Osmanlı Devleti Kültür ve Uygarlığı

Osmanlı Devleti'nin yönetim anlayışı uc temel kaynaktan beslenmiştir: Orta Asya Türk gelenekleri, İslam'in getirdiği esaslar (seri kurallar) ve fethedilen bölgelerin yerel uygulamaları. Bu uc kaynak bir arada, Osmanlı'nin özgün devlet yapısını oluşturmuştur.

Osmanlı Devleti'nin resmî adı Devlet-i Aliye (Yuce Devlet) idi. Avrupakilar tarafından Ottoman veya Atman, beylik donemindeki adı ise Osmanoğulları olarak bilinirdi. Devletin oluşumunda dört temel unsur bulunmaktaydı: halk, hâkimiyet, ulke ve teşkilat. Bu unsurların herhangi biri eksik olursa beylik seviyesinde kalınır, devlet olamazdi.

Osmanlı padişahları ok haricinde İslam oncesinden gelen tum sembol ve alametleri kullanmıştır: sikke, tugra, otag, tu, sorguc, kamci, berge, kemer ve diğer birçoğu. Bu semboller padişahın hâkimiyetinin görsel işaretidir.

Hukumdar ve Veraset Sistemi

Osmanlı padişahları kut anlayışı geleneğini sürdürmüşlerdir. Hakimiyet hakkı Osmanoğulları ailesine aittir. Padisahlar; Bey, Gazi, Han, Sultan, Padişah, Hudavendigar, Emir gibi unvanlar kullanmıştır.

Veraset Değişiklikleri

Dönem	Veraset Anlayisi
Osman Bey	Ulke hanedanin ortak malidir
I. Murat	Ulke hukumdar ve oğullarına aittir
Fatih Sultan Mehmet	Ulke padişahındır (Kanunname-i Al-i Osman)
I. Ahmet	Ekber ve Erses sistemi (en büyük ve en akilli)

Padisahin Yetki ve Gorevleri

• Ferman: Herhangi bir konuda verdigi yazılı emir
• Hatt-i Humayun: Padisahin kendi eliyle yazdığı özel emirler
• Yasakname: Herhangi bir şeyi yasaklayan padişah emri (örnek: IV. Murat'in alkol ve tutun yasağı)
• Musadere: Haksiz kazanc sağlayan memurun malına devletin el koymasi
• Beratname: Gorev ataması veya maas bağlanması
• Adaletname: Bir bölgede haksızlığı gidermek için çıkarılan emir
• Amanname: Siginan kişiye koruma (himaye) saglanmasi
• Kulluk Hakki: Devsirilmis memurlari yargılama ve ölüm fermani verme hakkı

Şehzade Eğitimi

Şehzadeler 7 yaşında eğitim hayatına başlar, 12 yaşında sancağa gönderilirdi. Baslarinda lala (Selcuklu'da atabey, İslam oncesinde inanc inal) adı verilen devlet adamlari bulunurdu. Sancaga giden şehzadeler Celebi Sultan unvanını alirdi.

Önemli şehzade sancakları: Manisa, Amasya, Trabzon, Kütahya, Bolu, Konya, Antalya, Corum, Cankiri, Kefe (Kirim). Balkanlara şehzade gönderilmezdi çünkü isyan durumunda ulkenin bölünme riski vardı.

Divan-i Humayun

Divan-i Humayun, Osmanlı'nin en yüksek karar organidir. Orhan Bey döneminde kurulmuş, II. Mahmut döneminde kaldırılarak yerine Nazirliklar (Bakanlıklar) getirilmistir. Divan; yönetim, yargi, maliye ve askeri kararların alındığı çok işlevli bir kurumdur. Bugunku anlayışla Bakanlar Kurulu, Yargitay ve Danistay işlevlerini bir arada görmüştür.

Fatih Sultan Mehmet'e kadar divana padişah başkanlık etmistir. Fatih'ten sonra başkanlık sadrazama devredilmis, padişah divani kafes arkasinda dinlemistir. Sadrazam sefere ciktiginda yerine Sadaret Kaymakami (Sadaret Kethudasi) bakaridi — bu görev iciisleri bakanlığı işlevini görürdü.

Divanda son soz her zaman padişaha aittir. Padişah kararları onaylar, değiştirir veya reddedebilirdi. Bu nedenle divan bir danisma ve karar organi olmakla birlikte mutlak yetki padisahta kalirdi.

Divan Üyeleri

Uye	Görevi	Önemli Bilgi
Sadrazam (Vezir-i Azam)	Padisahin mutlak vekili, basbakan	Padişah muhru tasir, sefere ciktiginda Serdar-i Ekrem unvanı alir. Emirlerine buyruldu denir.
Vezirler	Devlet bakanlari (Kubbe alti vezirleri)	Sayilari zamanla artmıştır (1'den 9'a). İlk vezir: Alaaddin Pasa (Orhan Bey'in ağabeyi)
Defterdar	Mali isler, bütçe, maas hesapları	Günümüz maliye bakani. Rumeli ve Anadolu olarak ikiye ayrildi.
Kazasker	Adalet ve eğitim işleri	Kadi ve müderris atamaları yapar. Tuttugu deftere Ruznamce denir. Dogastan Müslüman olmak sarttir.
Nisanci	Tugra, tahrir, tapu-kadastro	Tahrir defterlerini tutar, timar dağıtır, orfi hukukun divan temsilcisidir.
Reisulkuttap	Dis işlerden sorumlu	17. yüzyılda nisancidan ayrılarak bağımsızlaşmıştır. Divan gundemini hazırlar.
Kaptan-i Derya	Deniz kuvvetleri komutani	Dogal uye değildir, İstanbul'dayken katılır. Divana ilk uye olan: Barbaros Hayrettin Pasa (Kanuni dönemi).

Osmanlı toplumu yönetim açısından iki ana gruba ayrılırdı: Beraya (yöneticiler) ve Reaya/Teba (yönetilenler). Yonetici sınıf kendi içinde uc zümreye ayrılırdı:

Uc Yonetici Sınıf

Sınıf	Anlamı	Üyeleri	Yetiştiği Kurum
Seyfiye	Kilic (askeri/yönetim)	Padişah, Sadrazam, Vezirler, Beylerbeyi, Sancak Beyi, Timarlı Sipahi, Yeniceri Agasi, Kaptan-i Derya	Enderun ve diğer askeri kurumlar
Ilmiye	Ilim (din, hukuk, eğitim)	Şeyhülislam, Kazasker, Kadi, Müderris, Naip, Nakibul Esraf	Medreseler
Kalemiye	Kalem (yazisma, mali isler)	Defterdar, Nisanci, Reisulkuttap, Katipler	Kalemiye burosu

Millet Sistemi

Osmanlı Devleti, farklı din ve mezheplere mensup toplulukları millet olarak tanımlamıştır. Her milletin kendi dini lideri, yargi sistemi ve eğitim kurumları vardı. Rum, Ermeni ve Yahudi milletleri bu sistemin en belirgin örnekleridir. Bu anlayis Nizam-i Alem (dünya düzenini sağlamak) ilkesiyle desteklenmiştir.

Devşirme Sistemi

Gayrimüslim ailelerden alınan erkek çocuklar Müslüman yapilarak devlet hizmetine yetiştirilirdi. Bu sistem Kapikulu Ocagi'nin temel asker kaynağıydı. Devşirme öncesi asker temini pencik sistemi (savas esirlerinin bestebiri) ile yapiliyordu. Pencik sistemini oneren kisi Molla Rüstem ve Candarli Kara Halil Hayrettin Pasa'dir.

Osmanlı Devleti'nde topraklar uc ana kategoriye ayrılmıştır:

1. Mülk Arazi (Özel Mülkiyet)

Sahiplerinin tum haklarina sahip olduğu topraklardir. Satiş, bağış, miras yoluyla devredilebilir.

2. Miri Arazi (Devlet Arazisi)

Mulkiyeti devlete ait olan ve en geniş yer kaplayan toprak çeşididir. Gelirlerine gore dört gruba ayrılır:

Tur	Yıllık Gelir	Kime Verilir
Has	100.000 akce ve uzeri	Padişah, şehzade, sadrazam, vezir, beylerbeyi
Zeamet	20.000 - 100.000 akce	Sancak beyleri, kadi, subasi gibi orta duzey yöneticiler
Timar	3.000 - 20.000 akce	Timarli sipahiler (eyalet askerleri)
Mukataa (Iltizam)	Degisken	Geliri vergi usulü ile toplanır (multezimler araciligiyla)

3. Vakif Arazi

Gelirleri bilim, eğitim, sağlık ve sosyal hizmetlere ayrılan topraklardir. Vakif arazileri alınamaz, satılamaz ve mülk edinilemez. Camiler, medreseler, hastaneler, imarethaneler, kervansaraylar ve cesme gibi hayır kurumları vakif gelirleriyle finanse edilirdi.

Vakif sistemi Osmanlı'nin sosyal devlet anlayisinin temelini oluşturmuştur. Bir padişah veya zengin bir kisi toprağını vakfettiginde, bu toprağın geliri artik sonsuza kadar belirlenen amaca hizmet ederdi. Boylece eğitim, sağlık ve sosyal yardim hizmetleri devlet bütçesine yuk olmadan sürdürülebilirdi. Vakiflarin denetimini mutevelli adı verilen yöneticiler yapardi.

Salyaneli ve Salyanesiz Eyaletler

Salyanesiz (maaşsız) eyaletler: Timar sistemi uygulanan, topragi verimli bölgeler. Anadolu, Rumeli, Karaman, Sivas, Halep, Sam, Diyarbakir, Erzurum, Bosna, Budin, Kibris, Trabzon vb.

Salyaneli (maaşlı) eyaletler: Timar uygulanmayan, memurlara yıllık maas verilen bölgeler. Misir, Tunus, Cezayir, Trablusgarp, Bagdat, Basra, Habes, Yemen vb.

Salyaneli eyaletlerde vergi toplama islemi iltizam sistemiyle yapılırdı. Devlet vergi toplama hakkini açık artirma ile en yüksek teklifi veren kişiye (multezim) devrederdi. Multezim muaccele bedeli ödeyerek ihaleye girerdi.

Osmanlı ordusu uc ana birlikten oluşurdu: Kapikulu Askerleri (merkez), Eyalet Askerleri (tasra) ve Yardımcı Kuvvetler (bağlı devlet ve beylik ordulari). Osmanlı ordusunun bu uc kanatlı yapısı, devletin hem ic hem dış güvenliği etkin sekilde saglamasini mumkun kilmistir. Kapikulu askerleri daimi ve profesyonel bir ordu iken, eyalet askerleri savas zamaninda toplanır ve baris zamaninda tarlalarinda çalışırdı.

Kapikulu Askerleri (Merkez Ordusu)

Sarayda yetistirilen, devletten uc ayda bir ulufe maasi alan askerlerdir. Devşirme sistemiyle oluşturulurdu.

Kapikulu Piyadeleri

• Yeniceri Ocagi: En önemli birliktir. Bektasi Ocagi'na bağlıdır, pirleri Haci Bektas-i Veli'dir. Sefere çıkmadan once okudukları duaya gulbank denir. 1826'da II. Mahmut tarafından kaldırılmıştır.
• Cebeci Ocagi: Silah bakim ve onarim
• Topcu Ocagi: Top ve muhimmat
• Humbaraci Ocagi: El bombasi ve mayin
• Lagimci Ocagi: Tunel ve siper kazma

Kapikulu Suvarileri

Sipah, Silahtar, Ulufeciler, Garipler olarak dört bölüme ayrılır. Maaslari culus bahsisi olarak ödenirdi.

Eyalet Askerleri (Tasra Ordusu)

Timarli sipahiler ordunun en kalabalik kısmını oluşturur, geçimlerini timarlardan sağlarlar, devletten maas almazlardi. 17. yüzyıldan sonra timar sistemi bozulunca ücretli asker olan Sekban/Saruca birlikleri kurulmuştur. 19. yüzyılda II. Mahmut tarafından Redif birlikleri olusturulmustur.

• Akincilar: Sinir boylarinda keşif ve yıpratma saldırıları yapan hafif süvarilerdir.
• Azaplar: Bekar Türk genclerinden oluşan piyade birliği
• Deliler: Cesur savaşçılardan oluşan özel birlik

Deniz Kuvvetleri

Osmanlı denizciligi Karesioğullarının alınmasıyla başlamıştır. Komutanina Kaptan-i Derya, askerlerine Levent denir.

İlk kaptan-i derya: Karamursel Alp (Orhan Bey dönemi). Divana uye olan ilk kaptan-i derya: Barbaros Hayrettin Pasa (Kanuni dönemi).

İlk tersane: Karamursel'de (Orhan Bey dönemi). Diger önemli tersaneler: Gelibolu, Sinop, İstanbul, Izmit, Trabzon, Kefe.

Unlu denizciler: Piri Reis (Kitab-i Bahriye), Seydi Ali Reis (Miratul Memalik), Turgut Ali Reis, Barbaros Hayrettin Pasa, Oruc Reis, Burak Reis, Piyale Pasa.

Osmanlı Devleti'nde hukuk sistemi iki ana kaynaktan oluşurdu:

1. Seri Hukuk

Kuran, Sunnet, Icma ve Kiyas'a dayanan İslam hukukudur. Evlenme, bosanma, miras, ibadet ve kişiler arası ilişkiler bu hukukla düzenlenmiştir.

• Şeyhülislam: Ilmiye sınıfının başı, fetva verme yetkisine sahip en yüksek dini otorite
• Kadi: Yargilama, nikah, vasi tayini, noter işlemleri gibi görevleri üstlenmiştir
• Muftu: Dini konularda fetva veren yetkili

2. Orfi Hukuk

Padisahin çıkardığı, İslam hukukunun kapsamadığı devlet işlerini düzenleyen kanunlardir. Ceza hukuku, vergi düzenlemeleri, toprak idaresi ve askeri isler orfi hukukun kapsamındadır.

• Orfi hukukun divandaki temsilcisi Nisanci'dir.
• Orfi hukukun en büyük uygulayicisi Sadrazam'dir.
• Kanunname-i Al-i Osman: Fatih Sultan Mehmet'in çıkarttığı en kapsamli kanun. Kardes katline izin veren madde "Nizam-i Alemin devami için" gerekce gösterilerek bu kanunnamede yer almistir.

Osmanlı eğitim sistemi uc kademeden oluşurdu. Eğitim büyük ölçüde vakiflar tarafından finanse edilmiş, öğrencilere burs ve yatılı barınma imkani sağlanmıştır. Bu sistem sayesinde yoksul ailelerden gelen yetenekli öğrenciler de yüksek dereceli eğitim gorebilmistir.

1. Sibyan Mektepleri (İlkokul)

4-6 yas arası çocuklar için açılan, eğitimin ilk basamağıdır. Okuma-yazma, temel din bilgisi ve ahlak eğitimi verilirdi. Okulun ilk gunu yapılan torenlere amin alayı denirdi.

2. Medreseler (Orta ve Yuksek Eğitim)

Osmanlı'nin en temel eğitim kurumlarıdır. İlk medrese Orhan Bey döneminde İznik'te açılmıştır (İznik Orhaniyesi). Gunumuze ulaşan en eski medrese Süleyman Pasa Medresesi'dir.

• İlk müderris: Davud-u Kayseri
• Eğitim dili: Arapca
• Sınıf geçme sistemi: Kitap geçme usulü
• Medrese dereceleri (20'li, 30'lu, 40'li, 50'li, 60'li, 70'li) ogretmenin aldigi akce maasini gösterir
• Ogrencinin köyüne gidip halka ders anlatmasına cerre çıkmak denir
• Başarısız öğrenciye tasraya cikma cezasi verilirdi

Önemli medreseler:

• Sahn-i Seman Medreseleri — Fatih dönemi, günümüz ilahiyat fakultesi düzeyinde
• Süleymaniye Medreseleri — Kanuni dönemi, en gelişmiş medrese sistemi

17. yüzyıldan sonra aklî (pozitif) bilimlerden bazi dersler kaldırılmış, sadece naklî (dini) dersler ağırlıklı hale gelmiştir. Bu durum medreselerin gerileme nedenlerinden biridir.

3. Enderun Mektebi (Saray Okulu)

Devşirme sistemiyle alınan yetenekli çocukların devlet adami olarak yetiştirilmesi için kurulan seçkin okuldur. Enderun'dan sadrazam, vezir, beylerbeyi gibi ust duzey yöneticiler yetişmiştir.

İhtisas Medreseleri

• Darul Kurra: Kuran öğretimi
• Darul Hadis: Hadis öğretimi
• Darul Tip: Tip eğitimi (Hekim yetistirme)
• Darul Hendese: Muhendislik eğitimi

Medreseyi bitiren kişiler kadi, müderris, hekim, mühendis veya nisanci olarak görev yapabilirdi. Atanmayi bekleyen muderrise mülazım denirdi.

Lonca Teşkilatı

Esnaf ve zanaatkarlarin oluşturduğu mesleki örgüttür. Ahilik geleneğinin devami niteliğindedir. Lonca sistemi sayesinde üretim standartlari belirlenir, haksız rekabet önlenir, mesleki eğitim ve sosyal dayanisma sağlanırdı. Her meslek dalının (terzi, kunduracı, bakırcı, kasap vb.) ayri bir loncasi bulunurdu.

• Her meslegin kendi loncasi vardı
• Uretim kalitesi ve fiyat denetimi sağlanırdı
• Çırak, kalfa, usta seklinde hiyerarşik yapiya sahipti
• Kaliteyi belirlemek için gedik sistemi uygulanırdı
• Lonca başkanına Kethuda (Kahya), yardımcısına Yiğitbaşı denir

Narh Sistemi

Devletin piyasadaki malların fiyatlarını belirlemesi uygulamasıdır. Narh sayesinde halk ucuz mal temin eder, stokçuluk ve karaborsacılık önlenirdi. Carsi ve pazarlarda denetim yapan görevliye muhtesip denir. Muhtesip ölçü ve tartıları kontrol eder, hileli mal satanlara ceza verirdi.

Narh sistemi modern ekonomide fiyat tavani uygulamasinin ilk örneklerinden biridir. Devlet ozellikle ekmek, et, un gibi temel gida maddelerinin fiyatini belirleyerek halk arasında ekonomik adaleti saglamaya çalışmıştır. Ancak Sanayi Devrimi sonrasında serbest piyasa anlayisinin yayilmasiyla narh sistemi işlevini yitirmistir.

Vergi Sistemi

Seri Vergiler

• Osur: Müslümanlardan ürünlerinin 1/10'u oranında alınan vergi
• Harac: Gayrimüslimlerden ürünlerinin 2/10'u oranında alınan vergi
• Cizye: Gayrimüslimlerin askerlik yapmadiklari için ödedikleri baş vergisi vergisi. Kadinlardan, çocuklardan, din adamlarindan alınmaz.
• Zekat: Müslümanlardan mal varligi uzerinden 1/40 oranında alınan vergi

Orfi Vergiler

• Agil: Kucukbas hayvanlarin barınağından alınan vergi
• Adet-i Agnam: Kucukbas hayvanlardan alınan 1/40 oranında vergi
• Bac: Pazar vergisi (Osman Bey döneminden gelen ilk Osmanlı vergisi)
• Cift Bozan: Tarimi terk edenlerden alınan ceza vergisi (mazeretsiz 2 yil ekmezse cift bozan vergisi, 3 yil ekmezse toprak elinden alınır)
• Ispenc: Gayrimüslimlerin ödedikleri toprak vergisi
• Imdadiye: Olağanüstü durumlarda halktan toplanan vergi (Seferiye - savas için, Hazeriye - baris zamaninda, Cihadiye - cihat için)
• Avariz: Savas, afet gibi olaganustu durumlarda geçici olarak konulan ancak kalıcı hale gelen vergi
• Derbent: Gecit ve koprülerden alınan vergi

İlk Kagit Para

Osmanlı Devleti'nde ilk kagit para (Kaime) Abdulmecit döneminde basılmıştır.

Bilim İnsanları ve Eserleri

• Aksemsettin: Fatih Sultan Mehmet'in hocası, mikrobun varlığını ilk keşfeden bilim insanı ("Maddetul Hayat" eseri)
• Piri Reis: "Kitab-i Bahriye" adlı denizcilik kitabı, ilk dünya haritasının sahibi
• Seydi Ali Reis: "Miratul Memalik" (Ulkelerin Aynasi) adlı eserinde Hint Denizi seferlerini anlatmıştır
• Kocu Bey: IV. Murat'a devletin gidişatıyla ilgili ünlü risalesini sunmuştur. Devletin bozulma nedenlerini ve çözümlerini içeren bu rapor tarihi açıdan çok değerlidir.
• Naima: Osmanlı Devleti'nin ilk resmî tarih yazıcısı (vakanüvis). Önceki tarih yazıcılarına sehnamecidir denirdi.
• Erzurumlu Ibrahim Hakki: Matematik, astronomi ve astroloji alanlarıyla ilgilenmiş, "Marifetname" adlı eserini yazmıştır. Siirt Tillo'daki ışık olayiyla (hocası Ismail Fakirullah'in türbesine güneş ışığı düzeneği) ünlüdür.
• Hezarfen Ahmet Celebi: İnsanlık tarihinde ilk başarılı uçuşu gerçekleştirmiştir (IV. Murat dönemi, Galata Kulesi'nden Uskudar'a).
• Lagari Hasan Celebi: Dünyada roketle uçan ilk insan (IV. Murat dönemi).
• Humbaracı Ahmet Paşa: Gerçek adı Kont de Bonneval, Batı'dan getirilen ilk teknik subay (I. Mahmut dönemi). Humbara ocağını ıslah etmiş, Hendesehane'yi açmıştır.
• Evliya Çelebi: 17. yüzyılda on ciltlik Seyahatname adlı eseriyle ünlü Osmanlı gezginidir. Osmanlı coğrafyasının en kapsamlı gezi kaydıdır.
• Takiyüddin: III. Murat döneminde İstanbul'da ilk Osmanlı rasathanesini kurmuştur. Rasathane kısa süre sonra yıktırılmıştır.
• Osman Hamdi Bey: Güzel Sanatlar Akademisi'nin kurucusu; Silah Satıcıları ve Kaplumbağa Terbiyecisi adlı eserleriyle ünlü ressamdır.
• Nedim: Lale Devri'nin en ünlü şairidir. Şiirlerinde İstanbul'un güzelliklerini işlemiştir.

Osmanlı Mimarî ve Sanat

Mimar Sinan, Osmanlı'nin en büyük mimarlıdır ve dünya mimarî tarihinin de en önde gelen isimlerinden biridir. Kanuni Sultan Süleyman, II. Selim ve III. Murat dönemlerinde bas mimarlik yapmış, 50 yılı aşkın süreli kariyerinde 300'u aşkın eser vermiştir. Sinan'in eserleri yalnızca İstanbul'da değil, Edirne'den Mekke'ye, Belgrad'dan Bagdat'a kadar geniş bir coğrafyaya yayılmıştır.

• Çıraklık eseri: Şehzadebaşı Camii (İstanbul)
• Kalfalık eseri: Süleymaniye Camii (İstanbul)
• Ustalık eseri: Selimiye Camii (Edirne)

Osmanlı Sanat Dalları

• Minyatür: El yazması kitapları süsleyen, derinliksiz (perspektifsiz) resim sanatı
• Hat: Güzel yazı sanatı
• Ebru: Su yüzeyinde boyalarla yapılan bezeme sanatı
• Tezhip: Kitap ve belgeleri altın varakla süsleme
• Çini: İznik ve Kütahya merkezli seramik sanatı
• Cilt: Kitap kaplama sanatı

Sosyal ve Sivil Kurumlar

• Donanma Cemiyeti: Halktan para toplayarak Osmanlı donanmasını güçlendirmeyi amaçlayan cemiyet
• Hilal-i Ahmer (Kızılay): Yaralı ve hasta cemiyeti olarak kurulmuştur
• Himaye-i Etfal (Çocuk Esirgeme Kurumu): Çocukların korunmasını amaçlayan kurum
• Darulaceze: Kimsesizlerin, yaşlı ve bakıma muhtaçların barınmasını sağlayan kurum
• İmarethaneler: Yoksullara yemek dağıtımları yapılan kurumlar

Osmanlı Sarayları

• Topkapı Sarayı: Fatih Sultan Mehmet tarafından yaptırılmış, 19. yüzyıla kadar devletin yönetim merkezidir. Enderun (iç saray) ve Birun (dış saray) olmak üzere iki bölümden oluşur.
• Dolmabahçe Sarayı: Abdülmecit döneminde yapılmış, Batılı tarzda inşa edilen ilk Osmanlı sarayıdır.

Külliye ve Ticaret Yapıları

• Külliye: Cami etrafında medrese, kütüphane, hastane, hamam, imaret gibi yapıları barındıran mimari topluluktur.
• Bedesten: Değerli malların (mücevher, ipekli kumaş vb.) satıldığı, güvenliği en üst düzeyde olan kapalı çarşı yapısıdır.
• Kervansaray: Ticaret yolları üzerinde yolculara konaklama imkânı sağlayan yapılardır.

Matbaa ve Basın

İlk Osmanlı matbaası 1727'de İbrahim Müteferrika tarafından kurulmuştur (Lale Devri). İlk basılan eser Vankulu Lügatı'dır. Matbaada dini kitapların basılmasına izin verilmemiştir; yalnızca tarih, coğrafya, sözlük gibi eserler basılabilirdi.

Takvim-i Vekayi: II. Mahmut döneminde (1831) çıkarılan ilk resmî gazetedir.

Kapitülasyonlar

İlk kapitülasyonlar Kanuni Sultan Süleyman döneminde Fransa'ya verilmiştir (1536). Başlangıçta ticari ayrıcalıklar niteliğinde olan kapitülasyonlar, zamanla Osmanlı ekonomisinin zayıflamasına neden olmuştur. I. Dünya Savaşı sırasında tek taraflı olarak kaldırılmış, Lozan Antlaşması (1923) ile kesin olarak sona ermiştir.

Mecelle ve Hukuk Reformları

Mecelle, 1869'da Ahmet Cevdet Paşa başkanlığında hazırlanan İslam hukukuna dayalı medeni kanundur. 1926'da Türk Medeni Kanunu'nun kabulüne kadar yürürlükte kalmıştır. Mecelle, Osmanlı'nın Batılı tarzda kodifiye ettiği ilk kapsamlı hukuk eseridir.

Başkent Değişiklikleri

• Söğüt: Osmanlı Beyliği'nin ilk merkezi
• Bursa: Orhan Bey döneminde başkent yapılmıştır
• Edirne: I. Murat döneminde başkent taşınmıştır
• İstanbul: 1453 fethinden sonra Fatih Sultan Mehmet tarafından başkent yapılmıştır

Osmanlı Devleti'nin taşra yönetimi en büyükten en kücüğe doğru söyle sıralanırdı:

Birim	Yonetici	Not
Eyalet	Beylerbeyi	En büyük idari birim. İlk kurulan: Rumeli Beylerbeyliği, sonra Anadolu.
Sancak	Sancak Beyi	Günümüz il kaymakamligina denk
Kaza	Kadi	Yargi, belediye ve noter görevlerini üstlenir
Koy	Koy Kethudasi	Halk tarafından seçilirdi

Özel Statulu Eyaletler

• İmtiyazlı (Ayrıcalıklı) Eyaletler: Hicaz (yöneticisi Serif), Eflak-Bogdan (yöneticisi Voyvoda) gibi özel yönetim haklarina sahip bölgeler
• Memleketeyn: Iki memleket anlamında, Eflak ve Bogdan'i ifade eder
• Garp Ocaklari (TTC): Tunus, Trablusgarp, Cezayir — ic islerinde bağımsız dış islerinde Osmanlı'ya bağlı eyaletler

Anadolu Selcuklulari ve Osmanlı Devleti arasındaki kurum ve uygulama farklılıkları KPSS'de sik sorulan bir konudur:

Alan	Büyük Selcuklu / Anadolu Selcuklu	Osmanlı
Toprak Sistemi	Ikta Sistemi	Timar Sistemi
Egitmen Unvani	Atabey	Lala
Hukumdar Egitmen	Atabey	Lala
Basvezir	Pervane	Sadrazam (Vezir-i Azam)
Esnaf Örgütü	Ahilik	Lonca
Resmi Dil	Farsca	Türkçe (resmî) + Arapca (eğitim)
Asker Kaynağı	Gulam Sistemi	Devşirme Sistemi
Dini Kurum	Divan-i Mezalim	Divan-i Humayun

Bu konuyla ilgili KPSS sinavlarinda en sik karşılaşılan soru kalıpları ve dikkat edilmesi gereken noktalar:

Sik Sorulan "İlk"ler

• Osmanlı'da sultan unvanını kullanan ilk padişah: Orhan Bey
• İlk medrese: İznik Orhaniyesi (Orhan Bey dönemi)
• İlk müderris: Davud-u Kayseri
• İlk vezir: Alaaddin Pasa (Orhan Bey'in ağabeyi)
• İlk kaptan-i derya: Karamursel Alp
• Divana uye olan ilk kaptan-i derya: Barbaros Hayrettin Pasa
• Musadereyi ilk uygulayan: Fatih Sultan Mehmet (Candarli sulalesine)
• İlk kagit para (Kaime): Abdulmecit dönemi
• İlk resmî vakanüvis: Naima
• İlk başarılı ucus: Hezarfen Ahmet Celebi (IV. Murat dönemi)
• Roketle uçan ilk insan: Lagari Hasan Celebi (IV. Murat dönemi)

Karıştırılmaması Gerekenler

• Kazasker (Kadi Asker) Seyfiye değil, Ilmiye sınıfındadır.
• Caka Bey Osmanlı denizcisi değildir (1081'de oldu, Osmanlı 1299'da kuruldu).
• Buyruldu sadrazamin emridir, ferman padişahın emridir.
• Ruznamce kazaskerin defteri, Muhimme Defteri divan kararları defteridir.
• Tahrir Defteri nisancinin tuttuğu toprak ve nüfus sayım defteridir.
• Salyaneli-salyanesiz ayrimi uzaklik-yakinlikla değil timar sistemiyle ilgilidir.
• Osur müslümanlardan (1/10), harac gayrimüslimlerden (2/10) alınan urun vergisidir.
• Iltizam (vergi toplama ihalesi) ile timar (toprak geliri bırakma) farklı sistemlerdir.
• Lala (Osmanlı) ile Atabey (Selcuklu) ayni işlevi görür ama farklı isimlendirmelerdir.
• Enderun devlet adami yetistiren saray okulu, medrese genel eğitim kurumlarıdır.

Önemli Defterler

• Muhimme Defteri: Divanda alınan tum kararların yazıldığı defter
• Ruznamce: Kazaskerin tuttuğu günlük defter
• Tahrir Defteri: Nisancinin tuttuğu toprak, nüfus ve vergi kayıtları
• Seri Sicil Defteri: Kadinin tuttuğu mahkeme kararları defterleri