İçindekiler · 10 Bölüm
Atatürk Dönemi Dış Politika İlkeleri
Atatürk Dönemi Dış Politika Nedir?
Atatürk dönemi dış politikası (1923-1938), "Yurtta sulh, cihanda sulh" ilkesine dayanan, tam bağımsızlık ve ulusal egemenlik temelli, barışçıl ve gerçekçi bir dış politikadır. Lozan'da çözülemeyen sorunların diplomatik yollarla halledilmesi ve bölgesel ittifakların kurulması bu dönemin temel hedefleridir.
Atatürk dönemi dış politikası iki ana döneme ayrılır:
- 1923-1930 Dönemi: Lozan'dan kalan sorunların çözümü (Musul, nüfus mübadelesi, yabancı okullar, Osmanlı borçları)
- 1930-1938 Dönemi: Uluslararası örgütlere katılım, bölgesel paktlar ve Boğazlar-Hatay sorunlarının çözümü
Temel İlkeler
- Tam bağımsızlık: Siyasi, ekonomik, askeri ve hukuki bağımsızlık
- "Yurtta sulh, cihanda sulh": Barışçıl ve statükocu dış politika
- Gerçekçilik (realizm): Hayalci hedefler yerine ulaşılabilir amaçlar
- Eşitlik ilkesi: Devletlerarası ilişkilerde eşit muamele
- Milletler arası hukuka saygı: Sorunları diplomasi ve hukuk yoluyla çözme
KPSS Ipucu
KPSS'de "Atatürk dönemi dış politikasının temel ilkesi nedir?" sorusuna cevap "Yurtta sulh, cihanda sulh" ifadesidir. Ayrıca Türkiye'nin Lozan'da çözülemeyen sorunları diplomasi ve uluslararası hukuk yoluyla çözdüğü sık vurgulanır.
Lozan'dan Kalan Sorunlar ve Çözümleri (1923-1930)
Lozan Antlaşması (24 Temmuz 1923) Türkiye'nin bağımsızlığını tanıyan temel belge olsa da bazı konular çözümsüz kalmış, sonraki yıllarda diplomatik görüşmelerle halledilmiştir.
1. Musul Sorunu (Türkiye-İngiltere)
- Lozan'da çözülememiş, 9 aylık süre tanınmıştır
- İkili görüşmeler başarısız olunca sorun Milletler Cemiyeti'ne taşınmıştır
- Şeyh Sait İsyanı (1925) Türkiye'nin elini zayıflatmıştır
- 5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması ile Musul İngiliz mandasındaki Irak'a bırakılmış, Türkiye 25 yıl petrol gelirinden pay almıştır
- Bu olay, Türkiye'nin Misak-ı Milli'den taviz verdiği tek konudur
2. Nüfus Mübadelesi (Türkiye-Yunanistan)
- Lozan'da din esasına göre mübadele kararlaştırılmış, ancak "etabli" (yerleşik) tanımı sorun olmuştur
- İstanbul Rumları ve Batı Trakya Türkleri mübadele dışı tutulmuştur
- 1930 Ahali (Ankara) Antlaşması ile sorun kesin olarak çözülmüştür
- Venizelos'un Türkiye ziyareti ilişkileri yumuşatmıştır
3. Yabancı Okullar Sorunu (Türkiye-Fransa)
- Türkiye, yabancı okulları "iç mesele" sayarak uluslararası görüşme konusu yapmayı reddetmiştir
- Okulların MEB'e bağlanması, Türkçe ders zorunluluğu ve Türk müfettiş denetimi getirilmiştir
- En çok Fransa ile gerilim yaşanmıştır (kapanan okullar)
4. Osmanlı Borçları
- Lozan'da prensip olarak kabul edilmiş, detaylar sonraya bırakılmıştır
- Osmanlı topraklarını paylaşan devletlerle borçlar paylaştırılmıştır
- 1929 Dünya Ekonomik Krizi nedeniyle Fransa ile borç erteleme ve TL ile ödeme kararlaştırılmıştır
- 1954'te tüm borçlar ödenmiştir
KPSS Ipucu
KPSS'de Musul sorunuyla ilgili "Türkiye'nin elini zayıflatan iç olay" sorulduğunda cevap Şeyh Sait İsyanı'dır. Ayrıca "iç mesele" sayılan konu = Yabancı Okullar.
Hatay Meselesi ve Anavatana Katılım (1936-1939)
Hatay Meselesi Nedir?
Hatay (İskenderun Sancağı), I. Dünya Savaşı sonrasında Fransa mandası altındaki Suriye'ye bağlanmıştır. Atatürk'ün "Kırk asırlık Türk yurdu düşman eline bırakılamaz" ve "Şahsi meselem" dediği Hatay, diplomatik süreç sonucunda 1939'da Türkiye'ye katılmıştır.
1921 — Ankara Antlaşması
Fransa ile imzalanan antlaşma ile Hatay'a ozel bir yonetim statüsü tanınmıştır.
1936 — Fransa-Suriye Antlaşması
Fransa, Suriye'ye bağımsızlık vereceğini açıklayınca Hatay'ın Suriye'ye kalması tehlikesi doğmuştur. Türkiye sorunu Milletler Cemiyeti'ne taşımıştır.
2 Eylül 1938 — Hatay Devleti Kuruluşu
Cumhurbaşkanı: Tayfur Sökmen, Başbakan: Abdurrahman Melek. Bağımsız bir devlet olarak kurulmuştur.
29 Haziran 1939 — Türkiye'ye Katılım
Hatay Meclisi oybirliğiyle Türkiye'ye katılma kararı almıştır. Atatürk bu günü görememiş, 10 Kasım 1938'de vefat etmiştir.
KPSS Ipucu
Hatay, Atatürk döneminde Misak-ı Milli sınırlarına katılan son toprak parçasıdır. KPSS'de "Atatürk'ün şahsi meselesi" ve "Hatay Devleti cumhurbaşkanı = Tayfur Sökmen" sık çıkar.
Boğazlar Sorunu ve Montrö Sözleşmesi (1936)
Montrö Boğazlar Sözleşmesi Nedir?
20 Temmuz 1936'da imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Lozan'da askerden arındırılan Boğazlar'ın tam egemenliğini Türkiye'ye veren uluslararası antlaşmadır. Boğazlar Komisyonu kaldırılmış, Türkiye ticaret ve savaş gemilerinin geçişini düzenleme hakkını kazanmıştır.
Lozan'dan Montrö'ye Boğazlar
- Lozan (1923): Boğazlar askerden arındırılmış, başkanlığı Türk olan bir uluslararası komisyona bırakılmıştır
- Montrö (1936): Komisyon kaldırılmış, Türk askeri Boğazlara yerleşmiş, tam egemenlik sağlanmıştır
Montrö'nün Temel Hükümleri
- Boğazlar Komisyonu kaldırılarak yetkileri Türkiye'ye devredilmiştir
- Ticaret gemileri barış zamanında serbest geçiş hakkına sahiptir
- Savaş gemilerinin geçişi tonaj ve süre sınırlamalarına tabidir
- Karadeniz'e kıyısı olmayan devletlerin savaş gemisi geçişi sınırlandırılmıştır
- Savaş durumunda Türkiye Boğazları kapatabilir
Montrö'nün Önemi
- Lozan'ın Türkiye lehine ilk revizyonudur
- Türkiye'nin egemenlik haklarının tam olarak tanınmasıdır
- Türkiye'yi stratejik olarak güçlendirmiştir
- Günümüzde hala geçerliliğini korumaktadır
Kritik Uyarı
KPSS'de "Lozan'ın Türkiye lehine ilk değişikliği" sorulduğunda cevap Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936)'dir. Sevr-Lozan-Montrö karşılaştırması sıkça çıkar.
Bölgesel İttifaklar: Balkan Antantı ve Sadabat Paktı
1930'larda Avrupa'da yükselen faşizm ve yayılmacılığa karşı Türkiye, hem batı hem doğu sınırlarını güvence altına almak için bölgesel ittifaklar kurmuştur.
Balkan Antantı (9 Şubat 1934)
- Amaç: Almanya ve İtalya'nın yayılmacı politikalarına karşı batı sınırını korumak
- Üyeler: Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya
- Kodlama: TaYYaR (Türkiye-Yunanistan-Yugoslavya-Romanya)
- Katılmayanlar: Bulgaristan (revizyonist/yayılmacı), Arnavutluk (İtalya etkisinde)
- II. Dünya Savaşı başlayınca dağılmıştır
Sadabat Paktı (8 Temmuz 1937)
- Amaç: İtalya'nın Habeşistan'ı işgali sonrası doğu sınırını korumak
- Üyeler: Türkiye, İran, Irak, Afganistan
- Kodlama: TİIA (Türkiye-İran-Irak-Afganistan)
- Katılmayan: Suriye (Hatay sorunu nedeniyle)
- Bağdat Paktı (1955) ve CENTO ile karıştırılmamalıdır
Antlaşmalar Karşılaştırma Tablosu
| Antlaşma | Tarih | Üyeler | Amaç | Katılmayan |
|---|---|---|---|---|
| Balkan Antantı | 1934 | TR, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya | Batı sınırı güvenliği | Bulgaristan, Arnavutluk |
| Sadabat Paktı | 1937 | TR, İran, Irak, Afganistan | Doğu sınırı güvenliği | Suriye |
| Montrö Sözleşmesi | 1936 | Uluslararası (Türkiye ana taraf) | Boğazlar egemenliği | - |
| Bağdat Paktı | 1955 | TR, Irak, İran, Pakistan, İngiltere | SSCB'ye karşı | - |
| NATO | 1952 (TR üyeliği) | Batı Bloku | Kolektif savunma | - |
KPSS Ipucu
Balkan Antantı = batı sınırı, Sadabat Paktı = doğu sınırı. "Balkan Antantı'na katılmayan" = Bulgaristan. "Sadabat Paktı'na katılmayan" = Suriye. Bu iki soru KPSS klasiklerindendir.
İnönü Dönemi Dış Politika ve II. Dünya Savaşı (1938-1945)
İnönü Dönemi Dış Politika Nedir?
İsmet İnönü'nün cumhurbaşkanlığı döneminde (1938-1950) Türkiye, II. Dünya Savaşı'nda "Aktif Tarafsızlık" (Denge Politikası) izleyerek hem Müttefiklere hem Mihver devletlerine eşit mesafede durmuş, savaş sonrasında Batı Bloku'na yönelmiştir.
II. Dünya Savaşı'nda Türkiye'nin Tutumu
- 1939: İngiltere ve Fransa ile karşılıklı yardım antlaşması imzalanmıştır
- 1941: Almanya ile saldırmazlık paktı imzalanmıştır (denge politikası)
- 1943 Adana Görüşmesi: Churchill ile İnönü bir araya gelmiş, İngiltere Türkiye'yi savaşa sokmaya çalışmıştır
- 1943 Kahire Konferansı: Roosevelt-Churchill-İnönü üçlü görüşmesi
- Şubat 1945: Almanya ve Japonya'ya şeklen savaş ilan edilmiştir
- Amaç: BM kurucu üyesi olabilmek (San Francisco Konferansı şartı)
Savaş Sonrası Dış Tehditler
- SSCB'nin talepleri: Boğazlar'da ortak savunma üssü ve Kars-Ardahan'ın iadesi
- Bu talepler Türkiye'nin Batı Bloku'na yönelmesinin en büyük nedenidir
- Türkiye, SSCB tehdidine karşı ABD ile yakınlaşmıştır
KPSS Ipucu
Türkiye'nin II. Dünya Savaşı'na girmemesinin en önemli nedeni = Atatürk'ün barışçıl dış politika mirası ve İnönü'nün denge politikası. Savaşa şeklen girmesinin nedeni = BM kurucu üyesi olmak.
Truman Doktrini, Marshall Planı ve NATO Üyeliği
Soğuk Savaş Dönemi ve Türkiye
II. Dünya Savaşı sonrasında SSCB'nin Boğazlar ve Kars-Ardahan talepleri, Türkiye'yi Batı Bloku'na yöneltmiştir. Truman Doktrini (askeri yardım), Marshall Planı (ekonomik yardım) ve NATO üyeliği bu sürecin dönüm noktalarıdır.
Truman Doktrini (12 Mart 1947)
- ABD Başkanı Harry Truman'ın SSCB tehdidi altındaki Türkiye ve Yunanistan'a yardım paketi
- Niteliği: Askeri yardım (silah, mühimmat, askeri danışmanlık)
- ABD'nin "Çevreleme Politikası"nın (Containment) ilk uygulamasıdır
- Türkiye'nin Batı Bloku'na entegrasyonunun başlangıcıdır
Marshall Planı (1948)
- ABD Dışişleri Bakanı George Marshall'ın Avrupa'nın ekonomik toparlanması için önerdiği yardım programı
- Niteliği: Ekonomik yardım (kredi, teknik destek, yatırım)
- Türkiye 1948'de programa dahil olmuştur
- Tarımda makineleşme, altyapı yatırımları hızlanmıştır
NATO Üyeliği (18 Şubat 1952)
- NATO 1949'da kurulmuş, Türkiye başvurmuş ancak kabul edilmemiştir
- Kore Savaşı'na asker gönderilmesi (1950) NATO üyeliğinin yolunu açmıştır
- 4500 kişilik Türk tugayı Kore'de büyük başarı göstermiştir
- Yunanistan ile birlikte 1952'de NATO'ya kabul edilmiştir
- Türkiye'nin kolektif güvenlik sistemine dahil olmasıdır
Kore Savaşı ve Türkiye (1950-1953)
- Kuzey Kore'nin Güney Kore'ye saldırması ile başlamıştır
- BM kararıyla çok uluslu güç oluşturulmuştur
- Türkiye Demokrat Parti hükümeti döneminde tugay göndermiştir
- Kunuri Muharebesi'nde Türk askerleri büyük kahramanlık göstermiştir
- Sonuç: NATO üyeliği + Batı ittifakındaki konumun güçlenmesi
Kritik Uyarı
KPSS'de en sık karıştırılan: Truman Doktrini = Askeri yardım, Marshall Planı = Ekonomik yardım. Ayrıca "Kore Savaşı'na asker göndermenin sonucu" = NATO üyeliği. Bu üç bilgi hemen hemen her KPSS'de çıkmaktadır.
Kıbrıs Meselesi
Kıbrıs Meselesi Nedir?
Kıbrıs meselesi, adanın bağımsızlığından (1960) günümüze devam eden, Türk ve Rum toplumları arasındaki siyasi anlaşmazlıktır. 1974 Barış Harekatı ve 1983'te KKTC'nin ilanı meselenin kritik dönüm noktalarıdır.
1959-1960 — Londra ve Zürih Antlaşmaları
Kıbrıs Cumhuriyeti kurulmuştur. Garantör devletler: Türkiye, Yunanistan, İngiltere. ENOSIS (Yunanistan'a bağlanma) ve TAKSİM (adanın bölünmesi) yasaklanmıştır.
1963 — Kanlı Noel
Rum lider Makarios'un anayasa değişikliği teklifi ve Rumların Türklere saldırması. Johnson Mektubu (1964) ile ABD Türkiye'nin müdahalesini engellemiştir.
20 Temmuz 1974 — Kıbrıs Barış Harekatı
Yunanistan destekli EOKA-B'nin darbe yapması üzerine Bülent Ecevit hükümeti, garantör devlet hakkıyla askeri harekat başlatmıştır. İki aşamalı harekat sonucunda adanın kuzeyi Türk kontrolüne geçmiştir.
15 Kasım 1983 — KKTC'nin İlanı
Rauf Denktaş önderliğinde Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ilan edilmiştir. Yalnızca Türkiye tarafından tanınmaktadır.
KPSS Ipucu
Garantör devletler = Türkiye, Yunanistan, İngiltere. Johnson Mektubu = ABD'nin Türkiye'yi 1964'te engellediği belge. Barış Harekatı = 1974, Ecevit hükümeti. Bu üçlü birlikte sorulur.
AB İlişkileri ve Diğer Dış Politika Gelişmeleri
Türkiye'nin Avrupa Birliği (AB) ile ilişkileri 1959'dan günümüze uzanan uzun bir süreçtir. Tam üyelik hedefi hala gerçekleşmemiş olsa da süreç Türkiye'nin demokratikleşmesinde önemli bir itici güç olmuştur.
AB İlişkileri Kronolojisi
- 1959: Türkiye, AET'ye (Avrupa Ekonomik Topluluğu) ortaklık başvurusu yapmıştır
- 1963 Ankara Antlaşması: AET ile ortaklık antlaşması imzalanmıştır (hazırlık, geçiş, son dönem)
- 1970 Katma Protokol: Gümrük birliği takvimi belirlenmiştir
- 1987: Tam üyelik başvurusu yapılmıştır (Özal dönemi)
- 1996: Gümrük Birliği yürürlüğe girmiştir
- 1999 Helsinki Zirvesi: Türkiye aday ülke ilan edilmiştir
- 2005: Tam üyelik müzakereleri başlamıştır
Önemli Dış Politika Olayları
- Bozkurt-Lotus Olayı (1927): Ege'de bir Türk ve Fransız gemisinin çarpışması sonucu Lahey Adalet Divanı'nda Türkiye'nin kazandığı hukuki zafer
- Razgrad Olayı (1933): Bulgaristan'da Türk mezarlığının tahrip edilmesine İstanbul Üniversitesi öğrencilerinin tepkisi
- Vagon-Li Olayı: Uluslararası vagon şirketinde Türkçe konuşma yasağına karşı tepki, dil milliyetçiliği
- Milletler Cemiyeti Üyeliği (1932): İspanya'nın teklifi ve Yunanistan'ın desteğiyle kabul edilmiştir
KPSS Ipucu
AB süreci kronolojisi: 1963 Ankara Antlaşması > 1996 Gümrük Birliği > 1999 Aday ülke > 2005 Müzakereler. "Türkiye'nin AET'ye ilk başvurusu" = 1959.
KPSS Sık Çıkan Konular ve Doğrudan Cevap Kutusu
En Çok Sorulan 10 Konu
- Musul Sorunu ve Şeyh Sait İsyanı ilişkisi
- Montrö Boğazlar Sözleşmesi — Lozan'ın Türkiye lehine ilk revizyonu
- Balkan Antantı üyeleri ve Bulgaristan'ın katılmaması
- Sadabat Paktı üyeleri ve Suriye'nin katılmaması
- Hatay'ın anavatana katılması ve Tayfur Sökmen
- Truman Doktrini (askeri) vs. Marshall Planı (ekonomik)
- Kore Savaşı ve NATO üyeliği ilişkisi
- Kıbrıs Barış Harekatı (1974) ve garantör devletler
- Bozkurt-Lotus Olayı — Lahey'de kazanılan hukuki zafer
- AB süreci kronolojisi (1963-2005)
Doğrudan Cevap Kutusu
- Musul neden kaybedildi? Şeyh Sait İsyanı Türkiye'nin elini zayıflattı; 1926 Ankara Antlaşması ile Irak'a bırakıldı
- "İç mesele" sayılan konu? Yabancı Okullar
- Atatürk'ün "şahsi meselesi"? Hatay (İskenderun Sancağı)
- Hatay Devleti Cumhurbaşkanı? Tayfur Sökmen; Başbakan: Abdurrahman Melek
- Lozan'ın Türkiye lehine ilk değişikliği? Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936)
- Balkan Antantı'na katılmayan? Bulgaristan (revizyonist) ve Arnavutluk (İtalya etkisi)
- Sadabat Paktı'na katılmayan? Suriye (Hatay sorunu)
- Milletler Cemiyeti'ne giriş? 1932, İspanya teklifi, Yunanistan desteği
- Truman Doktrini nedir? ABD'nin askeri yardım programı (1947)
- Marshall Planı nedir? ABD'nin ekonomik yardım programı (1948)
- Kore'ye asker göndermenin sonucu? NATO üyeliği (1952)
- Kıbrıs garantör devletleri? Türkiye, Yunanistan, İngiltere
- Johnson Mektubu nedir? ABD'nin 1964'te Türkiye'nin Kıbrıs müdahalesini engellediği uyarı
- Kıbrıs Barış Harekatı ne zaman? 20 Temmuz 1974 (Ecevit hükümeti)
- Bozkurt-Lotus Olayı nedir? 1927'de Lahey'de Türkiye'nin kazandığı uluslararası hukuk zaferi
- Türkiye'nin AET'ye ilk başvurusu? 1959
Kritik Uyarı
KPSS'de dış politika soruları genellikle antlaşma-tarih-üye eşleştirmesi ve Truman/Marshall karşılaştırması şeklinde gelir. Tablodaki bilgileri ezberlemek büyük avantaj sağlar.
Bu Makaleden
Anahtar Bilgiler
- Atatürk dönemi dış politikasının temel ilkesi: "Yurtta sulh, cihanda sulh"
- Musul, 1926 Ankara Antlaşması ile Irak'a bırakılmıştır; Şeyh Sait İsyanı Türkiye'nin elini zayıflatmıştır
- Yabancı okullar "iç mesele" sayılarak uluslararası görüşme konusu yapılmamıştır
- Hatay, Atatürk'ün "şahsi meselesi"dir; 1939'da Türkiye'ye katılmıştır (Cumhurbaşkanı: Tayfur Sökmen)
- Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936): Lozan'ın Türkiye lehine ilk revizyonu, Boğazlar'da tam egemenlik
- Balkan Antantı (1934): TR, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya — Bulgaristan katılmamıştır
- Sadabat Paktı (1937): TR, İran, Irak, Afganistan — Suriye katılmamıştır
- Milletler Cemiyeti'ne 1932'de üye olunmuştur (İspanya teklifi, Yunanistan desteği)
- İnönü dönemi: II. Dünya Savaşı'nda aktif tarafsızlık, BM kurucu üyeliği için savaşa şeklen giriş
- Truman Doktrini (1947) = Askeri yardım; Marshall Planı (1948) = Ekonomik yardım
- Kore Savaşı'na asker gönderilmesi NATO üyeliğini (1952) sağlamıştır
- Kıbrıs garantör devletleri: Türkiye, Yunanistan, İngiltere; Barış Harekatı: 20 Temmuz 1974
- Johnson Mektubu (1964): ABD'nin Türkiye'nin Kıbrıs müdahalesini engellediği uyarı
- AB süreci: 1963 Ankara Antlaşması > 1996 Gümrük Birliği > 1999 Aday > 2005 Müzakereler
Öğrendiklerini Pekiştir
Bu konuda kendini sına
Aynı dersten devam et.
Sıkça Sorulanlar
Bu konuda merak edilenler
Dış Politika konusu KPSS sınavında çıkar mı?
Evet, Dış Politika konusu KPSS sınav müfredatında yer almaktadır. SoruÇözme'de bu konuya özel test soruları ve konu anlatımı bulunmaktadır.
Dış Politika konusunda test çözebilir miyim?
Evet, Dış Politika konusunda SoruÇözme platformunda ücretsiz test soruları mevcuttur. Konu anlatımını okuduktan sonra hemen test çözerek öğrendiğinizi pekiştirebilirsiniz.
SoruÇözme'de kaç soru ve kaç konu var?
SoruÇözme platformunda 18.900+ soru ve 704 konu bulunmaktadır. KPSS, DGS, YDS, TYT, Ehliyet, İngilizce ve Açık Öğretim sınavlarına yönelik tüm içerikler ücretsizdir.
İlgili Video Anlatımları
Bu konunun videosu henüz hazır değil; benzer Tarih konularını izleyebilirsin.
18:56Osmanlı Devleti Yükselme Dönemi
video konu anlatımını izle
47:14Osmanlı Devleti Dağılma Dönemi (XIX. Yüzyıl)
video konu anlatımını izle
20:42Osmanlı Devleti Gerileme Dönemi
video konu anlatımını izle
24:25