Sözcük Türleri — İsim, Sıfat, Zamir, Zarf, Fiil ve Diğerleri

Sözcük türleri, KPSS Türkçe bölümünde en fazla soru gelen konudur. Her sınavda 4-5 soru doğrudan sözcük türleriyle ilgilidir. Üstelik yazım kuralları ve cümle bilgisi sorularını çözerken de sözcük türlerini bilmeniz gerekir.

Türkçede sözcükler üç ana gruba ayrılır:

Sözcük Türünü Belirleme Yöntemi

Bir sözcüğün türünü belirlerken şu adımları izleyin:

• İsmin önüne mi gelmiş? Evet ise sıfat olabilir.
• İsmin yerine mi kullanılmış? Evet ise zamir olabilir.
• Fiilin önüne mi gelmiş, fiile soru mu sorulmuş? Evet ise zarf olabilir.
• Tek başına anlamsız mı? Evet ise edat veya bağlaç olabilir.
• İş, oluş, hareket mi bildiriyor? Evet ise fiildir.

İsim, canlı ve cansız varlıkları, kavramları, duygu ve düşünceleri karşılayan sözcüklerdir. Günlük hayatta varlıklara verdiğimiz adlardır: kalem, masa, insan, mutluluk, korku...

Verilişlerine Göre İsimler

Sayılarına Göre İsimler

• Tekil isim: Bir varlığı karşılar (kuş, kalem, ev).
• Çoğul isim: Birden fazla varlığı karşılar, -lar/-ler eki alır (kuşlar, kalemler).
• Topluluk ismi: -lar/-ler eki almadan birden fazla varlığı karşılar (tabur, sürü, düzine, ordu, takım, jüri).

Niteliğine Göre İsimler

• Somut isim: Beş duyu organıyla algılanabilir (ışık, ses, gölge, kalem).
• Soyut isim: Beş duyu organıyla algılanamaz (korku, aşk, ölüm, mutluluk).

Somutlaştırma: Soyut bir sözcüğün cümlede somut anlamda kullanılmasıdır. "Aşk kapıyı çaldı" cümlesinde aşk insana benzetilmiştir, somutlaştırılmıştır.

Soyutlaştırma: Somut bir sözcüğün soyut anlamda kullanılmasıdır. "Ablasının gölgesi bile çalışmasına yetiyordu" cümlesinde gölge korku/himaye anlamında kullanılmış, soyutlaştırılmıştır.

Ad Aktarması ile Topluluk Adı

Bazı sözcükler cümlede kullanıma göre topluluk adı sayılır. Bu duruma ad aktarması (mecazimürsel) denir:

• "Sınıf başı hazırlanıyor." → Sınıftaki öğrenciler kastedildiğinden topluluk adı olur.
• "Meclis yasama dönemine erken başladı." → Milletvekilleri kastedildiğinden topluluk adı olur.
• "Okul bu yıl KPSS'de büyük başarı elde etti." → Öğrenciler kastedildiğinden topluluk adı olur.

Ama "Sınıfı yeniden boyamaya karar verdik" derseniz burada bina kastedildiği için tekil isimdir.

İsimlerde Küçültme

-cık/-cik, -cağız/-ceğiz, -ımsı/-imsi, -ımtırak gibi eklerle yapılır:

• Küçültme anlamı: Ova → ovacık, tepe → tepecik, göl → gölcük
• Sevgi anlamı: Anne → annecik, baba → babacığım
• Acıma anlamı: Yavru → yavrucak, çocuk → çocukcağız

Ancak bazı sözcüklerde küçültme anlamı kalıplaşmıştır ve gerçek küçültme anlamı vermez: maymuncuk (maymunun küçüğü değil, bir alet), gelincik (gelinin küçüğü değil, bir bitki), bademcik (bademin küçüğü değil, bir organ). Bunlar küçültme adı değil, sadece isimdir.

İsimlerde Genel ve Özel Anlam

Cins isimler bazen genel anlamda, bazen özel anlamda kullanılır:

• "Bilgisayar önemli bir iletişim aracıdır." → Tüm bilgisayarlar kastedilmiş = genel anlam
• "Dün bilgisayar açık kalmış." → Yalnızca belirli bir bilgisayar = özel anlam

İsimlerde Yapı

İsimler yapılarına göre üçe ayrılır:

• Basit isim: Yapım eki almamış: güç, kuşak, birey
• Türemiş isim: Yapım eki almış: sonsuzluk (son→sonsuz→sonsuzluk), yaşantı (yaş→yaşamak→yaşantı)
• Birleşik isim: En az iki sözcükten oluşmuş: başköşe, gözyaşı, hanımeli

-lar/-ler Ekinin Özel Kullanımları

-lar/-ler eki çoğul anlamı dışında farklı anlamlar da verebilir. Bu konu KPSS'de sıkça sorulur:

Sıfat, isimlerin önüne gelerek onları niteleyen veya belirten sözcüklerdir. Sıfat bulmak için mutlaka bir isim bulmanız ve o isme soru sormanız gerekir.

Niteleme Sıfatı

İsme "nasıl?" sorusunu sorduğunuzda aldığınız cevap niteleme sıfatıdır. İsmin rengini, biçimini, durumunu bildirir.

• Soğuk su (Nasıl su? Soğuk) — niteleme sıfatı
• Uzun yol (Nasıl yol? Uzun) — niteleme sıfatı
• Kırık kapı (Nasıl kapı? Kırık) — niteleme sıfatı

Pekiştirme sıfatı: Özelliği artırır. "Sapsarı elma", "yemyeşil ova", "sarı mı sarı elma" gibi kullanımlar pekiştirme sıfatıdır. Aynı zamanda niteleme sıfatıdır.

Küçültme sıfatı: Özelliği azaltır. "Büyükçe ev", "sarımsı elma", "yeşilimtırak gömlek" gibi kullanımlar küçültme sıfatıdır. Aynı zamanda niteleme sıfatıdır.

Belirtme Sıfatları

Adlaşmış Sıfat

Niteleme sıfatının önündeki isim düşerse, sıfat adlaşır ve artık isim gibi kullanılır:

• "Yaşlı adamı gördü" → "Yaşlıyı gördü" (adlaşmış sıfat = isim)
• "Genç insanlar toplumun geleceğidir" → "Gençler toplumun geleceğidir"
• "Soğuk havalarda dikkat et" → "Soğuklarda dikkat et"

Sıfat Tamlaması

Sıfat + isim = sıfat tamlaması. Sıfatın olduğu her yerde sıfat tamlaması vardır: güzel kalem, bu adam, beş kişi, birkaç soru, kaç öğrenci...

Kurallı Birleşik Sıfat

Sıfat tamlamasına -lı/-sız/-lık eki getirilerek veya sıfatla ismin yeri değiştirilip iyelik eki getirilerek yapılır:

• "Uzun boy" → "Uzun boylu kız" veya "Boyu uzun kız"
• "Siyah kazak" → "Siyah kazaklı adam" veya "Kazağı siyah adam"

Zamir, ismin yerine kullanılan sözcüklerdir. Sıfat ismin önüne gelirken, zamir ismin yerine geçer. Bu temel fark KPSS'de en çok sorulan konulardan biridir.

Sözcük Halindeki Zamirler

"O" Sözcüğünün Üç Farklı Görevi

• İşaret sıfatı: "O gün hata yaptığımı anladım." (ismin önünde)
• Kişi zamiri: "O bugün gelmeyecek." (yerine insan ismi gelir: Ali)
• İşaret zamiri: "O fırından yeni çıktı." (yerine insan dışı isim gelir: ekmek)

Ek Halindeki Zamirler

• İyelik zamiri: İyelik ekleri (-ım, -ın, -ı, -ımız, -ınız, -ları). "Evim" = benim evim.
• İlgi zamiri (-ki): Yerine isim konulabilen, kendinden önce M veya N harfi gelen -ki. "Benimki siyah" = benim evim siyah.

Sıfat-Zamir Ayırma Tekniği

KPSS'de en sık karşılaşılan soru tipi budur. Altın kural: Önünde isim varsa sıfat, yerine isim geliyorsa zamir.

İşaret sözcüklerinde:

• "Bu adam" → isim var = işaret sıfatı
• "Bunu getir" → yerine kalem koy = işaret zamiri

Belgisiz sözcüklerde:

• "Bazı öğrenciler" → isim var = belgisiz sıfat
• "Bazıları geldi" → yerine Ali, Veli koy = belgisiz zamir

Soru sözcüklerinde:

• "Kaç kişi aradı?" → isim var = soru sıfatı
• "Kaçı geldi?" → yerine beşi, üçü koy = soru zamiri

"Şey" sözcüğü: Türkçede en çok kullanılan belgisiz zamirdir. Yerine herhangi bir isim konulabilir: "Babam sana şey almış" (yerine patates, domates gibi bir isim konulabilir).

Tamlamalar, sözcüklerin belirli kurallarla bir araya gelerek oluşturduğu söz gruplarıdır. İki ana tamlama türü vardır: sıfat tamlaması ve isim tamlaması.

Sıfat Tamlaması

Sıfat + isim yapısındadır. Sıfatın olduğu her yerde sıfat tamlaması vardır. Her türlü sıfatla kurulabilir:

• Güzel kalem (niteleme), bu adam (işaret), beş kişi (sayı), birkaç soru (belgisiz), kaç kişi (soru)

İsim Tamlaması

İsim (veya zamir) + isim yapısındadır. Üç çeşidi vardır:

Zarf, fiilleri, fiilimsileri, sıfatları veya başka zarfları nitelendiren sözcüklerdir. Sıfat ismin önüne gelirken, zarf fiilin veya fiilimsinin önüne gelir.

Aynı sözcük kullanıma göre sıfat da zarf da olabilir:

• "Soğuk su içtim." → İsmin önünde = sıfat
• "Bugün bana soğuk davrandı." → Fiilin önünde = zarf

Zarf Türleri

Yer-yön zarfları ek almadan kullanılır ve "nere?" sorusuna cevap verir: yukarı, aşağı, ileri, geri, içeri, dışarı, öte, beri. Ek alırsa isim olur: "yukarıya çıktı" (isim), "yukarı çıktı" (zarf).

Miktar Zarfları

Sıfatların veya zarfların derecesini artırıp azaltmak için kullanılır:

• "En" zarfı (en üstünlük): "En büyük resim" → sıfatı derecelendirdi = miktar zarfı
• "Daha" zarfı (karşılaştırma): "Daha güzel bir yer" → sıfatı derecelendirdi = miktar zarfı
• "Çok" zarfı: "Çok güzeldi" → sıfatı nitelendirdi = miktar zarfı. Ama "Çok adam geldi" → ismin önünde = belgisiz sıfat.
• "Pek" zarfı: "Pek beğenmedim" → fiili nitelendirdi = miktar zarfı

Zarfların Fiilimsiye de Sorulması

Zarflar sadece fiillere değil, fiilimsilere de sorulur. Bu kural KPSS'de sıkça test edilir:

• "Dün gelmek" → Ne zaman gelmek? Dün = zaman zarfı (isim fiiline soruldu)
• "Bugün gelen" → Ne zaman gelen? Bugün = zaman zarfı (sıfat fiiline soruldu)
• "Hızlı konuşarak" → Nasıl konuşarak? Hızlı = durum zarfı (zarf fiiline soruldu)

"Yalnız" Sözcüğünün Farklı Görevleri

Bu sözcük KPSS'de sıkça karşımıza çıkar:

• "Yalnız taş duvar olmaz." → ismin önünde = sıfat
• "Yıllarca yalnız yaşadı." → fiilin önünde, nasıl yaşadı? = zarf
• "Sadece anlamında:" "Yalnız seni sevdim." = zarf (yeni müfredata göre)
• "Ama/fakat anlamında:" "Seni gördü, yalnız selam vermedi." = bağlaç
• "Ben de yalnızdım." → bulunduğum durumun adı = isim

Edat, tek başına anlam taşımayan, kendinden önceki sözcüğe veya sözcük grubuna eklenerek anlam kazanan sözcüklerdir. Edatın kendinden öncekiyle oluşturduğu gruba edat grubu (edat öbeği) denir.

Edatlar ve Kullandıkları Hal Ekleri

Karışan Edatlar

Edatlar içinde sadece üç tanesi başka sözcük türleriyle karışır:

1. "İle" sözcüğü: Yerine "ve" koyun. Olduysa bağlaç, olmadıysa edattır.

• "Sopayla kovaladı" → "Sopa ve kovaladı" (olmadı) = edat
• "Menekşe ile karanfili severim" → "Menekşe ve karanfil" (oldu) = bağlaç

2. "Doğru" sözcüğü: "-e doğru" biçiminde ve yönelme/yaklaşma anlamında kullanılırsa edattır.

• "Akşama doğru gelir" = edat / "Doğru yol" = sıfat / "Doğru konuş" = zarf

3. "Başka" sözcüğü: "-den başka" biçiminde ve hariç tutma anlamında kullanılırsa edattır.

• "Senden başka kimseyi sevmedim" = edat / "Başka yol" = sıfat / "Başka baktı" = zarf

Edat Grubunun Görevleri

Edat grubu cümlede farklı görevlerde kullanılabilir:

• Sıfat görevinde: "Aslan gibi çocuk geldi." (ismin önünde)
• Zarf görevinde: "Aslan gibi baktı." (fiilin önünde)
• İsim görevinde: "Çocuk aslan gibiydi." (ek almış)

Soru Anlamı ve Edat

Cümlede hem soru sıfatı/zamiri hem de "mı/mi" soru edatı varsa, soru anlamını edat sağlar. Çünkü cevap "mı/mi"ye verilir.

Bağlaç, tek başına anlamsız olup sözcükleri, söz gruplarını veya cümleleri birbirine bağlayan sözcüklerdir. Edattan farkı bağlama işlevi görmesidir; edat ise anlam kazandırma işlevi görür.

Temel Bağlaçlar

• Sıralama: ve, ile (yerine "ve" konulabiliyorsa)
• Karşıtlık: ama, fakat, lakin, ancak, yalnız, oysa, halbuki
• Açıklama: çünkü, hatta, üstelik
• Seçeneklik: ya da, veya, yahut
• Tekrarlı: hem... hem, ne... ne, ister... ister, ya... ya, ha... ha

"De/Da" Bağlacı

Ayrı yazılan de/da her zaman bağlaçtır. Bitişik yazılan -de/-da ise hal ekidir.

• "Seni gördü de selam vermedi." → ayrı yazıldı = bağlaç
• "Hayatı bu karavanda geçti." → bitişik yazıldı = hal eki

"Dahi" ve "bile" sözcükleri de ayrı yazılır ve "de/da" bağlacının türevleridir: "Annem bile geldi." = bağlaç.

Türkçede Dört Ayrı "Ki"

Her zaman bitişik yazılan ki'ler: sanki, oysaki, mademki, belki, halbuki, çünkü, meğerki, illaki. (Son bahçemi formülü: Sanki, Oysaki, N (yok), Belki, A (yok), Halbuki, Çünkü, E (yok), Meğerki, İllaki)

Ünlem, seslenme veya duygu ifade etmek amacıyla kullanılan sözcüklerdir. Türkçede iki temel görevi vardır:

• Seslenme ünlemleri: Ey! Hey! Alo!
• Duygu ünlemleri: Vah vah! Tüh! Yupi! Eyvah!

Ünlem, kendinden sonraki sözcükle birlikte ünlem grubu (ünlem öbeği) oluşturur.

Sözcük Türü Dönüşümü

Normalde isim veya fiil olan bir sözcük, cümlede seslenme veya duygu anlamıyla kullanılırsa ünleme dönüşebilir:

• "Ali!" (normalde isim, seslenme anlamıyla ünlem)
• "Yeter!" (normalde fiil, duygu anlamıyla ünlem)
• "İmdat!" (seslenme amacıyla ünlem)

Tersi de olabilir: "Ah'ları dinlendi", "Vah'ı çok çekti" gibi cümlelerde ünlemler isim olarak kullanılmıştır.

Fiil, iş, oluş veya hareket bildiren sözcüklerdir. Sonuna -mak/-mek mastar eki getirilebilir: yazmak, sevmek, uyumak, gelmek.

Hareket Anlamına Göre Fiiller

Fiil Çekimi: Kip + Kişi

Çekimli fiil = Fiil kökü + Kip eki + Kişi (şahıs) eki. 9 kip vardır: 5 haber kipi (zaman bildirir) ve 4 dilek kipi (tasarı bildirir).

Fiilde Yapı

Fiilde yapı sorusu geldiğinde kip eklerini çıkarıp yapım eki aranır:

• Basit fiil: Yapım eki almamış. "Geldi" → gel (yapım eki yok) = basit
• Türemiş fiil: Yapım eki almış. "Yaptırdı" → yap-tır (fiilden fiil yapım eki) = türemiş
• Birleşik fiil: En az iki sözcükten oluşmuş. Üç alt türü var:

Birleşik fiil türleri:

• Yardımcı fiille kurulan: İsim + etmek/olmak/kılmak. "Teslim olmak", "yardım etmek", "seyretmek"
• Anlamca kaynaşmış: Deyimleşmiş, anlamını kaybetmiş fiiller. "Göz koymak", "kulak kesilmek", "eli ayağına dolaşmak"
• Kurallı birleşik: Yeterlilik (-ebilmek / -ama-), sürerlilik (-e kalmak, -e durmak, -e gelmek), tezlik (-ıvermek), yaklaşma (-e yazmak)

Ek Fiil

İsim soylu sözcükleri yüklem yapan veya birleşik zamanlı fiil kuran yardımcı eylemdir. "İdi, imiş, ise, dir" biçimlerinde kullanılır:

• Geniş zaman ek fiil (-dır/-dir): "Bu ev güzeldir." (ismi yüklem yapmış)
• Hikaye ek fiil (-dı/-di): "Öğrenciydi." (ismi geçmiş zamanlı yüklem yapmış)
• Rivayet ek fiil (-mış/-miş): "Çok güzelmiş." (ismi duyulan geçmiş zamanlı yüklem yapmış)
• Şart ek fiil (-sa/-se): "Güzelse alalım." (koşul bildirmiş)

Ek fiil ayrıca fiillere gelerek birleşik zamanlı çekim yapar: "Geliyordu" (şimdiki zamanın hikayesi), "gelirmiş" (geniş zamanın rivayeti), "gelecekse" (gelecek zamanın şartı).

Fiil Çekiminde Kişi Ekleri

Kip ekinden sonra gelen ve işi kimin yaptığını bildiren eklerdir:

KPSS'de sözcük türleri sorularının büyük çoğunluğu aşağıdaki ayrımlardan gelir. Bu bölümü iyi kavramak, sınavda 4-5 soruyu doğrudan çözmenize yardımcı olacaktır.

1. Sıfat - Zamir Ayrımı

2. Sıfat - Zarf Ayrımı

• İsme soru sorarsan → sıfat: "Soğuk su içtim." (Nasıl su? Soğuk)
• Fiile/fiilimsiye soru sorarsan → zarf: "Soğuk davrandı." (Nasıl davrandı? Soğuk)

3. Edat - Bağlaç Ayrımı

• Edat: Kendinden önceki sözcükle birlikte anlam kazanır (gibi, için, kadar, göre...)
• Bağlaç: Sözcükleri, söz gruplarını veya cümleleri birbirine bağlar (ve, ama, fakat, çünkü...)
• "İle" testi: Yerine "ve" koy. Olduysa bağlaç, olmadıysa edat.

4. Zamir - Sıfat Karışan "Bir" Sözcüğü

• Niteleme sıfatından önce: sayı sıfatı ("Bir güzel kız" = tek adet)
• Niteleme sıfatından sonra: belgisiz sıfat ("Güzel bir kız" = herhangi bir)
• "Bir" sözcüğü "aynı" anlamında: niteleme sıfatı ("Bir boyda oğlum var" = aynı boyda)

5. Soru Anlamının Kaynağı

• Cümlede mı/mi (soru edatı) varsa soru anlamını edat sağlar.
• mı/mi yoksa soru anlamını hangi soru sözcüğü varsa o sağlar (sıfat veya zamir).