümlede aynı anda isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil örneği bulunan seçenek doğru cevaptır. Kontrol:

• Geriden gelen birlikler için güvenli yollar açmak, düşman tuzaklarını temizlemek, canını hiç esirgemeden vermek gerek.
• "gelen" → -en sıfat-fiil ✓; "açmak, temizlemek, vermek" → -mak isim-fiil ✓; "esirgemeden" → -meden zarf-fiil ✓. Üç tür de var.

Fiilimsi sorularında hata yaptıran "kılıç gibi" tuzakların tamamı aşağıdadır. Soruyu ezberle, tuzağı hatırla.

Çözüm Algoritması (TYT'de 45 Saniyede)

1. Cümleyi oku, önce temel yüklemi belirle (en sonda, kip ve kişi eki almış sözcük).
2. Diğer sözcüklere tek tek bak. Her biri için: kök fiil mi?
3. Fiil kökü varsa: aldığı ek hangi aileden? "mayışmak" mı, "anası mezar dikecekmiş" mi, yoksa uzun zarf-fiil listesi mi?
4. İsim-fiil adayı için → olumsuzluk mu kontrol et.
5. Sıfat-fiil adayı için → arkasında nitelediği isim var mı kontrol et (veya adlaşmış mı).
6. Zarf-fiil adayı için → "-dığında" parçalanamaz kuralını hatırla; "-ken"in fiil sonrası mı olduğuna bak.
7. Şıkları eleyerek ilerle.

Fiilimsiler bir sonraki iki konunun (fiilde çatı ve cümle ögeleri) temelidir. Yan cümlecik kavramı cümle türlerinde (basit/birleşik/sıralı/bağlı cümle) tekrar karşına çıkacak. Bu konuyu sağlam öğrenirsen 40'ta 40'ın yolu açılır.