TYT Geometri — Dik Üçgen

Dik üçgen, iç açılarından birisi 90° olan üçgendir. Bir üçgenin iç açılar toplamı 180° olduğundan, 90°'lik açı bir köşeye geldiğinde diğer iki iç açının toplamı da zorunlu olarak 90°'dir; bu iki açıya tümler (komplementer) açılar denir. Dik üçgenin bu özelliği onu geometrinin merkez konusu yapar: Pisagor teoremi, trigonometri, benzerlik, Öklid bağıntıları, alan formülleri — hepsi dik üçgen üzerinden inşa edilmiştir.

Hipotenüs Her Zaman En Uzun Kenardır — Neden?

Dik üçgende 90° en büyük iç açıdır (diğer ikisinin toplamı zaten 90°, demek her biri 90°'den küçük). Üçgende "büyük açı karşısında büyük kenar vardır" kuralı gereği 90°'nin karşısındaki hipotenüs en uzun kenar olur. Bu basit ama kritik refleks, soruda hangi kenarın hipotenüs olduğunu hızlıca ayırt etmeni sağlar.

Dik Üçgen Nasıl Çizilir ve Kenarlar Nasıl İsimlendirilir?

Klasik gösterim: Köşeler A, B, C harfleriyle, 90°'nin hangi köşede olduğu mutlaka belirtilir. Genelde:

• Köşenin karşısındaki kenar: Küçük harfle yazılır. A köşesinin karşısındaki kenar a, B köşesinin karşısındaki kenar b, C köşesinin karşısındaki kenar c.
• Dik açı genelde C köşesinde varsayılır; bu durumda c hipotenüs, a ve b dik kenarlardır.

Dik Üçgenle İlgili Önyargılı Bir Hata

Bazı öğrenciler "90°'nin karşısındaki kenar hipotenüstür" kuralını ezberler ama sınavda 90° gizlendiğinde bocalar. İpucu: Şekilde küçük bir kare (⌐ benzeri) işareti gördüğün yer 90°'dir. Hiç 90° sembolü yoksa soruda "ABC dik üçgen" deniyorsa hangi köşenin dik olduğu genelde yazıyla verilir (örn: "C köşesi dik").

Çözümlü Örnek 1 — Dik Üçgende Üçüncü Açı

Bir ABC üçgeninde ∠A = 90° ve ∠B = 37° olduğuna göre ∠C kaç derecedir?

1. İç açılar toplamı 180°: ∠A + ∠B + ∠C = 180°.
2. 90° + 37° + ∠C = 180° → ∠C = 180° − 127° = 53°.
3. Kontrol: ∠B + ∠C = 37° + 53° = 90° ✓ (dik üçgende iki dar açı tümler).

Antik çağ matematikçisi Pisagor'a atfedilen bu teorem, dik üçgenin en temel uzunluk bağıntısıdır. Pisagor'un söylediği şudur: Bir dik üçgende iki dik kenarın karelerinin toplamı, hipotenüsün karesine eşittir. Yani a ve b dik kenarlar, c hipotenüs ise:

a² + b² = c²

Bu bağıntı üç büyüklüğün arasındaki köprüdür. Üç değerden ikisi biliniyorsa üçüncüsü tek denklemle bulunur. Formülün üç farklı yazım biçimi vardır; hangi kenar bilinmiyorsa ona uygun olanı tercih edilir:

Pisagor Formülünün Üç Biçimi

Bilinmeyen	Formül	Açıklama
Hipotenüs c	c = √(a² + b²)	İki dik kenar biliniyor.
Dik kenar a	a = √(c² − b²)	Hipotenüs ve diğer dik kenar biliniyor.
Dik kenar b	b = √(c² − a²)	Hipotenüs ve diğer dik kenar biliniyor.

Pisagor'un Tersi — Bir Üçgenin Dik Olup Olmadığını Anlama

Pisagor'un bir de tersi vardır ve TYT'de çokça sorulur: "Bir üçgenin kenarları a, b, c olsun; eğer a² + b² = c² ise, bu üçgen diktir ve dik açı c'nin karşısındaki köşededir." Yani önce en uzun kenarı bul, karesini al; diğer ikisinin karelerinin toplamı buna eşit mi, kontrol et.

Çözümlü Örnek 2 — Klasik Pisagor Uygulaması

Dik üçgende 90°'nin karşısında 3x, dik kenarlar x ve 2√2 verildiğine göre x kaçtır?

1. Hipotenüs karesi = dik kenarların kareleri toplamı: (3x)² = x² + (2√2)².
2. Açalım: 9x² = x² + 8 (çünkü (2√2)² = 4·2 = 8).
3. Düzenle: 9x² − x² = 8 → 8x² = 8 → x² = 1 → x = 1.
4. Uzunluk pozitif olacağı için x = 1 birim. Kontrol: 1² + (2√2)² = 1 + 8 = 9 = 3² ✓.

Çözümlü Örnek 3 — İki Kare Farkı Pratiği (101 ve 99 Tuzağı)

Dik üçgende hipotenüs 101, bir dik kenar 99 verildi. Diğer dik kenar x kaç birimdir?

1. Pisagor: 101² = x² + 99².
2. Düzenle: x² = 101² − 99².
3. Tuzak: 101'in ve 99'un karelerini teker teker almak TYT tempolu sınavda zaman kaybı. İki kare farkı özdeşliği uygula: 101² − 99² = (101 − 99)(101 + 99) = 2 · 200 = 400.
4. x² = 400 → x = 20 birim.

Bazı dik üçgenlerin kenar uzunlukları tam sayıdır; bunlara Pisagor üçlüsü denir. TYT'de karşına en sık çıkan üçlüler şunlardır. Bunları ezberlemek, soruyu Pisagor denklemiyle uğraşmadan 3 saniyede bitirmeni sağlar.

TYT'de Sık Çıkan Pisagor Üçlüleri

Üçlü	Doğrulama	Tipik Katları
3, 4, 5	9 + 16 = 25 ✓	6-8-10, 9-12-15, 12-16-20, 15-20-25
5, 12, 13	25 + 144 = 169 ✓	10-24-26, 15-36-39, 25-60-65
8, 15, 17	64 + 225 = 289 ✓	16-30-34, 24-45-51
7, 24, 25	49 + 576 = 625 ✓	14-48-50, 21-72-75
20, 21, 29	400 + 441 = 841 ✓	Daha nadir çıkar.
9, 40, 41	81 + 1600 = 1681 ✓	Nadiren karşına çıkar.

Katları da Pisagor Üçlüsüdür — Katsayı Pratiği

Her Pisagor üçlüsü bir sabitle çarpıldığında yine Pisagor üçlüsüdür. 3-4-5'in iki katı 6-8-10, üç katı 9-12-15, dört katı 12-16-20, beş katı 15-20-25'tir. Soruda 6-8-? verildi ise beyninde "Üçüncü kenar nedir?" sorusunu sorma; direkt 6-8-10 üçlüsü yakala ve cevap 10. Aynı mantık 5-12-13 için geçerlidir: 10-24-26, 15-36-39...

Çözümlü Örnek 4 — Pisagor Üçlüsü Yakalama

Dik üçgende dik kenarlar 6 ve 8; hipotenüs x kaç birimdir?

1. 6 ve 8 gördüm → 3-4-5 üçlüsünün 2 katı.
2. Hipotenüs = 5 · 2 = 10 birim.
3. Kontrol (istersen): 6² + 8² = 36 + 64 = 100 = 10² ✓.

Bu işlem 3 saniyede biter. Kare alıp toplayan öğrenci aynı cevaba 30 saniyede varır.

Çözümlü Örnek 5 — 5-12-13 ve Çarpan Pratiği

Dik üçgende hipotenüs 26, bir dik kenar 10 verildi. Diğer dik kenar x kaç birimdir?

1. 10 ve 26 gördüm → 5-12-13 üçlüsünün 2 katı olabilir mi? 5·2 = 10 ✓, 13·2 = 26 ✓.
2. Kayıp kenar: 12 · 2 = 24.
3. Kontrol: 10² + 24² = 100 + 576 = 676 = 26² ✓.

İkinci aşama özel üçgenler: açılarına göre. İlk olarak 30°-60°-90° üçgeni. Bu üçgende kenar oranları sabittir ve eşkenar üçgenden türetilir.

Kenar Oranları

30°-60°-90° üçgeninde 90°'nin karşısına 2a dersek:

• 30°'nin karşısındaki kenar: a (hipotenüsün yarısı — en kısa kenar)
• 60°'nin karşısındaki kenar: a√3
• 90°'nin karşısındaki (hipotenüs) kenar: 2a (en uzun kenar)

30° → a  ·  60° → a√3  ·  90° → 2a

Neden? — Eşkenar Üçgenden İspat

Kenar uzunluğu 2a olan bir eşkenar üçgen çizelim. Her açısı 60°. Bir tepeden karşı kenara dikme indirelim. Eşkenar üçgen aynı zamanda ikizkenar olduğundan dikme:

• Tabanı iki eşit parçaya böler (a ve a),
• Tepe açısı 60°'yi iki eşit parçaya böler (30° ve 30°),
• Tabanla 90° açı yapar.

Oluşan küçük üçgende: 30°'nin karşısı a, 90°'nin karşısı 2a (eşkenarın orijinal kenarı). Yüksekliği Pisagor ile bulalım: (2a)² = a² + h² → 4a² − a² = h² → h² = 3a² → h = a√3. Bu yükseklik aynı zamanda 60°'nin karşısındaki kenardır. Böylece oranlar ispatlanmış olur.

Pratik — Hangi Açının Karşısına Hangi Sayı Verildiyse?

Soruda genellikle bir kenar bilinir; diğerlerini oran pratiğiyle bul:

Verilen	30°'nin karşısı	60°'nin karşısı	90°'nin karşısı
Hipotenüs 4	2	2√3	4
30°'nin karşısı 5	5	5√3	10
60°'nin karşısı 6√3	6	6√3	12
60°'nin karşısı 2 (tamsayı verildi)	2/√3 = 2√3/3	2	4/√3 = 4√3/3

Çözümlü Örnek 6 — Klasik 30-60-90

Dik üçgende 30°'nin karşısı 4 birim verildi. 60°'nin karşısı ve hipotenüs kaç birimdir?

1. Oran pratiği: 30° → a = 4.
2. 60°'nin karşısı: a√3 = 4√3 birim.
3. Hipotenüs (90°'nin karşısı): 2a = 8 birim.
4. Kontrol (istersen Pisagor): 4² + (4√3)² = 16 + 48 = 64 = 8² ✓.

İkinci kritik özel üçgen: 45°-45°-90°. Bu üçgen aynı zamanda bir ikizkenar dik üçgendir; yani iki dik kenarı birbirine eşittir. Geldiğimiz noktada bu üçgenin kare ile doğrudan ilişkisi vardır: Bir karenin köşegeni karenin içini iki tane 45°-45°-90° üçgenine böler.

Kenar Oranları

45°-45°-90° üçgeninde iki dik kenara a dersek:

• 45°'nin karşısındaki kenar (her iki dik kenar eşit): a
• Diğer 45°'nin karşısındaki kenar: a
• 90°'nin karşısındaki kenar (hipotenüs): a√2

45° → a  ·  45° → a  ·  90° → a√2

Neden? — Pisagor'dan Direkt İspat

İki dik kenar eşit olduğu için her ikisine de a diyelim. Pisagor uygula: hipotenüs² = a² + a² = 2a². Kare kök al: hipotenüs = a√2. Oran ispatı tamamlandı; bu ispat eşkenar üçgen kadar bile uğraştırmaz çünkü üçgenin ikizkenar olması gerek.

Ne Zaman Karşına Çıkar?

• Kare içinde köşegen: Kenarı a olan karenin köşegeni a√2.
• Dikdörtgende eşit dik kenarlı kesim: Dikdörtgen iki köşegeniyle dört üçgene bölünür; köşelerde 45°-45°-90° oluşur.
• İkizkenar dik üçgen doğrudan verildiğinde: "ABC dik üçgendir, AB = AC" derse, o üçgen 45°-45°-90°'dir.
• Eşgönye/kurşunkalemle ilgili beceri temelli sorular: ÖSYM'nin son yıllarda sevdiği kurgu.

Dönüş Pratiği — Hipotenüs Verildiyse

Verilen	Dik kenar	Hipotenüs
Dik kenar 3	3	3√2
Dik kenar 5√2	5√2	5√2 · √2 = 10
Hipotenüs 6 (tamsayı)	6/√2 = 3√2	6
Hipotenüs 8√2	8	8√2

Çözümlü Örnek 7 — Karenin Köşegeni

Bir karenin köşegeni 10√2 birimdir. Karenin kenar uzunluğu kaç birimdir?

1. Kare köşegeni karenin içini iki 45°-45°-90° üçgenine böler.
2. Hipotenüs = kenar · √2 → 10√2 = a · √2 → a = 10.
3. Sonuç: kenar 10 birim.

Dik üçgenin zirvesinde (90°'nin tepe köşesinde) A köşesi, ayaklarında B ve C köşeleri olsun. A'dan karşı kenar BC'ye dikme indirdiğimizde (dik ayağa H diyelim), ortaya dik üçgene özel üç güçlü bağıntı çıkar. Bunlara Öklid bağıntıları denir ve sadece dik üçgenlerde, dikme hipotenüse inerken geçerlidir.

Temel Kavramlar

Notasyon:

• h = A'dan BC hipotenüsüne inen yükseklik (AH),
• p = hipotenüsün B tarafındaki ayağı (BH),
• k = hipotenüsün C tarafındaki ayağı (CH),
• p + k = hipotenüsün tamamı (BC).

Ayrıca dik kenarlar: c = AB (B'ye yakın), b = AC (C'ye yakın).

Öklid Bağıntıları

Bağıntı	Formül	Açıklama
Yüksekliğe bağlı	h² = p · k	İnen dikmenin karesi, hipotenüsün iki ayağının çarpımına eşittir.
Kenara bağlı (c)	c² = p · (p + k)	Bir dik kenarın karesi, o kenara yakın olan ayak ile hipotenüsün tamamının çarpımı.
Kenara bağlı (b)	b² = k · (p + k)	Aynı mantık, diğer dik kenar için.
Alan pratiği	b · c = (p + k) · h	Dik kenarların çarpımı = hipotenüs × yüksekliğin çarpımı (iki yoldan alan).
Dik kenar oranı	c²/b² = p/k	Kenarlara bağlı iki bağıntının oranı, ayakların oranını verir.

Nereden Geliyor? — Benzerlikten İspat

Dikme indiğinde üç üçgen oluşur: büyük üçgen ABC, sol alt üçgen ABH, sağ alt üçgen AHC. Bu üç üçgen birbirine benzerdir (aynı açılara sahipler: her birinde bir 90° ve B veya C açılarından biri). Benzerlikten orantı yazıp içler dışlar yapınca üç bağıntı da çıkar. Ezberlemek zorunda değilsin; benzerliği anladıysan bağıntılar kendiliğinden görünür.

Çözümlü Örnek 8 — Yüksekliğe Bağlı Öklid

Dik üçgende hipotenüse inen yükseklik hipotenüsü 4 ve 5 birimlik iki parçaya ayırıyor. Yükseklik kaç birimdir?

1. Yüksekliğe bağlı bağıntı: h² = p · k.
2. h² = 4 · 5 = 20.
3. h = √20 = 2√5 birim.

Çözümlü Örnek 9 — Kenara Bağlı Öklid

Dik üçgende hipotenüse inen dikme hipotenüsü 4 ve x parçalarına ayırıyor. Kenara yakın dik kenar 6 birim. x kaç birimdir?

1. Kenara bağlı bağıntı: c² = p · (p + k). Burada c = 6, p = 4, k = x.
2. 6² = 4 · (4 + x) → 36 = 4 · (4 + x) → 9 = 4 + x.
3. x = 5 birim.

Çözümlü Örnek 10 — Alanın İki Yoldan Hesabı

Dik kenarları 3 ve 4 olan dik üçgende hipotenüse inen yükseklik kaç birimdir?

1. Hipotenüs: 3² + 4² = 9 + 16 = 25 → hipotenüs 5 birim (3-4-5 üçlüsü).
2. Alan iki yoldan: (i) dik kenarlardan 3·4/2 = 6; (ii) hipotenüs × yükseklik 5·h/2.
3. Eşitle: 6 = 5h/2 → h = 12/5 birim.
4. Not: Genel pratik b · c = (p + k) · h'den de gelir.

Dik üçgenin en güzel özelliklerinden biri: Hipotenüse inen kenarortayın uzunluğu, hipotenüsün yarısına eşittir. Buna "muhteşem üçlü" adı verilir çünkü üç özellik bir arada: kenarortay + dik üçgen + ikizkenar üçgen birleşir.

Ne Demek?

Dik üçgende 90°'lik köşeden (tepesinden) hipotenüsün orta noktasına çizilen doğru parçasına hipotenüse inen kenarortay denir. Bu kenarortayın uzunluğu = hipotenüsün yarısıdır.

V_a = a/2 (a: hipotenüs, V_a: hipotenüse inen kenarortay)

Sonuçları — İki Tane İkizkenar Üçgen

Hipotenüs orta noktası O olsun. O'dan hipotenüsün iki ucuna ve dik açının tepesine eşit mesafe çizilmiş olur:

• OB = OC = a/2 (hipotenüs orta noktasından hipotenüsün iki ucuna eşit mesafe, zaten tanım gereği).
• OA = a/2 (muhteşem üçlü sayesinde, dik açının tepesine de eşit mesafe).

Yani O üçgenin çevrel çemberinin merkezidir ve hipotenüs çemberin çapıdır. Ayrıca oluşan iki küçük üçgen (AOB ve AOC) ikizkenardır.

Tersi de Doğru — Pisagor'un Bir Şekli

Bir üçgende bir köşeden karşı kenara inen kenarortay karşı kenarın yarısına eşitse, o köşedeki açı 90°'dir. Yani üçgen dik üçgendir. Bu bilgi bazı sorularda "bu üçgen dik midir?" kontrolünü yapmak için kullanılır.

Çözümlü Örnek 11 — Muhteşem Üçlü Uygulaması

Dik üçgenin 90°'lik köşesinden hipotenüsün orta noktasına çizilen parça 6 birim ise hipotenüsün uzunluğu kaç birimdir?

1. Muhteşem üçlü kuralı: kenarortay = hipotenüs/2.
2. 6 = a/2 → a = 12 birim.
3. Sonuç: hipotenüs 12 birim.

Çözümlü Örnek 12 — Muhteşem Üçlü + Öklid Birleşimi

Bir dik üçgende hipotenüs 10 birim; Öklid ile yüksekliğin ayağı hipotenüsü 3 ve 7 parçalarına bölüyor. (a) Hipotenüse inen yükseklik ve (b) hipotenüse inen kenarortay kaç birimdir? Ayrıca (c) yükseklik ayağı ile kenarortay ayağı arası uzaklık nedir?

1. (a) Yükseklik (Öklid): h² = p · k = 3 · 7 = 21 → h = √21 birim.
2. (b) Kenarortay (Muhteşem üçlü): hipotenüse inen kenarortay = hipotenüs/2 = 10/2 = 5 birim.
3. (c) Yükseklik ayağı — kenarortay ayağı arası: Kenarortay ayağı hipotenüsün tam ortasıdır (bir uçtan 5 birim). Yükseklik ayağı ise aynı uçtan 3 birim. Aradaki fark: 5 − 3 = 2 birim.
4. Sonuç: yükseklik √21 ≈ 4.58, kenarortay 5, aralarındaki taban farkı 2 birimdir. Kenarortay > yükseklik olması beklenir; muhteşem üçlü sayesinde kenarortay daima hipotenüsün yarısıdır, yükseklik ise ayakların çarpımının karekökü.

Tersten Uygulama — İkizkenar Üçgen ile Birleşik

Bazen soruda şöyle bir kurgu olur: "Bir üçgende bir köşeden karşı kenarın orta noktasına inen doğru, karşı kenarın yarısına eşit uzunluktadır." Bunu gördüğün an: o köşedeki açı 90°. Üçgenin diktir ve hipotenüs karşısındaki kenardır. Bu dönüşüm orta taban + benzerlik sorularında sıkça kullanılır.

Dik üçgen alan açısından en kolay üçgendir çünkü iki dik kenar birbirine hem taban hem yükseklik olabilir. Klasik alan formülü "taban × yükseklik / 2" yerine dik üçgende iki dik kenarın çarpımının yarısı kullanılır.

Alan Formülleri

Dik kenarlar b ve c, hipotenüs a, hipotenüse inen yükseklik h olsun:

Yol	Formül	Ne zaman kullanılır?
Dik kenarlardan	Alan = b·c / 2	İki dik kenar biliniyorsa — en hızlı yol.
Hipotenüs × yükseklik	Alan = a·h / 2	Hipotenüs ve ona inen yükseklik biliniyorsa.
İki Yoldan Eşitleme	b·c = a·h	Yüksekliği bulmak için dik kenarları kullan.

Temel Pratik — Yüksekliği Hızlıca Bulma

Dik üçgenin iki farklı alan ifadesi birbirine eşit olduğundan, b · c = a · h pratiği çıkar. Bu pratik özellikle Pisagor üçlüleri ile birleştirildiğinde saniyeler içinde yüksekliği verir.

Çözümlü Örnek 13 — Alan ile Yükseklik

Dik üçgende dik kenarlar 5 ve 12. Hipotenüse inen yükseklik kaç birimdir?

1. 5 ve 12 gördüm → 5-12-13 Pisagor üçlüsü → hipotenüs 13.
2. Alan iki yoldan: dik kenarlar çarpımının yarısı = 5·12/2 = 30.
3. Hipotenüs × yükseklik / 2 = 13·h/2 = 30 → 13h = 60 → h = 60/13 birim.
4. Kontrol (Öklid): hipotenüs ayaklarını bulalım (c² = p·a): 25 = p·13 → p = 25/13. Sonra h² = p · k: k = 13 − 25/13 = 144/13, h² = (25/13)·(144/13) = 3600/169, h = 60/13 ✓.

TYT'de dik üçgenin en sık çıktığı soru tiplerinden biri: iki nokta arasındaki uzaklık veya merdiven (en kısa yol) soruları. Yatay ve düşey uzaklıkların ayrı ayrı verildiği, iki nokta arasındaki en kısa mesafenin istendiği sorularda refleksin şu olmalı: dik üçgen oluştur → Pisagor uygula.

Temel Prensip

• Noktalar arasında bir yatay ve bir düşey mesafe varsa: yatay bir kenar, düşey bir kenar, birleştiren çizgi hipotenüs.
• Noktalar arasında kırılmalar (merdiven, zikzak) varsa: tüm yatay mesafeleri topla, tüm düşey mesafeleri topla, iki toplamı dik kenar olarak al.

Merdiven Mantığı — Yatayları Topla, Düşeyleri Topla

A noktasından B noktasına gitmek için önce sağa a birim, aşağı b birim, tekrar sağa c birim, aşağı d birim, tekrar sağa e birim gidildiyse:

• Toplam yatay mesafe: a + c + e
• Toplam düşey mesafe: b + d
• AB arasındaki en kısa uzaklık (düz çizgi): AB² = (a + c + e)² + (b + d)²

Çözümlü Örnek 14 — Merdiven Sorusu

Bir merdiven düzeneği şöyledir: A noktasından sağa 2, aşağı 3, sağa 4, aşağı 1, sağa 2 gidilerek B noktasına ulaşılmıştır. A ile B arasındaki düz uzaklık kaç birimdir?

1. Toplam yatay: 2 + 4 + 2 = 8 birim.
2. Toplam düşey: 3 + 1 = 4 birim.
3. Pisagor: AB² = 8² + 4² = 64 + 16 = 80 → AB = √80 = 4√5 birim.

Çözümlü Örnek 15 — İki Pisagor + İki Kare Farkı (2020 AYT Tarzı)

Bir araç, çubuğa belirli bir dik uzaklıkta bulunmaktadır. İlk konumda aracın sensörü ile çubuk arasındaki mesafe 170 cm, daha sonra araç doğrultusunu değiştirmeden 60 cm geri gitti ve sensör-çubuk mesafesi 130 cm oldu. Aracın son konumunda sensörün çubuğa olan yatay uzaklığı (x) kaç cm'dir?

1. İki dik üçgen kur. Çubuğa dik uzaklık ortak y, son konumdaki yatay uzaklık x, ilk konumdaki yatay uzaklık x + 60.
2. İki Pisagor: 170² = (x + 60)² + y² ve 130² = x² + y².
3. İkinci denklemi birinciden çıkar (y² yok olur): 170² − 130² = (x + 60)² − x².
4. İki kare farkı: sol taraf (170 − 130)(170 + 130) = 40 · 300 = 12.000. Sağ taraf (x + 60 − x)(x + 60 + x) = 60 · (2x + 60).
5. Eşitle: 12.000 = 60 · (2x + 60) → 200 = 2x + 60 → 2x = 140 → x = 70 cm.
6. Sonuç: Aracın son konumda sensörün çubuğa yatay uzaklığı x = 70 cm'dir. (Dik uzaklık y istenseydi: 130² = 70² + y² → y² = 16.900 − 4.900 = 12.000 → y = 20√30 cm.)

Not: Bu soru tipinde kilit hamle ortak y'yi atmak için iki Pisagor'u birbirinden çıkarmak. Ardından iki kare farkı özdeşliği hesabı 3 saniyeye indirir.

TYT'nin beceri temelli en sevdiği soru türlerinden biri: kağıt katlama. Bir dik üçgen ya da dikdörtgen kesilmiş kağıt bir doğru boyunca katlanınca bir köşe başka bir köşeyle çakışıyor. Bu tür sorularda iki temel kural var:

Katlama Kuralları

1. Katlama çizgisi, çakışan iki noktayı birleştiren doğru parçasının açıortayıdır (ve aynı zamanda orta dikmesidir). Yani çakışan iki nokta katlama çizgisine eşit uzaklıktadır.
2. Katlama sonucu uzunluklar değişmez. Yani katlanmadan önceki bir kenarın uzunluğu ne ise, katlanmış halindeki o kenarın uzunluğu da aynıdır. Şekil yer değiştirir ama ölçüler sabit kalır.

İkizkenarlık Refleksi

Katlama sorularında sıkça karşılaşılan bir durum: Katlama sonucu iki üçgen parçası birbirine eş olur. Bu eşlik sayesinde ortaya ikizkenar bir üçgen çıkar. Örneğin: bir dik üçgende bir köşe hipotenüsün ayak noktasına katlanırsa, katlama sonrası oluşan parça ikizkenardır ve açıortay + ikizkenar bileşimi çalışır.

Çözümlü Örnek 16 — Klasik Katlama

Bir AC dik üçgen şeklindeki kağıt B köşesinden DE doğrusu boyunca katlanıyor. Katlama sonucunda B ve C köşeleri çakışıyor. Dik kenarlar AB = 16 ve AC = 8 verildiğine göre AD kaç birimdir (D köşesi AB üzerinde)?

1. B ile C çakıştıysa DE doğrusu, BC'nin açıortayı olur; ayrıca katlama sonrasında DE = DC (uzunluk değişmez) ve BD = CD (çakışma eşitliği).
2. AD = x dersek DB = 16 − x (çünkü toplam AB = 16).
3. Katlama sayesinde DC = DB = 16 − x.
4. ADC dik üçgeninde Pisagor: DC² = AD² + AC² → (16 − x)² = x² + 8².
5. Açalım: 256 − 32x + x² = x² + 64. x²'ler gider: 256 − 32x = 64 → 32x = 192 → x = 6 birim.
6. Sonuç: AD = 6 birim. Not: ADC üçgeninin kenarları 6-8-10 (3-4-5 üçlüsü 2 katı) — DC = 10 olur.

Sık Yapılan Hatalar

Bir özel pratik: Köşegenleri dik kesişen dörtgenlerde karşılıklı iki kenarın karelerinin toplamı, diğer iki karşılıklı kenarın karelerinin toplamına eşittir. Bu pratik dört tane Pisagor'u birleştirmekten doğar ve karışık görünen soruyu 3 adımda bitirir.

Kural

Bir ABCD dörtgeninde köşegenler dik kesişiyorsa:

AB² + CD² = BC² + AD²

Neden? — İki Pisagor Yaparak İspat

Köşegenlerin kesiştiği nokta O olsun; OA = p, OB = q, OC = r, OD = s. Dört dik üçgen oluşur. Pisagor ile:

• AB² = p² + q², BC² = q² + r²,
• CD² = r² + s², AD² = s² + p².

Sol taraf: AB² + CD² = p² + q² + r² + s². Sağ taraf: BC² + AD² = q² + r² + s² + p². Görüldüğü gibi eşit. İspat tamam.

Çözümlü Örnek 17 — Dik Köşegenli Dörtgen

Köşegenleri dik kesişen ABCD dörtgeninde AB = 3, BC = 4, CD = 5. AD kaç birimdir?

1. Kural: AB² + CD² = BC² + AD².
2. Değerler: 3² + 5² = 4² + AD² → 9 + 25 = 16 + AD² → 34 − 16 = AD² → AD² = 18.
3. AD = √18 = 3√2 birim.

Benzer Pratik — Dikdörtgen İçinde Nokta

Bir dikdörtgenin iç kısmında herhangi bir P noktası varsa, P'nin köşelere uzaklıkları arasında da karşılıklı kenar kareleri toplamı eşit olur:

PA² + PC² = PB² + PD²

Bu pratik P noktası dikdörtgenin dışında da olsa çalışır. Köşelerden paralel dik indirilerek dört Pisagor yazılırsa eşitlik çıkar.

Dik üçgen sorusuna oturduğunda hangi sırayla hangi aracı denemelisin? İşte TYT'de işe yarayan 7 adımlık strateji:

Dik Üçgen Çözüm Stratejisi

Adım	Ne Yapılır	Tetikleyici
1	90°'yi bul, hipotenüsü tespit et.	Şekilde kare işareti ya da yazıyla belirtme.
2	Pisagor üçlüsü var mı, kontrol et.	3-4-5, 5-12-13, 6-8-10, 7-24-25, 8-15-17 ve katları.
3	Özel açılar (30-60-90, 45-45-90) var mı?	Açılar verildiyse oran pratiği hızlı.
4	Hipotenüse inen yükseklik var mı? → Öklid.	Dikten dik geldi ibaresi.
5	Hipotenüse inen kenarortay var mı? → Yarım.	Orta nokta işareti (M, O) + kenarortay çizgisi.
6	Pisagor yaz, bilinmeyeni çek.	Yukarıdakilerin hiçbiri yakalanamadıysa.
7	Büyük sayılarla karelerde iki kare farkı kullan.	101, 99 gibi ardışık büyük değerler varsa.

Sık Yapılan Hatalar ve Kaçınma Yolları

ÖSYM'nin Tuzak Kalıpları

• Büyük sayı tuzağı: 101² − 99² gibi büyük kare hesapları → iki kare farkı refleksi.
• Pozitif tam sayı şartı: "x ve y pozitif tam sayıdır" denirse kök altındaki ifade için çarpanlara ayırma düşünülür. Örn: y² − x² = 17 ve ikisi de tam sayıysa, (y−x)(y+x) = 17 ve 17 asal → y−x = 1, y+x = 17 → x = 8, y = 9.
• Kurgulu senaryolar: Paraşüt, araç, kalas, cetvel, tel gibi günlük nesneler. Hemen dik üçgen oluştur.
• Çakışan kenarlar: Katlama sorularında çakışan iki kenar = birbirine eşit uzunluk. Kat izi = açıortay.

Dik üçgen sorularının büyük çoğunluğu birkaç kalıba indirgenir. Bu kalıpları tanıyıp çözüm stratejisini önceden oturtmak, 30-60 saniye kazandırır.

TYT Dik Üçgen Kalıpları

Kalıp	İlk Hamle
3-4-5 / 5-12-13 / 8-15-17 / 7-24-25 görüntüsü	Direkt Pisagor üçlüsü kullan, Pisagor yazmadan cevabı ver.
30°-60° açı verilmiş	Oran 1:√3:2 uygula; hipotenüsü bul.
İkizkenar dik üçgen / 45°-45°-90°	Oran 1:1:√2 uygula.
Hipotenüse inen yükseklik	Öklid bağıntıları (h² = p·k, c² = p(p+k)).
Hipotenüse inen kenarortay	Muhteşem üçlü: kenarortay = hipotenüs/2.
Merdiven/zikzak/iki nokta uzaklığı	Yatayları topla, düşeyleri topla, Pisagor.
Büyük sayıların kareleri (101-99 gibi)	İki kare farkı: a² − b² = (a−b)(a+b).
Katlama / kağıt çakıştırma	Kat izi açıortay; çakışan kenarlar eşit.
Dik köşegenli dörtgen	Karşılıklı kenar karelerinin toplamı eşit.
x, y pozitif tamsayı + Pisagor	İki kare farkı + asal çarpan analizi.
Beceri temelli kurgulu soru (araç, çubuk, kalas)	İki dik üçgen oluştur, ortak bilinmeyenden iki kare farkı.

TYT 2020 ve Sonrası Örneği

2020 TYT'deki bir beceri soru: "x birim uzunluğundaki tel iki ucundan 3 birim zıt yönde 90° büküldüğünde son durumda uçlar arası uzaklık 10 birim." Çözüm: 3 birim yukarı, 3 birim aşağı büküldüğünde yükseklik toplamı 6, 10 birim hipotenüslü dik üçgende diğer dik kenar (yani telin düz kısmı) 8. Telin toplam uzunluğu = 3 + 8 + 3 = 14. Bu kalıpta beceri + Pisagor + 6-8-10 üçlüsü birleşik kullanılır.