İçindekiler (11 bölüm)
1Sözcük Türlerine Genel Bakış
Sözcük türleri, KPSS Türkçe bölümünde en fazla soru gelen konudur. Her sınavda 4-5 soru doğrudan sözcük türleriyle ilgilidir. Üstelik yazım kuralları ve cümle bilgisi sorularını çözerken de sözcük türlerini bilmeniz gerekir.
Türkçede sözcükler üç ana gruba ayrılır:
| Grup | Sözcük Türleri | Ortak Özellik |
|---|---|---|
| İsim Soylu | İsim (Ad), Sıfat (Ön Ad), Zamir (Adıl), Zarf (Belirteç) | Tek başına anlam taşır |
| Fiil Soylu | Fiil (Eylem) | İş, oluş, hareket bildirir |
| Edat Soylu | Edat (İlgeç), Bağlaç, Ünlem | Tek başına anlamsızdır (ünlem hariç) |
KPSS İpucu: KPSS'de genellikle bir metin verilir, altı çizili sözcüklerin türü sorulur. Ya da "Bu metinde aşağıdakilerden hangisi yoktur?" biçiminde soru gelir. Her iki model de sözcük türlerini tam olarak bilmenizi gerektirir.
Sözcük Türünü Belirleme Yöntemi
Bir sözcüğün türünü belirlerken şu adımları izleyin:
- İsmin önüne mi gelmiş? Evet ise sıfat olabilir.
- İsmin yerine mi kullanılmış? Evet ise zamir olabilir.
- Fiilin önüne mi gelmiş, fiile soru mu sorulmuş? Evet ise zarf olabilir.
- Tek başına anlamsız mı? Evet ise edat veya bağlaç olabilir.
- İş, oluş, hareket mi bildiriyor? Evet ise fiildir.
2İsim (Ad)
İsim, canlı ve cansız varlıkları, kavramları, duygu ve düşünceleri karşılayan sözcüklerdir. Günlük hayatta varlıklara verdiğimiz adlardır: kalem, masa, insan, mutluluk, korku...
Verilişlerine Göre İsimler
| Tür | Tanım | Örnekler |
|---|---|---|
| Özel İsim | Tek olan, benzeri bulunmayan varlıkları karşılar; büyük harfle başlar | Türkiye, Kadir, Tuna Nehri, Alp Dağları |
| Cins İsim (Tür Adı) | Aynı türden varlıkları karşılar; küçük harfle başlar | masa, kalem, insan, ülke, nehir |
Dikkat: Güneş, Dünya, Ay sözcükleri coğrafi/fiziksel terim olarak kullanıldığında özel isimdir (Güneş'in Dünya'ya uzaklığı). Ama benzetme veya abartma anlamında kullanılırsa cins isimdir (Yüzü ay gibi parlıyordu).
Sayılarına Göre İsimler
- Tekil isim: Bir varlığı karşılar (kuş, kalem, ev).
- Çoğul isim: Birden fazla varlığı karşılar, -lar/-ler eki alır (kuşlar, kalemler).
- Topluluk ismi: -lar/-ler eki almadan birden fazla varlığı karşılar (tabur, sürü, düzine, ordu, takım, jüri).
KPSS İpucu: -lar/-ler eki her zaman çoğul anlamı vermez. "Yunus Emreler geçti" (benzerleri), "Seni dünyalar kadar sevdim" (abartma), "Akşamları yürüyüş yapar" (her zaman), "Binnazlar tatile çıkmış" (aile) gibi farklı anlamlar da katabilir.
Niteliğine Göre İsimler
- Somut isim: Beş duyu organıyla algılanabilir (ışık, ses, gölge, kalem).
- Soyut isim: Beş duyu organıyla algılanamaz (korku, aşk, ölüm, mutluluk).
Somutlaştırma: Soyut bir sözcüğün cümlede somut anlamda kullanılmasıdır. "Aşk kapıyı çaldı" cümlesinde aşk insana benzetilmiştir, somutlaştırılmıştır.
Soyutlaştırma: Somut bir sözcüğün soyut anlamda kullanılmasıdır. "Ablasının gölgesi bile çalışmasına yetiyordu" cümlesinde gölge korku/himaye anlamında kullanılmış, soyutlaştırılmıştır.
Ad Aktarması ile Topluluk Adı
Bazı sözcükler cümlede kullanıma göre topluluk adı sayılır. Bu duruma ad aktarması (mecazimürsel) denir:
- "Sınıf başı hazırlanıyor." → Sınıftaki öğrenciler kastedildiğinden topluluk adı olur.
- "Meclis yasama dönemine erken başladı." → Milletvekilleri kastedildiğinden topluluk adı olur.
- "Okul bu yıl KPSS'de büyük başarı elde etti." → Öğrenciler kastedildiğinden topluluk adı olur.
Ama "Sınıfı yeniden boyamaya karar verdik" derseniz burada bina kastedildiği için tekil isimdir.
İsimlerde Küçültme
-cık/-cik, -cağız/-ceğiz, -ımsı/-imsi, -ımtırak gibi eklerle yapılır:
- Küçültme anlamı: Ova → ovacık, tepe → tepecik, göl → gölcük
- Sevgi anlamı: Anne → annecik, baba → babacığım
- Acıma anlamı: Yavru → yavrucak, çocuk → çocukcağız
Ancak bazı sözcüklerde küçültme anlamı kalıplaşmıştır ve gerçek küçültme anlamı vermez: maymuncuk (maymunun küçüğü değil, bir alet), gelincik (gelinin küçüğü değil, bir bitki), bademcik (bademin küçüğü değil, bir organ). Bunlar küçültme adı değil, sadece isimdir.
İsimlerde Genel ve Özel Anlam
Cins isimler bazen genel anlamda, bazen özel anlamda kullanılır:
- "Bilgisayar önemli bir iletişim aracıdır." → Tüm bilgisayarlar kastedilmiş = genel anlam
- "Dün bilgisayar açık kalmış." → Yalnızca belirli bir bilgisayar = özel anlam
İsimlerde Yapı
İsimler yapılarına göre üçe ayrılır:
- Basit isim: Yapım eki almamış: güç, kuşak, birey
- Türemiş isim: Yapım eki almış: sonsuzluk (son→sonsuz→sonsuzluk), yaşantı (yaş→yaşamak→yaşantı)
- Birleşik isim: En az iki sözcükten oluşmuş: başköşe, gözyaşı, hanımeli
-lar/-ler Ekinin Özel Kullanımları
-lar/-ler eki çoğul anlamı dışında farklı anlamlar da verebilir. Bu konu KPSS'de sıkça sorulur:
| Anlam | Örnek |
|---|---|
| Benzerleri | Bu ülkeden Yunus Emreler, Mevlanalar geçti. |
| Abartma | Seni dünyalar kadar sevdim. Güneşler kadar sıcaktı. |
| Her zaman (geniş zaman) | Akşamları yürüyüş yapar. Sabahları kahvaltı yapar. |
| Aile anlamı | Binnazlar tatile çıkmış. (= Binnaz ve ailesi) |
| Yaklaşıklık | Onu 20'li yaşlarımda tanıdım. 30 yaşlarında biriydi. |
| Boy, ulus | Kayılar, Peçenekler, Hazarlar |
| Sahiplerinin çoğulluğu | Üç kardeş babalarını beklediler. (Baba bir, kardeş çok) |
KPSS İpucu: -lar/-ler eki özel isme geldiğinde kesme işareti ile ayrılmaz: Türkler, Mevlanalar. Özel isme gelen diğer ekler ise kesmeyle ayrılır: Türk'ün, Mevlana'nın.
3Sıfat (Ön Ad)
Sıfat, isimlerin önüne gelerek onları niteleyen veya belirten sözcüklerdir. Sıfat bulmak için mutlaka bir isim bulmanız ve o isme soru sormanız gerekir.
Niteleme Sıfatı
İsme "nasıl?" sorusunu sorduğunuzda aldığınız cevap niteleme sıfatıdır. İsmin rengini, biçimini, durumunu bildirir.
- Soğuk su (Nasıl su? Soğuk) — niteleme sıfatı
- Uzun yol (Nasıl yol? Uzun) — niteleme sıfatı
- Kırık kapı (Nasıl kapı? Kırık) — niteleme sıfatı
Pekiştirme sıfatı: Özelliği artırır. "Sapsarı elma", "yemyeşil ova", "sarı mı sarı elma" gibi kullanımlar pekiştirme sıfatıdır. Aynı zamanda niteleme sıfatıdır.
Küçültme sıfatı: Özelliği azaltır. "Büyükçe ev", "sarımsı elma", "yeşilimtırak gömlek" gibi kullanımlar küçültme sıfatıdır. Aynı zamanda niteleme sıfatıdır.
Dikkat: Her pekiştirme/küçültme ifadesi sıfat değildir! "Ova uzaktan yemyeşil göründü" cümlesinde yemyeşil fiilin önüne geldiği için zarftır. "Minicik elleri vardı" cümlesinde ise ismin önünde olduğu için sıfattır.
Belirtme Sıfatları
| Tür | Sorusu | Örnekler |
|---|---|---|
| İşaret Sıfatı | Hangi? | Bu yol, şu park, o kitap, buradaki ev, öteki oda |
| Sayı Sıfatı | Kaç? Kaçıncı? Kaçar? | Beş kalem (asıl), 3. kat (sıra), birer elma (üleştirme), çeyrek ekmek (kesir) |
| Belgisiz Sıfat | — | Bazı öğrenciler, birkaç kadın, her adam, hiçbir soru, birçok kişi |
| Soru Sıfatı | — | Nasıl ev? Hangi okul? Kaç kalem? Kaçıncı kat? |
KPSS İpucu: "Bir" sözcüğünün üç farklı sıfat türü olabilir: "Bir güzel kız" (bir = aynı anlamında, niteleme sıfatı), "Bir bilet alır mısın?" (tek adet anlamında, sayı sıfatı), "Bir gece ansızın gelebilirim" (herhangi bir anlamında, belgisiz sıfat). Niteleme sıfatından önce gelirse sayı, sonra gelirse belgisiz sıfattır.
Adlaşmış Sıfat
Niteleme sıfatının önündeki isim düşerse, sıfat adlaşır ve artık isim gibi kullanılır:
- "Yaşlı
adamı gördü" → "Yaşlıyı gördü" (adlaşmış sıfat = isim) - "Genç
insanlartoplumun geleceğidir" → "Gençler toplumun geleceğidir" - "Soğuk
havalarda dikkat et" → "Soğuklarda dikkat et"
Dikkat: Adlaşmış sıfat yalnızca niteleme sıfatıyla yapılır. "Birkaçını gördüm" gibi belgisiz sözcükler adlaşmış sıfat değil, belgisiz zamirdir.
Sıfat Tamlaması
Sıfat + isim = sıfat tamlaması. Sıfatın olduğu her yerde sıfat tamlaması vardır: güzel kalem, bu adam, beş kişi, birkaç soru, kaç öğrenci...
Kurallı Birleşik Sıfat
Sıfat tamlamasına -lı/-sız/-lık eki getirilerek veya sıfatla ismin yeri değiştirilip iyelik eki getirilerek yapılır:
- "Uzun boy" → "Uzun boylu kız" veya "Boyu uzun kız"
- "Siyah kazak" → "Siyah kazaklı adam" veya "Kazağı siyah adam"
4Zamir (Adıl)
Zamir, ismin yerine kullanılan sözcüklerdir. Sıfat ismin önüne gelirken, zamir ismin yerine geçer. Bu temel fark KPSS'de en çok sorulan konulardan biridir.
Sözcük Halindeki Zamirler
| Zamir Türü | Sözcükler | Örnek |
|---|---|---|
| Kişi Zamiri | ben, sen, o, biz, siz, onlar | Ben kazandım. (= Kadir kazandı.) |
| Dönüşlülük Zamiri | kendi (kendim, kendin, kendisi...) | Elbiseyi kendim diktim. |
| İşaret Zamiri | bu, şu, o, bunu, şunu, onu, burası, şurası... | Bunu beğendim. (= Elbiseyi beğendim.) |
| Belgisiz Zamir | herkes, bazıları, birçoğu, kimse, birkaçı, şey... | Herkes geldi. (= Ali, Veli, Selami geldi.) |
| Soru Zamiri | kim, ne, kaçı, hangisi, nere... | Kim geldi? (= Ali geldi.) |
"O" Sözcüğünün Üç Farklı Görevi
- İşaret sıfatı: "O gün hata yaptığımı anladım." (ismin önünde)
- Kişi zamiri: "O bugün gelmeyecek." (yerine insan ismi gelir: Ali)
- İşaret zamiri: "O fırından yeni çıktı." (yerine insan dışı isim gelir: ekmek)
Ek Halindeki Zamirler
- İyelik zamiri: İyelik ekleri (-ım, -ın, -ı, -ımız, -ınız, -ları). "Evim" = benim evim.
- İlgi zamiri (-ki): Yerine isim konulabilen, kendinden önce M veya N harfi gelen -ki. "Benimki siyah" = benim evim siyah.
KPSS İpucu: "Kendi kendine yaptı" gibi ikileme biçiminde kullanılan "kendi" sözcüğü zamir değil, zarftır. Çünkü fiile "nasıl?" sorusunu sormaktadır.
Sıfat-Zamir Ayırma Tekniği
KPSS'de en sık karşılaşılan soru tipi budur. Altın kural: Önünde isim varsa sıfat, yerine isim geliyorsa zamir.
İşaret sözcüklerinde:
- "Bu adam" → isim var = işaret sıfatı
- "Bunu getir" → yerine kalem koy = işaret zamiri
Belgisiz sözcüklerde:
- "Bazı öğrenciler" → isim var = belgisiz sıfat
- "Bazıları geldi" → yerine Ali, Veli koy = belgisiz zamir
Soru sözcüklerinde:
- "Kaç kişi aradı?" → isim var = soru sıfatı
- "Kaçı geldi?" → yerine beşi, üçü koy = soru zamiri
"Şey" sözcüğü: Türkçede en çok kullanılan belgisiz zamirdir. Yerine herhangi bir isim konulabilir: "Babam sana şey almış" (yerine patates, domates gibi bir isim konulabilir).
5Tamlamalar
Tamlamalar, sözcüklerin belirli kurallarla bir araya gelerek oluşturduğu söz gruplarıdır. İki ana tamlama türü vardır: sıfat tamlaması ve isim tamlaması.
Sıfat Tamlaması
Sıfat + isim yapısındadır. Sıfatın olduğu her yerde sıfat tamlaması vardır. Her türlü sıfatla kurulabilir:
- Güzel kalem (niteleme), bu adam (işaret), beş kişi (sayı), birkaç soru (belgisiz), kaç kişi (soru)
İsim Tamlaması
İsim (veya zamir) + isim yapısındadır. Üç çeşidi vardır:
| Tür | Tamlayan Eki | Tamlanan Eki | Örnek |
|---|---|---|---|
| Belirtili | Alır (-ın/-in) | Alır (-ı/-i) | Kalemin kapağı, benim evim |
| Belirtisiz | Almaz | Alır (-ı/-i) | Kalem kapağı, inek sütü, ev kedisi |
| Zincirleme | En az 3 isim birbirine bağlanır | Limon çiçeğinin kokusu | |
Dikkat: Belirtisiz isim tamlamasını sıfat tamlamasıyla karıştırmayın. Belirtisiz tamlamada her iki unsur da isimdir ve araya "-ın/-in" getirilebilir: "Kalem kapağı" → "Kalemin kapağı". Sıfat tamlamasında ise birinci unsur sıfattır ve araya ek getirilemez: "Yuvarlak masa" → "Yuvarlağın masası" olmaz.
6Zarf (Belirteç)
Zarf, fiilleri, fiilimsileri, sıfatları veya başka zarfları nitelendiren sözcüklerdir. Sıfat ismin önüne gelirken, zarf fiilin veya fiilimsinin önüne gelir.
Aynı sözcük kullanıma göre sıfat da zarf da olabilir:
- "Soğuk su içtim." → İsmin önünde = sıfat
- "Bugün bana soğuk davrandı." → Fiilin önünde = zarf
Zarf Türleri
| Tür | Sorusu | Örnekler |
|---|---|---|
| Durum Zarfı | Nasıl? | Hızlı koştu, sakince anlattı, yürüyerek geldi |
| Zaman Zarfı | Ne zaman? | Dün geldi, şimdi çalış, artık gideceğim, henüz gelmedi |
| Yer-Yön Zarfı | Nere? | Yukarı çıktı, aşağı baktı, içeri girdi, dışarı çıktı |
| Miktar Zarfı | Ne kadar? | Çok güzel, en büyük, daha iyi, az kaldı |
| Soru Zarfı | — | Nasıl geldin? Neden ağlıyorsun? Ne zaman gelecek? |
KPSS İpucu: "Artık", "henüz", "daha" sözcükleri sıkça sorulur. "Artık" bundan sonraki zamanları, "henüz" geçmişten şu ana kadarki beklemeyi, "daha" ise henüze yakın bir beklemeyi ifade eder. Üçü de zaman zarfıdır.
Dikkat: Her zaman ifadesi zaman zarfı değildir! "Akşam en sevdiğim vakittir" cümlesinde akşam fiile değil, yükleme (ne?) sorusunu cevapladığı için isimdir. Zaman zarfı olması için fiile "ne zaman?" sorusunu cevap vermesi gerekir.
Yer-yön zarfları ek almadan kullanılır ve "nere?" sorusuna cevap verir: yukarı, aşağı, ileri, geri, içeri, dışarı, öte, beri. Ek alırsa isim olur: "yukarıya çıktı" (isim), "yukarı çıktı" (zarf).
Miktar Zarfları
Sıfatların veya zarfların derecesini artırıp azaltmak için kullanılır:
- "En" zarfı (en üstünlük): "En büyük resim" → sıfatı derecelendirdi = miktar zarfı
- "Daha" zarfı (karşılaştırma): "Daha güzel bir yer" → sıfatı derecelendirdi = miktar zarfı
- "Çok" zarfı: "Çok güzeldi" → sıfatı nitelendirdi = miktar zarfı. Ama "Çok adam geldi" → ismin önünde = belgisiz sıfat.
- "Pek" zarfı: "Pek beğenmedim" → fiili nitelendirdi = miktar zarfı
Zarfların Fiilimsiye de Sorulması
Zarflar sadece fiillere değil, fiilimsilere de sorulur. Bu kural KPSS'de sıkça test edilir:
- "Dün gelmek" → Ne zaman gelmek? Dün = zaman zarfı (isim fiiline soruldu)
- "Bugün gelen" → Ne zaman gelen? Bugün = zaman zarfı (sıfat fiiline soruldu)
- "Hızlı konuşarak" → Nasıl konuşarak? Hızlı = durum zarfı (zarf fiiline soruldu)
"Yalnız" Sözcüğünün Farklı Görevleri
Bu sözcük KPSS'de sıkça karşımıza çıkar:
- "Yalnız taş duvar olmaz." → ismin önünde = sıfat
- "Yıllarca yalnız yaşadı." → fiilin önünde, nasıl yaşadı? = zarf
- "Sadece anlamında:" "Yalnız seni sevdim." = zarf (yeni müfredata göre)
- "Ama/fakat anlamında:" "Seni gördü, yalnız selam vermedi." = bağlaç
- "Ben de yalnızdım." → bulunduğum durumun adı = isim
7Edat (İlgeç)
Edat, tek başına anlam taşımayan, kendinden önceki sözcüğe veya sözcük grubuna eklenerek anlam kazanan sözcüklerdir. Edatın kendinden öncekiyle oluşturduğu gruba edat grubu (edat öbeği) denir.
Edatlar ve Kullandıkları Hal Ekleri
| Hal Eki | Edatlar | Örnek |
|---|---|---|
| Eksiz | ile, gibi, için, diye, kadar, mi (soru), değil | Aslan gibi çocuk, seni görmek için geldim |
| -e ile | -e göre, -e kadar, -e karşı(n), -e rağmen, -e doğru, -e dek, -e değin, -e ait | Bana göre, akşama doğru, eve kadar |
| -den ile | -den başka, -den dolayı, -den ötürü, -den önce, -den sonra | Senden başka kimse, senden dolayı |
Karışan Edatlar
Edatlar içinde sadece üç tanesi başka sözcük türleriyle karışır:
1. "İle" sözcüğü: Yerine "ve" koyun. Olduysa bağlaç, olmadıysa edattır.
- "Sopayla kovaladı" → "Sopa ve kovaladı" (olmadı) = edat
- "Menekşe ile karanfili severim" → "Menekşe ve karanfil" (oldu) = bağlaç
2. "Doğru" sözcüğü: "-e doğru" biçiminde ve yönelme/yaklaşma anlamında kullanılırsa edattır.
- "Akşama doğru gelir" = edat / "Doğru yol" = sıfat / "Doğru konuş" = zarf
3. "Başka" sözcüğü: "-den başka" biçiminde ve hariç tutma anlamında kullanılırsa edattır.
- "Senden başka kimseyi sevmedim" = edat / "Başka yol" = sıfat / "Başka baktı" = zarf
KPSS İpucu: "Yalnız, ancak, bir, tek" sözcüklerinin yerine "sadece" konulabiliyorsa artık (yeni müfredata göre) zarftır, edat değildir. Ancak "ama/fakat" anlamında kullanılırsa bağlaçtır.
Edat Grubunun Görevleri
Edat grubu cümlede farklı görevlerde kullanılabilir:
- Sıfat görevinde: "Aslan gibi çocuk geldi." (ismin önünde)
- Zarf görevinde: "Aslan gibi baktı." (fiilin önünde)
- İsim görevinde: "Çocuk aslan gibiydi." (ek almış)
Soru Anlamı ve Edat
Cümlede hem soru sıfatı/zamiri hem de "mı/mi" soru edatı varsa, soru anlamını edat sağlar. Çünkü cevap "mı/mi"ye verilir.
8Bağlaç
Bağlaç, tek başına anlamsız olup sözcükleri, söz gruplarını veya cümleleri birbirine bağlayan sözcüklerdir. Edattan farkı bağlama işlevi görmesidir; edat ise anlam kazandırma işlevi görür.
Temel Bağlaçlar
- Sıralama: ve, ile (yerine "ve" konulabiliyorsa)
- Karşıtlık: ama, fakat, lakin, ancak, yalnız, oysa, halbuki
- Açıklama: çünkü, hatta, üstelik
- Seçeneklik: ya da, veya, yahut
- Tekrarlı: hem... hem, ne... ne, ister... ister, ya... ya, ha... ha
"De/Da" Bağlacı
Ayrı yazılan de/da her zaman bağlaçtır. Bitişik yazılan -de/-da ise hal ekidir.
- "Seni gördü de selam vermedi." → ayrı yazıldı = bağlaç
- "Hayatı bu karavanda geçti." → bitişik yazıldı = hal eki
"Dahi" ve "bile" sözcükleri de ayrı yazılır ve "de/da" bağlacının türevleridir: "Annem bile geldi." = bağlaç.
Türkçede Dört Ayrı "Ki"
| Ki Türü | Yazımı | Nasıl Anlaşılır? | Örnek |
|---|---|---|---|
| Sıfat Yapan -ki | Bitişik | İsmin önünde, "hangi?" sorusuna cevap | Evdeki adam, sabahki maç |
| İlgi Zamiri -ki | Bitişik | -ki çıkarılıp yerine isim konulabilir; önünde M/N harfi var | Benimki siyah (= benim evim) |
| Bağlaç ki | Ayrı | İki cümleyi birbirine bağlar | Eve gitti ki herkes gelmiş. |
| Edat ki | Ayrı | Cümle sonunda, pekiştirme/sitem anlamı | Sana ne dedim ki? Böyle yapılmaz ki. |
KPSS İpucu: "Evdekiler gelmiş" cümlesinde -ki sıfat yapandır, ilgi zamiri değildir. Çünkü -ki çıkarılmadan "evdeki insanlar" biçiminde isim eklenmiştir. İlgi zamirinde ise -ki çıkarılıp yerine isim konulur: "Benimki" → "Benim evim".
Her zaman bitişik yazılan ki'ler: sanki, oysaki, mademki, belki, halbuki, çünkü, meğerki, illaki. (Son bahçemi formülü: Sanki, Oysaki, N (yok), Belki, A (yok), Halbuki, Çünkü, E (yok), Meğerki, İllaki)
9Ünlem
Ünlem, seslenme veya duygu ifade etmek amacıyla kullanılan sözcüklerdir. Türkçede iki temel görevi vardır:
- Seslenme ünlemleri: Ey! Hey! Alo!
- Duygu ünlemleri: Vah vah! Tüh! Yupi! Eyvah!
Ünlem, kendinden sonraki sözcükle birlikte ünlem grubu (ünlem öbeği) oluşturur.
Sözcük Türü Dönüşümü
Normalde isim veya fiil olan bir sözcük, cümlede seslenme veya duygu anlamıyla kullanılırsa ünleme dönüşebilir:
- "Ali!" (normalde isim, seslenme anlamıyla ünlem)
- "Yeter!" (normalde fiil, duygu anlamıyla ünlem)
- "İmdat!" (seslenme amacıyla ünlem)
Tersi de olabilir: "Ah'ları dinlendi", "Vah'ı çok çekti" gibi cümlelerde ünlemler isim olarak kullanılmıştır.
10Fiil (Eylem)
Fiil, iş, oluş veya hareket bildiren sözcüklerdir. Sonuna -mak/-mek mastar eki getirilebilir: yazmak, sevmek, uyumak, gelmek.
Hareket Anlamına Göre Fiiller
| Tür | Tanım | Test Yöntemi | Örnekler |
|---|---|---|---|
| Oluş | Tabiatta kendiliğinden olur | Kişinin çabası yok | Güneş doğmak, saç uzamak, meyve çürümek, pas lanmak |
| İş-Kılış | Nesneye yönelen eylem | Başına "onu" getir, olursa iş-kılış | Onu okumak, onu yemek, onu almak |
| Durum | Nesneye yönelmeyen eylem | Başına "onu" getir, olmazsa durum | Onu ağlamak (olmaz), onu yürümek (olmaz), gülmek |
Fiil Çekimi: Kip + Kişi
Çekimli fiil = Fiil kökü + Kip eki + Kişi (şahıs) eki. 9 kip vardır: 5 haber kipi (zaman bildirir) ve 4 dilek kipi (tasarı bildirir).
| Kip Grubu | Kip Adı | Eki | Örnek (gelmek) |
|---|---|---|---|
| Haber Kipleri | Görülen Geçmiş Zaman | -dı/-di | geldi |
| Duyulan Geçmiş Zaman | -mış/-miş | gelmiş | |
| Şimdiki Zaman | -yor / -makta | geliyor, gelmekte | |
| Gelecek Zaman | -acak/-ecek | gelecek | |
| Geniş Zaman | -r/-ır/-ar | gelir | |
| Dilek Kipleri | Gereklilik Kipi | -malı/-meli | gelmeli |
| Şart (Koşul) Kipi | -sa/-se | gelse | |
| İstek Kipi | -a/-e | gele (ki) | |
| Emir Kipi | (ek yok) | gel!, gelsin, gelin |
Fiilde Yapı
Fiilde yapı sorusu geldiğinde kip eklerini çıkarıp yapım eki aranır:
- Basit fiil: Yapım eki almamış. "Geldi" → gel (yapım eki yok) = basit
- Türemiş fiil: Yapım eki almış. "Yaptırdı" → yap-tır (fiilden fiil yapım eki) = türemiş
- Birleşik fiil: En az iki sözcükten oluşmuş. Üç alt türü var:
Birleşik fiil türleri:
- Yardımcı fiille kurulan: İsim + etmek/olmak/kılmak. "Teslim olmak", "yardım etmek", "seyretmek"
- Anlamca kaynaşmış: Deyimleşmiş, anlamını kaybetmiş fiiller. "Göz koymak", "kulak kesilmek", "eli ayağına dolaşmak"
- Kurallı birleşik: Yeterlilik (-ebilmek / -ama-), sürerlilik (-e kalmak, -e durmak, -e gelmek), tezlik (-ıvermek), yaklaşma (-e yazmak)
KPSS İpucu: Yeterlilik fiilinin olumsuzu "-ama-/-eme-" biçimindedir: yapabilirim → yapamam, gelebilirim → gelemem. "-ma-/-me-" olumsuzluk ekiyle karıştırmayın.
Ek Fiil
İsim soylu sözcükleri yüklem yapan veya birleşik zamanlı fiil kuran yardımcı eylemdir. "İdi, imiş, ise, dir" biçimlerinde kullanılır:
- Geniş zaman ek fiil (-dır/-dir): "Bu ev güzeldir." (ismi yüklem yapmış)
- Hikaye ek fiil (-dı/-di): "Öğrenciydi." (ismi geçmiş zamanlı yüklem yapmış)
- Rivayet ek fiil (-mış/-miş): "Çok güzelmiş." (ismi duyulan geçmiş zamanlı yüklem yapmış)
- Şart ek fiil (-sa/-se): "Güzelse alalım." (koşul bildirmiş)
Ek fiil ayrıca fiillere gelerek birleşik zamanlı çekim yapar: "Geliyordu" (şimdiki zamanın hikayesi), "gelirmiş" (geniş zamanın rivayeti), "gelecekse" (gelecek zamanın şartı).
Fiil Çekiminde Kişi Ekleri
Kip ekinden sonra gelen ve işi kimin yaptığını bildiren eklerdir:
| Kişi | Görülen Geçmiş | Duyulan Geçmiş | Şimdiki Zaman |
|---|---|---|---|
| Ben | geldim | gelmişim | geliyorum |
| Sen | geldin | gelmişsin | geliyorsun |
| O | geldi | gelmiş | geliyor |
| Biz | geldik | gelmişiz | geliyoruz |
| Siz | geldiniz | gelmişsiniz | geliyorsunuz |
| Onlar | geldiler | gelmişler | geliyorlar |
11KPSS Sık Sorulan ve Karıştırılan Konular
KPSS'de sözcük türleri sorularının büyük çoğunluğu aşağıdaki ayrımlardan gelir. Bu bölümü iyi kavramak, sınavda 4-5 soruyu doğrudan çözmenize yardımcı olacaktır.
1. Sıfat - Zamir Ayrımı
| Kural | Sıfat | Zamir |
|---|---|---|
| Konum | İsmin önünde | İsmin yerine |
| Ek | Genellikle ek almaz | Genellikle ek alır |
| Örnek: İşaret | Bu adam geldi. (isim var) | Bunu getir. (yerine kalem) |
| Örnek: Belgisiz | Bazı öğrenciler (isim var) | Bazıları geldi (yerine Ali, Veli) |
| Örnek: Soru | Kaç kişi aradı? (isim var) | Kaçı geldi? (yerine beşi, üçü) |
2. Sıfat - Zarf Ayrımı
- İsme soru sorarsan → sıfat: "Soğuk su içtim." (Nasıl su? Soğuk)
- Fiile/fiilimsiye soru sorarsan → zarf: "Soğuk davrandı." (Nasıl davrandı? Soğuk)
3. Edat - Bağlaç Ayrımı
- Edat: Kendinden önceki sözcükle birlikte anlam kazanır (gibi, için, kadar, göre...)
- Bağlaç: Sözcükleri, söz gruplarını veya cümleleri birbirine bağlar (ve, ama, fakat, çünkü...)
- "İle" testi: Yerine "ve" koy. Olduysa bağlaç, olmadıysa edat.
4. Zamir - Sıfat Karışan "Bir" Sözcüğü
- Niteleme sıfatından önce: sayı sıfatı ("Bir güzel kız" = tek adet)
- Niteleme sıfatından sonra: belgisiz sıfat ("Güzel bir kız" = herhangi bir)
- "Bir" sözcüğü "aynı" anlamında: niteleme sıfatı ("Bir boyda oğlum var" = aynı boyda)
5. Soru Anlamının Kaynağı
- Cümlede mı/mi (soru edatı) varsa soru anlamını edat sağlar.
- mı/mi yoksa soru anlamını hangi soru sözcüğü varsa o sağlar (sıfat veya zamir).
KPSS İpucu: KPSS'de sözcük türleri soruları genellikle "Altı çizili sözcüklerin türü sırasıyla hangisinde doğru verilmiştir?" veya "Yukarıdaki metinde aşağıdakilerden hangisi yoktur?" biçiminde gelir. Bu soruların anahtarı sıfat-zamir ve edat-bağlaç ayrımlarını net bilmektir.
Anahtar Bilgiler
- Sözcük türleri isim soylu (isim, sıfat, zamir, zarf), fiil soylu (fiil) ve edat soylu (edat, bağlaç, ünlem) olmak üzere üç gruba ayrılır.
- Sıfat ismin ÖNÜNE gelir; zamir ismin YERİNE kullanılır. Bu ayrım KPSS'de en çok sorulan konudur.
- İsme soru sorarsan sıfatı, fiile/fiilimsiye soru sorarsan zarfı bulursun.
- "İle" sözcüğünün yerine "ve" koy: olduysa bağlaç, olmadıysa edattır.
- "Doğru" sözcüğü -e doğru biçiminde edat, ismin önünde sıfat, fiilin önünde zarftır.
- "Başka" sözcüğü -den başka biçiminde edat, ismin önünde sıfat, fiilin önünde zarftır.
- Türkçede 4 ayrı "ki" vardır: sıfat yapan (bitişik), ilgi zamiri (bitişik, önünde M/N), bağlaç (ayrı, iki cümle arasında), edat (ayrı, cümle sonunda).
- Ayrı yazılan de/da her zaman bağlaçtır; bitişik yazılan -de/-da hal ekidir.
- "Yalnız, ancak, bir, tek" sözcüklerinin yerine "sadece" konulabiliyorsa zarftır; "ama/fakat" anlamındaysa bağlaçtır.
- "Bir" sözcüğü niteleme sıfatından önce gelirse sayı sıfatı, sonra gelirse belgisiz sıfattır.
- Fiilde yapı sorusu geldiğinde kip eklerini çıkar; yapım eki yoksa basit, varsa türemiş, birden fazla sözcükten oluşmuşsa birleşiktir.
- Çekimli fiil = fiil kökü + kip eki (9 kip) + kişi eki (6 kişi). Haber kipleri zaman, dilek kipleri tasarı bildirir.
- -lar/-ler eki her zaman çoğul anlamı vermez: benzerleri, abartma, her zaman, aile anlamları da verebilir.
- Adlaşmış sıfat yalnızca niteleme sıfatıyla yapılır; belgisiz sözcüklerle yapılan "bazıları, birkaçı" gibi kullanımlar belgisiz zamirdir.
- Edat grubu cümlede sıfat, zarf veya isim görevinde kullanılabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Sözcük Türleri — İsim, Sıfat, Zamir, Zarf, Fiil ve Diğerleri konusu KPSS sınavında çıkar mı?
Evet, Sözcük Türleri — İsim, Sıfat, Zamir, Zarf, Fiil ve Diğerleri konusu KPSS sınav müfredatında yer almaktadır. SoruCozme'de bu konuya özel test soruları ve konu anlatımı bulunmaktadır.
Sözcük Türleri — İsim, Sıfat, Zamir, Zarf, Fiil ve Diğerleri konusunda test çözebilir miyim?
Evet, Sözcük Türleri — İsim, Sıfat, Zamir, Zarf, Fiil ve Diğerleri konusunda SoruCozme platformunda ücretsiz test soruları mevcuttur. Konu anlatımını okuduktan sonra hemen test çözerek öğrendiğinizi pekiştirebilirsiniz.
SoruCozme'de kaç soru ve kaç konu var?
SoruCozme platformunda 13.700+ soru ve 299 konu bulunmaktadır. KPSS, DGS, YDS, TYT, Ehliyet, İngilizce ve Açık Öğretim sınavlarına yönelik tüm içerikler ücretsizdir.