Sözcükte Yapı — Kök, Ek ve Sözcük Yapısı

Sözcükte yapı, KPSS Türkçe bölümünde her sene 2-3 soru gelen temel konulardan biridir. Kök bilgisi, ek bilgisi ve sözcük yapısı olmak üzere üç alt başlığı kapsar. Bu konuyu iyi kavramak, yazım kuralları ve cümle bilgisi sorularında da avantaj sağlar.

Kök Nedir?

Kök, bir sözcüğün anlamca kendisiyle bağlantılı en küçük parçasıdır. Sözcüğün tüm eklerini çıkardıktan sonra geriye kalan ve tek başına anlam taşıyan bölüme kök denir. Kökler ikiye ayrılır:

KPSS'de Sık Sorulan Kök Örnekleri

Aşağıdaki sözcüklerin kökleri KPSS'de sıklıkla sorulur. Bu listeyi iyi bilmek sınavda doğrudan puan getirir:

• Çevre → çevirmek (fiil kökü) — kendini çevirdiğinde gördüğün yer; ünlü düşmesi yaşanmıştır
• Batı → batmak (fiil kökü) — güneşin battığı yer; Doğu da "doğmak"tan gelir
• Duygu → duymak (fiil kökü) — hissetmek, algılamak anlamında
• Yağmur → yağmak (fiil kökü) — gökten yağan şey
• Bitki → bitmek (fiil kökü) — yerden biten şey; sertleşme (t→k değil, k→t) olmuştur
• Toplum → top (isim kökü) — bir sürü şeyin bir arada bulunması; "topunuz gelsin" deyimindeki anlamla bağlantılı
• Söyledi → söz (isim kökü) — sözden söylemek türemiştir; z→y değişimi yaşanmıştır
• Benzedi → beniz (isim kökü) — benizden benzemek türemiştir; ünlü düşmesi yaşanmıştır
• Sağladı → sağ (isim kökü) — sağ burada "doğru" anlamındadır; sağlama yapmak = doğrulama yapmak
• Görevli → görmek (fiil kökü) — görmek burada "yapmak" anlamındadır; "iş görelim" = "iş yapalım"
• Kavşak → kavuşmak (fiil kökü) — yolların birbirine kavuştuğu yer
• Umut → ummak (fiil kökü) — beklenti, ümit anlamında
• Işık → ışımak (fiil kökü) — aydınlanmak; "gün ışıdı" deyiminde kullanılır
• Dergi → dermek (fiil kökü) — toplamak anlamında; birçok şeyin bir araya toplanması
• Adaş → ad (isim kökü) — aynı ada sahip olanlar; ünsüz düşmesi yaşanmıştır
• Dizi → dizmek (fiil kökü) — dizilmiş, sıralanmış olan şey
• Ünlem → ün (isim kökü) — ün "ses" demektir; ünlemek seslenmek anlamındadır
• Dilenci → dil (isim kökü) — dilemek "istemek" anlamında; dilini kullanarak isteme eylemi
• Yalnız → yalın (isim kökü) — yalın "tek" demektir; ünlü düşmesi yaşanmıştır
• Kesim → kesmek (fiil kökü) — yüksek kesimler dendiğinde kesilmiş bölge kastedilir
• Bölge → bölmek (fiil kökü) — bölünmüş alan anlamında
• Açı → açmak (fiil kökü) — iki doğru parçasının arasını açtığınızda oluşan şekil
• Yeşerdi → yeşil (isim kökü) — yeşil hâle gelmek; ünlü ve ünsüz düşmesi yaşanmıştır
• Esinlenmek → esmek (fiil kökü) — bir bilgi veya duygunun insana doğru esmesi, etkilenmek

Bir sözcük hem isim hem fiil olarak kullanılabildiğinde, bu iki kullanım arasındaki anlam ilişkisine göre ortak kök veya sesteş kök olarak sınıflandırılır. KPSS'de bu ayrım sıkça sorulur.

Ortak Kök Örnekleri (Detaylı)

• Güven: "Bana güven verdi" (isim) / "Ona güvendim" (fiil) — güvenmek güven vermek demektir → anlam ilişkisi var → ortak kök
• Boya: "Şu boyayı getir" (isim) / "Saçını boyamış" (fiil) — boyamak boya ile yapmak demektir → anlam ilişkisi var → ortak kök
• Savaş: "Savaş başladı" (isim) / "İki devlet savaştı" (fiil) — savaşmak savaş yapmak demektir → anlam ilişkisi var → ortak kök
• Barış: "Barış ilan ettik" (isim) / "İki kardeş barıştı" (fiil) — barışmak barış yapmak demektir → anlam ilişkisi var → ortak kök

Sesteş Kök Örnekleri (Detaylı)

• Gül: "Sevgililer gününde eşime gül aldım" (çiçek) / "Çocuk sabahtan akşama kadar güldü" (gülmek) — çiçek ile gülmek arasında bağlantı yok → sesteş kök
• Yüz: "İçeri yüz kişi girdi" (sayı) / "Denizde yüzdü" (yüzmek) — sayı ile suda yüzmek arasında bağlantı yok → sesteş kök
• Diz: "Dizimde yara var" (organ) / "Çiçekleri dizdi" (sıralamak) — organ ile sıralamak arasında bağlantı yok → sesteş kök
• Var: "Çok parası vardı" (varlık bildirme) / "Eve erkenden vardı" (ulaşmak, varmak) — varlık ile ulaşmak arasında bağlantı yok → sesteş kök
• Kan: "Elinde kan var" (madde) / "Çocuğa kandı" (kanmak, aldanmak) — madde ile aldanmak arasında bağlantı yok → sesteş kök
• Dal: "Bu ağaç dalı senin mi?" (ağaç parçası) / "Denize daldı" (dalmak) — ağaç dalı ile dalmak arasında bağlantı yok → sesteş kök
• Kır: "Kırlarda gezdim" (doğa, tabiat) / "Bardağı kırdım" (kırmak) — doğa ile kırmak arasında bağlantı yok → sesteş kök

Çekim ekleri, sözcüğün anlamını ve türünü değiştirmeyen eklerdir. İsim çekim ekleri, isimlere gelen çekim ekleridir ve KPSS'de en sık sorulan ek grubudur. Bu bölümde dört ana isim çekim eki grubunu inceleyeceğiz.

1. Çoğul Eki (-ler / -lar)

Bir varlığın birden fazla olduğunu bildirir. Sözcüğün anlamını değiştirmez, sadece sayıca çokluk belirtir:

• "Sıra" → "Sıralar" — sıra başka bir şeye dönüşmedi, sadece birden fazla olduğu belirtildi
• "Telefon" → "Telefonlar" — yine telefon, sadece çoğul
• "Minder" → "Minderler" — minder başka bir şeye dönüşmedi, çekim eki

2. Tamlayan (İlgi) Eki (-ın, -in, -un, -ün / -nın, -nin)

İsim tamlamasında tamlayana gelen ektir. Tamlayan ile tamlanan arasında bağlantı kurar. Soru çözerken ilk yapmanız gereken şey isim tamlamasını bulmaktır:

• "Adamın evi" — -ın ilgi ekidir (tamlayana gelmiştir)
• "Kalemin rengi" — -in ilgi ekidir
• "Murat'ın arabası" — -ın ilgi ekidir
• "Benim evim" — -im ilgi ekidir (zamir tamlayanı)

3. İyelik (Tamlanan / Aitlik) Eki

İsim tamlamasında tamlanana gelen, bir varlığın kime veya neye ait olduğunu bildiren ektir. Tamlananın diğer adıyla "sahiplik eki" olarak da bilinir:

4. Hâl (Durum) Ekleri

İstisnai Kullanım: -de ve -den Eklerinin Farklı Görevleri

Bulunma eki -de nadiren anlam değiştirerek yapım eki görevi üstlenebilir:

• "Sözde insan" — gerçek insan değil, sözde kalan → anlam değişti → yapım eki görevi
• "Gözde öğrenci" — göz önünde olan, ön planda → anlam değişti → yapım eki görevi

Ayrılma eki -den de farklı görevler üstlenebilir:

• İlgi eki görevi: "Adamlardan birkaçı" — adamların birkaçı anlamında → ilgi eki
• Yapım eki görevi: "Sudan sebep" — boş sebep → anlam değişti → yapım eki (çok nadir)

Fiil çekim ekleri, fiillere gelen ve fiilin anlamını değiştirmeyen eklerdir. İki ana grupta incelenir: kip ekleri ve kişi (şahıs) ekleri. Tüm kip ve kişi ekleri çekim ekidir çünkü "gelmek" fiili hangi kipi alırsa alsın yine "gelmek" anlamını taşır.

Kip Ekleri

Kip ekleri, eylemin zamanını veya yapılma biçimine ilişkin bilgi verir. İki gruba ayrılır:

A) Haber Kipleri (Zaman Bildiren)

B) Dilek Kipleri (Zaman Bildirmeyen)

Kişi (Şahıs) Ekleri

Kip eklerinin ardından gelen ve işlemi kimin yaptığını bildiren eklerdir:

• Ben geldi-m, sen geldi-n, o geldi
• Biz geldi-k, siz geldi-niz, onlar geldi-ler

Yapım ekleri, sözcüğün anlamını veya türünü değiştiren eklerdir. Bir sözcük yapım eki aldığında gövde hâline gelir ve yapısına göre türemiş sözcük olur. Dört grupta incelenir.

1. İsimden İsim Yapım Ekleri

Bir isimden yeni bir isim türetir (anlam değişir, tür aynı kalır):

2. İsimden Fiil Yapım Ekleri

Bir ismi fiile çevirir (tür değişimi oluşur):

• -la, -le: su → sulamak, yol → yollamak
• -al, -el: az → azalmak, ince → incelmek
• -kır, -kir: fış → fışkırmak
• -imse: ben → benimsemek
• -laş, -leş: pay → paylaşmak
• -a: yaş → yaşamak; su → susamak; ev → evlenmek
• -da, -de: cıvıl → cıvıldamak (yansıma köklerden)

3. Fiilden İsim Yapım Ekleri

Bir fiili isme çevirir (tür değişimi oluşur):

• -im: geç- → geçim; yerleş- → yerleşim
• -ce: düşün- → düşünce
• -ak: uç- → uçak; bat- → batak
• -ge, -gı: böl- → bölge; sev- → sevgi; göster- → gösterge
• -gıç, -giç: bil- → bilgiç
• -ık, -ik: bit- → bitik; bat- → batık
• -ntı, -nti: kes- → kesinti
• -kan, -ken: çalış- → çalışkan
• -it, -ıt: geç- → geçit
• -ç, -c: süre- → süreç; kayna- → kaynak
• -ı, -i: yap- → yapı; kok- → koku; davran- → davranış

4. Fiilden Fiil Yapım Ekleri

Bir fiilden yeni bir fiil türetir (anlam değişir, tür aynı kalır):

• -dır, -dir, -tır, -tir: yaz- → yazdırmak (başkasına yaptırma)
• -ış, -iş, -uş, -üş: kaç- → kaçışmak (birlikte yapma, işteşlik)
• -n, -ın, -il: gör- → görünmek (başkası tarafından, edilgenlik)
• -ımsa, -imse: duy- → duyumsamak (yarı, tam olmayan)
• -t: uza- → uzatmak (ettirgenlik); kop- → kopar- → koparmak
• -ala, -ele: kov- → kovalamak; tep- → tepelemek (süreklilik, yoğunluk)

Fiilimsiler = Yapım Eki

Üç tür fiilimsi vardır ve hepsi yapım ekidir çünkü sözcüğün türünü değiştirir:

Bu iki ek grubunu ayırt etmek KPSS'nin en temel becerisidir. Aşağıdaki karşılaştırma tablosu farkları net olarak özetler:

Ek Sıralama Kuralı

Türkçede genel kural şöyledir:

Kök + Yapım Eki + Çekim Eki

Örnek: çiçek-çi-ye → çiçek (kök) + -çi (yapım eki) + -ye (çekim eki, yönelme durum eki)

Örnek: yergilerim → yer- (fiil kökü) + -gi (yapım eki) + -ler (çekim: çoğul) + -im (çekim: iyelik)

Bir sözcüğün kaç tane yapım eki aldığına göre türemiş sözcükler ikiye ayrılır. Bu ayrım KPSS'de doğrudan sorulabilir:

Detaylı örnekler:

• Canlı: can + -lı → 1 yapım eki → kökten türemiş
• Canlılık: can + -lı + -lık → 2 yapım eki → gövdeden türemiş
• Yaşanmış: yaş + -a (isimden fiil) + -n (fiilden fiil) + -mış (fiilimsi/sıfat fiil) → 3 yapım eki → gövdeden türemiş
• Gözlükçü: göz + -lük + -çü → 2 yapım eki → gövdeden türemiş
• Evlilik: ev + -li + -lik → 2 yapım eki → gövdeden türemiş
• Balıkçı: balık + -çı → 1 yapım eki → kökten türemiş

KPSS'de "Hangisi yapısına göre diğerlerinden farklıdır?" şeklinde sorulan sorularda sözcükler üç gruba ayrılır. Bu soru tipi neredeyse her sınavda karşınıza gelir.

1. Basit Sözcük

Yapım eki almamış sözcüklerdir. Çekim eki alabilir ama yapım eki yoktur:

• "Saat" → kök hâlinde, basit
• "Saatin kutusu" → sadece çekim eki (ilgi eki) almış, basit
• "Saatler" → çoğul eki çekim ekidir, basit
• "Sevdim" → kip eki (-di) ve kişi eki (-m) çekim ekidir, basit
• "Alan" → kendi başına isim kökü (almaktan gelmez!), basit

2. Türemiş Sözcük

En az bir yapım eki almış sözcüklerdir:

• "Tuzluk" → -luk yapım eki, türemiş
• "Yergilerim" → yer- (fiil kökü) + -gi (yapım eki) + -ler (çekim) + -im (çekim) → yapım eki var → türemiş
• "Gülen (adam)" → gül- + -en (sıfat fiil = yapım eki) → türemiş
• "Almak" → al- + -mak (isim fiil = yapım eki) → türemiş
• "Koşarak" → koş- + -arak (zarf fiil = yapım eki) → türemiş
• "Sanatçı" → sanat + -çı (yapım eki) → türemiş

3. Birleşik Sözcük

En az iki sözcüğün birleşmesiyle oluşan sözcüklerdir. Üç yolla oluşur:

A) Anlam Kayması Yoluyla

Birleşen sözcükler kendi anlamlarını kaybeder, yeni bir anlam kazanır:

• Kazandibi — gerçek kazanın dibi değil, bir tatlı adı
• Hanımeli — gerçek el değil, bir çiçek türü
• Vezirparmağı — gerçek parmak değil, bir tatlı adı
• Milletvekili — millet + vekili → birleşik isim

B) Ses Düşmesi / Türemesi Yoluyla

Birleşirken ses değişimi yaşanır (bitişik yazılır):

• Kayınata → kayın + ata (ünlü düşmesi)
• Seyretmek → seyir + etmek (ünlü düşmesi)
• Hissetmek → his + etmek (ünsüz türemesi)

C) Tür Kayması Yoluyla

Birleşen sözcükler farklı bir türe dönüşür:

• Dedikodu → dedik (fiil) + kodu (fiil) → isim olmuş
• Biçerdöver → biçmek (fiil) + dövmek (fiil) → isim olmuş
• Uyurgezer → uyumak (fiil) + gezmek (fiil) → isim olmuş

Birleşik fiiller, birden fazla sözcükten oluşan ve KPSS'de birleşik sözcük sayılan fiillerdir. Sözcük yapısı sorularında birleşik fiilleri tanımak çok önemlidir çünkü bunları ayırt edemezseniz soruyu yanlış yaparsınız.

1. Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller

İsim + etmek/olmak/kılmak şeklinde kurulur. Cümle ögeleri bulunurken ayrılmaz, birlikte yüklem olur:

• Kabul etmek, hasta olmak, teslim olmak, haz etmek
• Seyretmek (seyir + etmek → ünlü düşmesi → bitişik yazılır)
• Hissetmek (his + etmek → ünsüz türemesi → bitişik yazılır)
• Haczetti (haciz + etmek → ses düşmesi ile bitişik yazılır)

2. Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller

Deyimleşmiş ifadelerdir; sözcükler kendi anlamını kaybetmiş, yeni bir anlam kazanmıştır:

• "Ele avuca sığmamak" → yaramaz anlamında (gerçekten ele sığmamak değil)
• "Burnunu sokmak" → her işe karışmak anlamında
• "Göz yummak" → hoşgörü göstermek anlamında

3. Kurallı Birleşik Fiiller

Pekiştirilmiş sözcüklerin (masmavi, capcanlı, sapasağlam) basit mi türemiş mi olduğunu belirlemek için pekiştirilmemiş hâllerine bakın:

• Masmavi → "mavi" basit → masmavi de basit
• Çepeçevre → "çevre" türemiş (çevirmekten) → çepeçevre de türemiş
• Sapsarı → "sarı" basit → sapsarı de basit
• Yapayalnız → "yalnız" türemiş (yalın + -ız) → yapayalnız de türemiş

"Alan" Sözcüğü — KPSS'nin Gözde Sorusu

KPSS'de 2021, 2024 ve başka yıllarda defalarca sorulan bir sözcüktür. Mutlaka bilin:

• "Alan" sözcüğü "almak" fiilinden gelmez! "Alan" tek başına bir isim köküdür (bölge, saha anlamında).
• Dolayısıyla "alanların" sözcüğünde yalnızca çekim ekleri vardır → basit sözcüktür.
• "Yaşam alanlarının" dendiğinde "alan" yine isim kökü, tamlamadaki ekler çekim ekidir.
• Bu bilgi ÖSYM tarafından birçok kez test edilmiştir, dikkatli olun!

"Kaynak" Sözcüğü

"Kaynak" sözcüğü "kaynamak" fiilinden türemiştir (suyun çıktığı nokta anlamında). Fiilden isim yapım eki almıştır → türemiş sözcüktür.

"Büyük" Sözcüğü

"Büyük" sözcüğünün kökü "büyümek" fiilidir. Büyümekten büyük → fiilden isim yapım eki almıştır → türemiş sözcüktür. Bu da sınavda sorulabilecek bir ayrıntıdır.

"Önemli" Sözcüğü

"Önemli" sözcüğünün kökü "ön" isim köküdür. Ön → önem (isimden isim yapım eki) → önemli (isimden isim yapım eki). İki yapım eki aldığı için gövdeden türemiş sözcüktür.

Sözcükte yapı konusundan KPSS'de genellikle aşağıdaki soru tipleri sorulur. Her soru tipini tanımak ve doğru strateji uygulamak net farkı yaratır:

Soru Tipi 1: "Kökü tür bakımından farklı olan sözcük hangisidir?"

Çözüm: Her sözcüğün kökünü bulun, isim kökü mü fiil kökü mü belirleyin. Dört tanesi aynı türde, biri farklıysa o cevaptır.

Örnek (2023 KPSS Lisans): Parıldayan (isim kök: parıl), büyüyemedikleri (fiil: büyümek), kemirmiş (fiil: kemirmek), kırptıkları (fiil: kırpmak), serilmiş (fiil: sermek) → Cevap: Parıldayan (isim kökü, diğerleri fiil kökü)

Soru Tipi 2: "Hangisi iyelik eki almıştır / almamıştır?"

Çözüm: Her sözcük için isim tamlaması kurun. Tamlamanın ikinci unsurundaki -ı/-i iyelik ekidir. Başına "onun/benim" koyamadığınız -ı ise belirtme durum ekidir. Kaynaştırma harfi "s" varsa kesinlikle iyelik ekidir.

Soru Tipi 3: "Hangisi 3. çoğul iyelik eki almıştır?"

Çözüm: Tamlayanın çoğul olup olmadığına bakın. Tamlayan çoğulsa -ları/-leri tamamı 3. çoğul iyelik eki olarak birlikte çözümlenir. Tamlayan tekilse -lar çoğul eki + -ı 3. tekil iyelik eki olarak ayrı ayrı çözümlenir.

Soru Tipi 4: "Hangisi yapım eki almıştır / almamıştır?"

Çözüm: Sözcüğün anlamının veya türünün değişip değişmediğine bakın. Değişmişse yapım eki almıştır. Tek bir yapım eki bulmak yeterlidir. Fiilimsi gördüğünüzde otomatik olarak "yapım eki almış" deyin.

Örnek (2024 KPSS): Sürecinde (sürmek → süreç, yapım eki var), yapısında (yapmak → yapı, var), davranış (davranmak → davranış, var), gösterge (göstermek → gösterge, var), içinden (iç + -in + -den, sadece çekim eki) → Cevap: İçinden

Soru Tipi 5: "Hangisi yapısına göre diğerlerinden farklıdır?"

Çözüm:

1. Önce birleşik sözcükleri bulun (en az iki sözcük: -ebilmek, isim+etmek, deyimler, niçin gibi birleşimler)
2. Sonra yapım eki alanlara "türemiş" deyin
3. Yapım eki almayanlara "basit" deyin
4. Dört tanesi aynı grupta, biri farklıysa o cevaptır

Soru Tipi 6: "Hem yapım hem çekim eki almış sözcük hangisidir?"

Çözüm: Önce yapım eki bul (anlamı veya türü değiştiren). Ardından çekim eki de alıp almadığını kontrol et. Sadece yapım eki alanlar veya sadece çekim eki alanlar cevap olamaz; ikisi birden olmalı.

Örnek: "Yazdıklarımı" → yaz (kök) + -dık (yapım: sıfat fiil) + -lar (çekim: çoğul) + -ım (çekim: iyelik) + -ı (çekim: belirtme) → hem yapım hem çekim eki almış