Osmanlı Devleti Kuruluş ve Yükselme Dönemi

Osmanlı Devleti 1299 yılında Osman Bey tarafından Söğüt (Bilecik) ve Domaniç (Kütahya) arasındaki bölgede bir uç beyliği olarak kurulmuştur. Ertuğrul Gazi'nin Türkiye Selçuklu Devleti'nden yurtluk olarak aldığı bu topraklarda Osmanlılar, Bizans sınırına konumlanmıştır.

Osmanlı Devleti'nin kısa sürede büyümesinin temel nedenleri:

• Bizans'ın zayıflığı: Bizans'ta Kantakuzen ve Palaiologos aileleri arasındaki taht kavgaları; tekfurların merkezi dinlememesi ve halka ağır vergi yüklemesi
• Gaza ve cihat ruhu: Osmanlı savaşçılarının fetih motivasyonu ve manevi güç
• Yetenekli padişahlar: Kuruluştan Kanuni'ye kadar neredeyse tüm hükümdarlar güçlü liderlerdir
• Anadolu beylikleriyle başlarda iyi geçinme: Parayla satın alma (Hamitoğulları), çeyiz yoluyla toprak edinme (Germiyanoğulları), taht kavgalarından yararlanma (Karesioğulları)
• Avrupa'nın bölünmüşlüğü: Yüzyıl Savaşları (1337-1453), Ortodoks-Katolik çatışması, Balkanların siyasi parçalanmışlığı
• İskan, istimalet ve tımar politikaları: Fethedilen bölgelerin kalıcı hale getirilmesi
• Güçlü merkezi otorite: Taht kavgalarına rağmen devlet yapısının korunması

Osmanlı'nın Kuruluşunda Destek Veren Gruplar

• Gazian-ı Rum: Anadolu gazileri (savaşçı alperenler)
• Abdalan-ı Rum: Anadolu dervişleri ve ozanları
• Fakhian-ı Rum: Anadolu bilim ve hukuk insanları
• Bacıyan-ı Rum: Anadolu kadınları (Ahi Evran'ın eşi Fatma Kadın önderliğinde)
• Ahiler: Esnaf ve zanaatkar teşkilatı
• Alperenler: Samsa Çavuş, Konur Alp, Turgut Alp, Evrenos Gazi gibi yiğit savaşçılar

Osman Bey Dönemi (1299-1326)

Osman Bey, Fahrüddin lakabıyla bilinir. Söğüt ve Domaniç arasındaki bölgeden başlayarak çevredeki Bizans tekfurlarının topraklarını almıştır. Şeyh Edebali'nin kızı Bala Hatun ile evlenerek Ahilerden büyük destek sağlamıştır.

Osman Bey döneminin ilkleri: ilk vergi (bac), ilk kadı ataması (Dursun Fakih), ilk para basımı (mangır/akçe), ilk tımar dağıtımı, Bilecik'teki demir madeninden silah üretimi. Bursa ve İznik'i kuşatmış ancak alamamış, fethi oğlu Orhan'a vasiyet etmiştir.

Orhan Bey Dönemi (1326-1362) - "Kuran" Padişah

Orhan Bey, Sultanü'l Guzat (Gaziler Sultanı) unvanını kullanarak Osmanlı Devleti'nde sultan unvanını kullanan ilk padişah olmuştur. Seyyah Ibn Batuta onu "Türkmen hükümdarlarının en ulusu" diye tanımlamıştır. "Orhan Kuran" diye akılda tutulur çünkü birçok kurumun temeli bu dönemde atılmıştır.

Siyasi olarak 1326'da Bursa'yı, 1329 Maltepe (Palekanon) Savaşı ile Kocaeli Yarımadasını, 1331'de İznik'i, 1337'de İzmit'i almıştır. 1345'te Karesioğullarını alarak hem Anadolu Türk siyasi birliği (ATSB) yolunda ilk adımı atmış hem de deniz gücü kazanmıştır. 1353'te Bizans taht kavgasında Kantakuzen'e yardım karşılığında Çimpe Kalesi alınarak Rumeli'deki ilk toprak parçası elde edilmiştir.

I. Murat, Hüdavendigar (hükümdar) lakabıyla bilinir ve savaş meydanında şehit düşen tek Osmanlı padişahıdır. Kurumsallaşma adına büyük adımlar atmıştır.

Temel Gelişmeler

• 1363 Sazlıdere Savaşı: Edirne fethedilerek başkent yapıldı
• Tımar sistemi: Toprak dağıtımının kurumsallaştırılması
• Pençik sistemi: Savaş esirlerinin 1/5'inin orduya alınması (devşirme sisteminin temeli)
• Yeniçeri Ocağı kuruldu: Kapıkulu ordusunun çekirdeği oluşturuldu
• Rumeli Beylerbeyliği: İlk beylerbeylik kuruldu (Lala Şahin Paşa)
• Hamitoğulları toprakları: 80.000 altın karşılığında satın alındı (İsparta, Yalvaç)
• Germiyanoğulları ile akrabalık: Devlet Sultan, oğlu Bayezid ile evlendirilerek Kütahya bölgesi çeyiz olarak alındı

Önemli Savaşlar

Yıldırım Bayezid (1389-1402)

Ermenek-Kütahya arasını son derece hızlı geçerek Yıldırım lakabını almıştır. Anadolu beyliklerinin çoğunu ele geçirerek Anadolu Türk siyasi birliğini büyük ölçüde sağlayan ilk padişah olmuştur. İstanbul'u kuşatmaya hazırlık için 1397'de Anadolu Hisarı'nı (Güzelce Hisar) yaptırmıştır.

• 1396 Niğbolu Savaşı: Avrupa'nın en büyük Haçlı ordusunu yenerek Avrupa'da büyük ses getirdi. Abbasi Halifesi'nden Sultan-ı Iklim-i Rum unvanını aldı.
• 1402 Ankara Savaşı: Timur'a yenildi ve esir düştü. Bu mağlubiyet Anadolu Türk siyasi birliğini bozdu; beylikler yeniden kuruldu.

Fetret Devri (1402-1413)

Yıldırım Bayezid'in oğulları (Süleyman Çelebi, İsa Çelebi, Musa Çelebi, Mehmet Çelebi) arasında 11 yıl süren taht kavgaları dönemidir. Osmanlı Devleti'nin en zayıf dönemidir. Beylikler yeniden bağımsızlık ilan etmiştir.

Çelebi Mehmet (I. Mehmet, 1413-1421)

Fetret Devri'ne son vererek devleti yeniden toparladığı için Osmanlı Devleti'nin ikinci kurucusu kabul edilir. Düzmece Mustafa isyanı bu dönemde yaşanmış, Mustafa Bizans'a sığınmıştır.

II. Murat (1421-1451)

Balkan hakimiyetini pekiştiren padişahtır. Tahtı iki kez 12 yaşındaki oğlu II. Mehmet'e (Fatih) bırakmış, iki kez geri dönmüştür.

• 1444 Varna Savaşı: Edirne-Segedin Antlaşması'nın bozulması üzerine tahttan inen II. Murat geri çağrıldı ve Haçlıları ağır yenilgiye uğrattı
• 1448 II. Kosova Savaşı: Haçlıların Balkanları geri alma umudunu kesin olarak sona erdirdi

II. Mehmet, 1453'te 21 yaşında İstanbul'u fethederek Fatih unvanını almış ve Orta Çağ'ı sona erdirmiştir. Bizans İmparatorluğu yıkılmış, İstanbul yeni başkent yapılmıştır. 30 yıllık saltanatında 17 ülke fethetmiştir.

İstanbul'un Fethinin Nedenleri

• Anadolu ve Rumeli topraklarının bütünlüğünün sağlanması
• Bizans'ın Osmanlı şehzadelerini kışkırtması (Şehzade Orhan olayı)
• Hz. Peygamber'in hadis-i şerifindeki müjdeye nail olma arzusu
• İstanbul'un bilim ve kültür merkezi olması
• İstanbul Boğazı'ndaki ticaret gelirlerinin elde edilmesi
• Bizans'ın sürekli Avrupa'dan Haçlı ittifakı oluşturmasının engellenmesi

Fetih Hazırlıkları

• Rumeli Hisarı (Boğazkesen) yaptırıldı - Anadolu Hisarı'nın karşısına
• Şahi topları döküldü (Fatih'in tasarımı, Macar Urban'ın dökümü)
• 400 parça donanma hazırlandı
• Karamanoğulları, Venedik, Ceneviz ile saldırmazlık anlaşmaları
• Gemiler karadan yürütülerek Haliç'e indirildi (Bizans'ın zincir savunmasını aşmak için)

Fatih Döneminin Fetihleri

Fatih'in alamadığı yerler: Belgrad ve Rodos. Bu iki yer Kanuni Sultan Süleyman tarafından alınacaktır.

II. Bayezid, Sofu veya Veli lakabıyla anılır. Babası Fatih'in aksine daha pasif bir politika izlemiş, büyük fetih hareketlerinden kaçınmıştır. Ancak donanmaya önem vererek deniz gücünü güçlendirmiştir.

Cem Sultan Olayı

II. Bayezid'in kardeşi Cem Sultan ile yaşanan taht kavgası, bir iç sorunken dış sorun haline gelmiştir. Cem Sultan önce Memlüklere, ardından Rodos şövalyeleri aracılığıyla Papa'ya sığınmıştır. Avrupa, Cem Sultan'ı sürekli bir koz olarak kullanmış; II. Bayezid bu yüzden aktif dış politika izleyememiştir. Cem Sultan 1495'te Napoli'de vefat etmiştir.

Bu dönemde 1484'te Kili ve Akkerman kaleleri alınarak Boğdan sahilleri denetim altına alınmıştır. 1499-1503 Osmanlı-Venedik savaşları yapılmıştır.

Tarihçiler tarafından "8 yıla 80 yıllık iş sığdırmış padişah" olarak nitelendirilen Yavuz Sultan Selim, at üstünden hiç inmemiş bir fatihdir. Babası II. Bayezid'i tahttan indirerek iktidara gelmiş ve doğu siyasetini benimsemiştir.

Seferleri ve Sonuçları

Ridaniye Savaşı'nın Sonuçları

• Halifelik Osmanlı Devleti'ne geçti (teokratik yapı güçlendi)
• Baharat Yolu Osmanlı denetimine girdi
• Kutsal Emanetler Topkapı Sarayı'na getirildi
• Mısır hazineleri İstanbul'a aktarıldı
• Venedik'in Kıbrıs için ödediği vergi artık Osmanlı'ya ödenmeye başladı
• Yavuz, Hadimü'l-Haremeyn (Mekke ve Medine'nin hizmetkarı) unvanını aldı

1519'da Bozoklu Celal (Tokat) ayaklanması yaşandı. Bu, Osmanlı tarihindeki ilk Celali isyanıdır.

Yavuz'un doğu siyasetinde İdris-i Bitlisi çok etkili olmuştur. "Heşt Behişt" (Sekiz Cennet) adlı eserin yazarı olan Bitlisi, Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Irak'taki 25 bölgenin ikna yoluyla Osmanlı idaresine bağlanmasını sağlamıştır.

Kanuni Sultan Süleyman, 46 yıl ile en uzun süre tahtta kalan Osmanlı padişahıdır. Avrupalılar tarafından "Muhteşem Süleyman" (The Magnificent), Osmanlı tarihinde ise adaleti nedeniyle "Kanuni" olarak anılmıştır. Fatih'in tamamlayıcısıdır; Fatih'in alamadığı Belgrad ve Rodos'u almıştır.

Batı Seferleri (Avusturya ve Macaristan)

• 1521 Belgrad'ın Fethi: Orta Avrupa'nın kapısı açıldı
• 1522 Rodos'un Fethi: Fatih'in kuşatıp alamadığı ada (St. Jean şövalyeleri Malta'ya sürüldü)
• 1526 Mohaç Savaşı: 2 saatte Macaristan yenildi; Macar Kralı öldü
• 1529 I. Viyana Kuşatması: Kış şartları ve ağır topların getirilememesi nedeniyle alınamadı
• 1532 Alman Seferi: Şarlken karşısına çıkamadı
• 1533 İstanbul Antlaşması (İbrahim Paşa Antlaşması): Avusturya Arşidükü Ferdinand, Osmanlı sadrazamına protokolde denk sayıldı. Bu siyasi üstünlük 1606 Zitvatorok Antlaşması'na kadar sürdü.

Doğu Seferleri (İran - Safaviler)

• 1534-1535 İrakeyn (İki Irak) Seferi: Bağdat alındı
• 1555 Amasya Antlaşması: İran ile yapılan ilk resmi antlaşma

Deniz Seferleri

• 1538 Preveze Deniz Zaferi: Barbaros Hayrettin Paşa, Andre Doria komutasındaki Haçlı donanmasını yendi. Akdeniz Türk gölü oldu. (29 Eylül Donanma Günü)
• 1560 Cerbe Deniz Savaşı: Piyale Paşa, Kuzey Afrika hakimiyetini pekiştirdi
• 1538-1553 Hint Deniz Seferleri: Portekizlilere karşı 4 sefer düzenlendi; okyanus tipi gemilerin olmaması, Gücerat Sultanlığı'nın destek vermemesi ve bölgenin bilinmemesi nedeniyle başarısız oldu

Kapitülasyonlar

1535'te Fransa'ya ilk kapitülasyonlar verildi. Başlangıçta Akdeniz ticaretini canlandırmak ve coğrafi keşiflerin etkisini azaltmak amacıyla verilen bu ticari ayrıcalıklar, zamanla Osmanlı ekonomisinin zayıflamasına yol açacaktır.

Kanuni, 1566'da son seferi olan Zigetvar kuşatması sırasında vefat etmiştir. Ölümü ordudan gizlenerek kale fethedilmiştir.

Kanuni'nin vefatından sonra tahta çıkan II. Selim (Sarı Selim, 1566-1574) ve III. Murat (1574-1595) dönemlerinde devlet yönetimi büyük ölçüde Sokullu Mehmet Paşa'nın elindeydi. Sokullu'nun sadrazamlık dönemi (1565-1579) yükselmenin son parlak sayfalarını oluşturur.

Sokullu Dönemi Gelişmeleri

• 1571 Kıbrıs'ın Fethi: Venediklilerden alındı (II. Selim dönemi)
• 1571 İnebahtı Deniz Savaşı: Osmanlı donanması Haçlı donanması tarafından yakıldı. Sokullu'nun ünlü sözü: "Biz sizden Kıbrıs'ı alarak kolunuzu kestik, siz donanmamızı yakarak sakalımızı tıraş ettiniz. Kesilmiş kol bir daha bitmez ama tıraş edilen sakal daha gür çıkar."
• 1574 Tunus'un kesin fethi: İspanyollardan alındı
• Don-Volga Kanal Projesi: Karadeniz ile Hazar Denizi'ni birleştirme girişimi (tamamlanamadı)
• Süveyş Kanal Projesi: Akdeniz ile Kızıldeniz'i birleştirme girişimi (tamamlanamadı)

Osmanlı'nın Doğuda En Geniş Sınırları

1590 Ferhat Paşa Antlaşması ile Osmanlı Devleti doğuda en geniş sınırlarına ulaşmıştır (Hazar Denizi'ne kadar). Bu antlaşma III. Murat döneminde imzalanmıştır.

Sokullu Mehmet Paşa'nın 1579'da suikaste uğraması ile yükselme dönemi sona ermiştir. Bu tarihten sonra duraklama dönemi başlar.

Osmanlı Devleti'nin fethettiği toprakları kalıcı hale getirmesinde üç temel politika etkili olmuştur:

1. İskan (Yerleştirme ve Şenlendirme)

• Anadolu'dan Rumeli'ye Türkmen ailelerin göç ettirilmesi
• Genellikle gönüllülük esasına göre yapılır
• İskana tabi olanlara toprak, tarım araçları verilir; vergiden muaf tutulur
• Soğuk bölgeden gelenler soğuk bölgelere, sıcak bölgeden gelenler sıcak bölgelere yerleştirilir
• Kan davalı aileler birbirinden uzaklaştırılarak Anadolu'da huzur sağlanır
• Fethedilen bölgelerde yeni Müslüman köyler kurulur, Hristiyan köylerine dokunulmaz
• Cami, medrese, hamam, çeşme, köprü gibi imar faaliyetleri yapılır (şenlendirme)

2. İstimalet (Gönül Alma)

• Fethedilen bölgelerdeki gayrimüslim halkın dinine, diline, geleneklerine dokunulmaz
• Kiliselerin tamiri, dini bayramların kutlanması desteklenir
• Vergi yükleri hafifletilir (Bizans tekfurlarının ağır vergilerinin yerine)
• Hoşgörü ve karşılıklı güven ile halkın Osmanlı'ya ısındırılması sağlanır
• Bu politika sayesinde Osmanlı Balkanlarda 400-500 yıl hüküm sürmüştür

3. Tımar Sistemi

• Fethedilen topraklar sipahilere dağıtılarak hem asker yetiştirilir hem tarım sürekliliği sağlanır
• Toprak boş kalmaz, üretim devam eder
• Sipahi bölgenin güvenliğini sağlar

Kuruluş Dönemi Savaşları

Yükselme Dönemi Savaşları ve Antlaşmaları

Padişah-Unvan Eşleştirmeleri

Sık Sorulan "İlk"ler

• İlk Osmanlı-Bizans savaşı: 1302 Koyunhisar (Bafeus) - Osman Bey
• Sultan unvanını kullanan ilk padişah: Orhan Bey
• Rumeli'ye geçişi sağlayan ilk üs: Çimpe Kalesi (1353)
• ATSB yolunda ilk adım: Karesioğullarının alınması (1345)
• Donanma gücü kazanma: Karesioğulları (Orhan Bey)
• Savaşta şehit düşen tek padişah: I. Murat (I. Kosova, 1389)
• Esir düşen tek padişah: Yıldırım Bayezid (Ankara, 1402)
• ATSB'nin kesin sağlanması: 1515 Turnadağ (Yavuz Sultan Selim)
• İran ile ilk resmi antlaşma: 1555 Amasya (Kanuni)
• Karadeniz Türk gölü: 1475 Kırım'ın fethi (Fatih)
• Akdeniz Türk gölü: 1538 Preveze (Kanuni)
• Doğuda en geniş sınır: 1590 Ferhat Paşa Antlaşması (III. Murat)