Toplum, Kültür ve Toplumsal Kurumlar

Toplum ve kültür ile toplumsal kurumlar, AYT Felsefe Grubu (Sosyal Bilimler-2) testinin sosyoloji başlığı altındaki son iki ünitesidir. Felsefe Grubu testi 12 soru içerir; bu soruların yıllık ortalama 1-2'si doğrudan bu iki üniteden gelir. Konu kapsamı çok geniş olduğu için iki ünite tek başlık altında işlenir.

"Toplum ve Kültür" ünitesi, bir toplumu diğerinden ayıran maddi-manevi öğeleri, kültürel süreçleri ve kültürler arası etkileşimi inceler. "Toplumsal Kurumlar" ünitesi ise insanların temel ihtiyaçlarını karşılamak için oluşturduğu beş ana yapıyı ele alır: aile, eğitim, din, ekonomi ve siyaset. İki ünite birbirini tamamlar; çünkü kurumlar kültürün temel taşıyıcılarıdır, kültür ise kurumların içeriğini doldurur.

Bu Konuda İşlenecek Başlıklar

• Kültürün tanımı ve özellikleri: Marx ve Tylor tanımları, kültürün insan ürünü, öğrenilen, paylaşılan, sembolik, dinamik, birikimli olma özellikleri.
• Kültürün öğeleri: Maddi (somut) - bilişsel - davranışsal boyutlar.
• Kültürün işlevleri: Toplumsal düzeni sağlama, kimlik kazandırma, davranış kalıbı sunma.
• Kültürel süreçler: Kültürleme (sosyalleşme), kültürlenme (yeni sentez), kültürleşme (alışveriş).
• Karıştırılan kültür kavramları: Baskın-alt-karşıt-popüler kültür, kültür şoku, kültürel yozlaşma, kültür emperyalizmi, yabancı kültür hayranlığı, kültür merkezciliği, kültürel görelilik, kültürel gecikme.
• Kültür-medeniyet ayrımı: Yerel-evrensel, manevi-maddi.
• Türk-İslam kültürünün dünya uygarlığına katkıları: İbn Sina, Mimar Sinan, El-Cezeri.
• Toplumsal kurumun tanımı ve özellikleri: İhtiyaçtan doğma, evrensellik, sürekli değişim, karşılıklı etkileşim.
• Toplumsal kurumların işlevleri: Olumlu, olumsuz ve gizli işlevler.
• Aile kurumu: Tanımı, beş işlevi (biyolojik-ekonomik-eğitim-toplumsallaştırma-psikolojik), otoriteye göre türleri (anaerkil-ataerkil-demokratik), büyüklüğüne göre türleri (geniş-çekirdek-geçici geniş-gecekondu-eksik aile).
• Evlilik türleri: Eşin seçildiği gruba göre (endogami-egzogami), yerleşim yerine göre (patrilokal-matrilokal-neolokal-bilokal), eş sayısına göre (monogami-poligini-poliandri).
• Olumsuz evlilik biçimleri: Berdel, taygeldi, beşik kertmesi, levirat, sororat.
• Türk Medeni Kanunu ile kadına tanınan haklar.
• Eğitim kurumu: Tanımı, işlevleri (toplumsal-ekonomik-siyasal-bireysel-gizli), formal-informal eğitim, Atatürk'ün eğitim anlayışı.
• Din kurumu: Tanımı, özellikleri, işlevleri, inanç türleri (totemizm-fetişizm-animizm-naturizm-monoteizm-politeizm), laiklik ve vicdan özgürlüğü.
• Ekonomi kurumu: Temel kavramlar (arz-talep-piyasa-enflasyon-deflasyon-devalüasyon-revalüasyon-resesyon), mal türleri, üretim faktörleri, ekonomik sistemler (kapitalizm-sosyalizm-karma).
• Siyaset kurumu: Tanımı, işlevleri, yönetim biçimleri (monarşi-oligarşi-aristokrasi-teokrasi-demokrasi), demokrasinin türleri (doğrudan-temsili-katılımcı), demokrasinin temel ilkeleri, kuvvetler ayrılığı.
• Atatürkçü düşünce sisteminin temel özellikleri.
• Karşılaştırma tabloları ve çözümlü AYT örnekleri.

Kültür kavramı, sosyolojinin en geniş kapsamlı kavramlarındandır. Etimolojik olarak Latince "cultura" sözcüğünden gelir; bu sözcük "toprağı işlemek, ekip biçmek" anlamı taşır. Sosyolojide kültür; bir toplumun kendine özgü yaşam tarzının, bilgi, görgü, inanç ve davranış kurallarının tamamı olarak tanımlanır.

Klasik Kültür Tanımları

Düşünür	Tanımı
Karl Marx	Doğanın yarattıklarına karşılık insanoğlunun yarattığı her şeydir.
Edward Tylor (1871)	Bir toplumun üyesi olarak insanın elde ettiği bilgi, inanç, sanat, ahlak, hukuk, gelenekler ve diğer yetenek-alışkanlıklardan oluşan karmaşık bir bütündür. (Modern sosyoloji literatürünün ilk sistematik kültür tanımı.)
Genel sosyolojik tanım	Bir toplumun ortak yaşama biçimidir; giyim tarzı, konuşma şekli, beslenme alışkanlıkları, dini inançlar, beğeniler, istek ve beklentilerin tamamıdır.

Kültürün Temel Özellikleri

• İnsan ürünüdür: Doğada hazır bulunan şeyler kültür değildir; kültür insanın doğadan farklı olarak ürettiği her şeydir.
• Toplumun ürünüdür, bireyin değil: Bireyler kendi başlarına kültür üretmez; kültür toplumun kolektif ürünüdür. Bireyler ise içine doğdukları kültürden pay alırlar.
• Hiçbir toplum kültürsüz değildir: Her toplumun kendine özgü bir kültürü vardır.
• Öğrenilir, kalıtsal değildir: Doğuştan getirilmez; sosyalleşme süreci aracılığıyla edinilir.
• Paylaşılır: Kültür toplum üyeleri arasında ortaktır; bireysel davranış kültür sayılmaz.
• Bütünleyicidir (sembolik): Dil, en temel sembolik araçtır; kültür dil aracılığıyla aktarılır ve sürdürülür.
• Süreklidir, kuşaktan kuşağa aktarılır: Yüzyıllarca, hatta çağlar boyu devam eden kültür öğeleri bulunur.
• Dinamiktir, statik değildir: Kültür sürekli değişim halindedir; donmuş, sabit bir kültür yoktur. Değişim olumlu ya da olumsuz yönde olabilir.
• Biriciktir ama saf değildir: Her kültür kendine özgüdür ancak başka kültürlerle etkileşim halindedir; saf, yalıtılmış kültür mümkün değildir. Özellikle iletişim ve ulaşım çağında kültürler arası etkileşim kaçınılmazdır.
• Hem yerel hem evrensel boyutu vardır: Misafirperverlik gibi yerel öğeler bulunduğu gibi, insan hakları, demokrasi, eşitlik gibi evrensel kültür öğeleri de mevcuttur.
• Maddi ve manevi öğeleri vardır: Maddi öğeler somuttur (bina, kıyafet, araç-gereç); manevi öğeler soyuttur (değer, inanç, dil).

Kültürün Toplumdaki İşlevleri

• Toplumsal düzen ve dayanışmayı sağlar: Toplumsal düzenin ana taşıyıcısı kültürdür.
• İnsan ihtiyaçlarını karşılar: Bireyin biyolojik, psikolojik ve sosyal ihtiyaçlarını gidermede rehberlik eder.
• Bireylerin sosyalleşmesine katkıda bulunur: Sosyalleşme süreci aslında bir kültür kazanma sürecidir.
• Toplumları birbirinden ayırt eder: Her toplumun kendine özgü yaşam tarzını ortaya koyar.
• Bireye toplumsal kimlik kazandırır: Birey içine doğduğu kültürden dil, inanç, değer alarak kimlik edinir.
• Davranış kalıpları sunar: "Bunu yap, bunu yapma; bu doğru, bu yanlış" gibi normatif rehberlik sağlar; toplumsal yaşam için gerekli tutumları öğretir.

Kültür; maddi (somut), bilişsel (zihinsel) ve davranışsal olmak üzere üç temel öğeden oluşur. Bu üç öğe birbirinden ayrı düşünülemez; her biri diğerini besler ve bütünün anlamını oluşturur.

Üç Öğenin Karşılaştırılması

Öğe	İçerik	Örnek
Maddi (somut) öğeler	Her türlü araç-gereç, bina, doğal kaynaklar, coğrafi koşullar	Televizyon, cep telefonu, kitap, kalem, defter, heykel, mimari yapı, yer altı kaynakları
Bilişsel öğeler	Değerler, inançlar, anlamlar, düşünce sistemleri	Tasavvuf düşüncesi, ahlaki değerler, dini inançlar, ideolojiler, felsefi görüşler
Davranışsal öğeler	Tutumlar, gelenek-göreneklerle kazanılan davranış kalıpları	Bayramlarda büyüklerin elini öpmek, sokak hayvanını beslemek, misafire ikram etmek

Kökleşmiş Kültürel Öğeler

Kültürün davranışsal boyutu içinde, toplumda derin bir baskı oluşturan ve bireyin uyması beklenen kalıplar yer alır. Bu kalıplar gücü açısından şu sıralamayı izler:

Öğe	Özelliği	Örnek
Töre	En güçlü kalıp; uyulmadığında ağır toplumsal yaptırım vardır. Yasadan bile kuvvetli bir baskı oluşturabilir.	Kan davası gibi olumsuz örüntüler; töre yasalarla yasaklanmasına rağmen toplumsal baskı bireyi davranışa zorlayabilir.
Adet	Töreden daha az baskıcıdır; "yapılsa iyi olur" niteliğindedir.	Düğünlerde takı takmak, kız isteme ritüelinde kahve ikramı, makas kesilmesi, kahveye altın konması.
Gelenek	Kuşaktan kuşağa aktarılan, toplumsal bütünlüğü pekiştiren uygulamalar.	Mezuniyet törenleri, geleneksel pilav günleri, milli bayram kutlamaları.
Görenek	Görerek öğrenilen, taklit yoluyla aktarılan davranışlar.	Hasta ziyaretine eli boş gitmemek, tespih çekmek, ikram alındığında karşılığını vermek.

Bireyler kültürü doğuştan getirmez; içine doğdukları toplum tarafından öğretilirler. Bu öğrenme süreci yaşam boyu sürer ve bireyin toplumsal kimliğini belirler. Birey üç farklı biçimde kültüre katılır:

• Genel öğeler: Toplumun çoğunluğu tarafından paylaşılan kültürel öğelere katılım. Resmi bayramlar, dini bayramlar, evlilik ve taziye gelenekleri bu kapsamdadır.
• Özel öğeler: Bireyin mesleğine, mezhebine veya yörelik bağlılığına özgü olan, daha dar bir grupla paylaşılan öğeler. Eğitim mesleği ile pilotluk mesleği farklı kültürel öğelere sahiptir.
• Seçenekler: Bireyin tercihiyle katıldığı kültürel öğeler. Spor kulübü üyeliği, siyasi parti üyeliği, dernek faaliyetleri gibi.

Üç Kritik Kavram: Kültürleme - Kültürlenme - Kültürleşme

Bu üç kavram tek harfle birbirinden ayrılır ve sınavda en çok karıştırılan kümelerdendir.

Kavram	Tanımı	Sonucu
Kültürleme	Bireyin üyesi olduğu toplumun duygu, düşünce ve kültürünü benimseme süreci. Sosyalleşmenin kendisidir.	Birey kendi toplumunun kültürünü içselleştirir; tek bir kültür söz konusudur.
Kültürlenme	İki farklı kültürün etkileşimi sonucunda ikisinde de bulunmayan yepyeni bir kültürün ortaya çıkması.	Sentez bir kültür oluşur. Köyden kente göç sonucunda ortaya çıkan gecekondu kültürü tipik örnektir; ne tam köylü ne tam kentli olan bir yapı.
Kültürleşme	İki farklı kültürün karşı karşıya gelip karşılıklı olarak değişmesi; kültürler arası alışveriş.	Her iki kültür de değişir, ama tamamen yeni bir kültür ortaya çıkmaz; kültürler birbirinden öğeler alır.

Kültürel Gecikme

Kültürün maddi öğelerinin hızla gelişmesine karşılık manevi öğelerinin aynı hızda gelişememesi sonucunda ortaya çıkan boşluğa kültürel gecikme denir. Bu kavramı W. F. Ogburn ortaya atmıştır. Örneğin akıllı telefonlar hızla yayılırken bu teknolojinin getirdiği gizlilik, mahremiyet, çocuk koruma gibi etik kuralların yerleşmesi daha uzun zaman alır. Bu boşluk toplumda anomi (kuralsızlık, normsuzluk) yaratabilir; bireyler hangi davranışı ne ölçüde uygulamaları gerektiğini bilemez.

Bir toplumda farklı kültürel yapılar bir arada bulunabilir; bunların birbirleriyle ilişkisini anlamak AYT'de en sık çıkan kavramsal ayrımlardan biridir.

Kültür Türleri

Tür	Özelliği	Örnek
Baskın (egemen) kültür	Toplumda nüfus, siyasal güç, ekonomi, gelenek ve değerlerle egemen olan kültürdür. Diğer kültürel yapıların üstünde yer alır.	Bir ulus devletin resmi dili, ortak tarih anlayışı, milli bayramlar baskın kültürün öğeleridir.
Alt kültür	Baskın kültür içinde yer alan, kendine özgü değer ve kuralları olan ancak baskın kültürle uyumlu yaşayan küçük kültürel yapılardır.	Yöresel düğün gelenekleri, mesleki alt kültürler, etnik alt kültürler.
Karşıt kültür	Baskın kültür içinde yer alır ama ona sürekli baş kaldırır, alternatif olduğunu ileri sürer ve onu yıkmaya çalışır. Uyumsuzdur.	Toplumun ana değerlerine karşı çıkan radikal hareketler, sistem karşıtı gruplar.
Popüler kültür	Geniş halk kitleleri tarafından çabucak kabul edilen, kolayca tüketilen ve kısa sürede yerini başka bir akıma bırakan kültürel öğelerdir.	Bir hafta gündemde olan sosyal medya akımları, kısa süreli moda olan dans figürleri, hızla yayılıp sönen müzik trendleri.

Kültürel Tutumlar ve Etkileşim Kavramları

Kavram	Tanım
Kültür şoku	Bir kültürden başka bir kültüre geçen bireyin yaşadığı uyum güçlüğü, çatışma ve şaşkınlık. Yurt dışına yerleşen bir kişinin yaşadığı uyumsuzluk; ilk kez yürüyen merdiven gören birinin ters binip düşmesi.
Asimilasyon (kültürel erime)	Bir azınlık grubunun ya da göçmen topluluğun kendi kültürel kimliğini yitirerek tamamen baskın kültür içinde erimesi; tek yönlü ve genelde zorlama ile gerçekleşir. Kültürleşmeden farkı, alışverişin tek yönlü olması ve azınlığın kendi kimliğini kaybetmesidir.
Entegrasyon (bütünleşme)	Farklı kültürel grupların kendi kimliklerini koruyarak baskın toplumun ortak değerleri etrafında bir araya gelmesi; karşılıklı hak ve sorumluluklarla uyumlu yaşama. Asimilasyondan farkı, azınlık grubunun kimliğini kaybetmemesidir.
Kültürel yozlaşma	Yabancı kültürlerin olumsuz etkisi ve toplumun kendi öz değerlerine yeterince sahip çıkmaması sonucunda ortaya çıkan bozulma. Sokak tabelalarında dilin bozulması (Türkçe yazılışı yerine yabancı imlayla isimlendirilen iş yerleri), giyim ve yeme-içme kültüründe öz değerlerin kaybı.
Kültür emperyalizmi	Bir toplumun maddi ve manevi kültür öğelerinin başka toplumlar üzerine yayılması, baskı altında dayatılması. Pizza, hamburger, fast-food kültürü, kot pantolon gibi öğelerin başka kültürlerce kendi öz öğeleri gibi sahiplenmesi.
Yabancı kültür hayranlığı	Bireyin kendi kültürünü çirkin ve değersiz görerek başka kültürlere özenmesi, onu hayatına geçirmek istemesi.
Kültür merkezciliği (etnomerkezcilik)	Bireyin kendi kültürünü esas alarak diğer kültürleri kendi kültürü açısından değerlendirmesi ve onları küçük görmesi. Nazi Almanyası'nın Aryan ırkı üstün ilan etmesi tarihsel örnektir.
Kültürel görelilik	Kültürel unsurları kendi kültürel bağlamında değerlendirmek; hiçbir kültürü diğerinden üstün görmemek; her kültüre saygı ve hoşgörü göstermek. Sınavda en çok pekiştirilen olumlu tutumdur.
Kültürel değişme	Toplumun kültürel yapısının kısmen ya da tamamen olumlu veya olumsuz yönde değişmesi.

Sosyolojide kültür ile medeniyet kavramları farklı anlamlar taşır. Bu ayrımı en açık şekilde formüle eden Türk düşünür Ziya Gökalp'tir.

Ziya Gökalp'in Kültür-Medeniyet Ayrımı

Boyut	Kültür (Hars)	Medeniyet
Kapsamı	Bir topluma özgü, milli ve özgün	Birden fazla toplumun ortak ürünü, evrensel
Karakteri	Manevi ağırlıklı (gelenek, dil, sanat, ahlak, din)	Maddi ağırlıklı (teknoloji, bilim, mühendislik)
Aktarımı	Toplumdan kişiye, kuşaktan kuşağa	Toplumdan topluma, milletlerarası
Örnek	Türk halk müziği, Türkçe, Mevlevî kültürü, geleneksel mutfak	İnternet, demokrasi, modern tıp, mühendislik bilgisi

Bu ayrım, Atatürk'ün modernleşme programının da kuramsal temellerinden birini oluşturmuştur. "Türk kültürünü koruyarak Batı medeniyetine girmek" ifadesi bu ayrımın siyasal yansımasıdır: Türk milletinin özgün kültürel kimliği korunurken, evrensel medeniyet öğeleri (bilim, teknoloji, hukuk, eğitim) topluma kazandırılacaktır.

Türk-İslam Kültürünün Dünya Uygarlığına Katkıları

Türk-İslam düşünürleri, mimari, tıp, astronomi, dokumacılık, hayvanların evcilleştirilmesi, bilim ve felsefe alanlarında dünya uygarlığına önemli katkılar yapmıştır.

Düşünür / Bilim İnsanı	Alanı	Katkısı
İbn Sina (Avicenna)	Tıp, felsefe	200'ü aşkın eseri vardır. El-Kanun fi't-Tıb (Tıbbın Kanunu) adlı eseri 17. yüzyıla kadar Avrupa üniversitelerinde tıp eğitiminin temel başvuru kitabı olarak kullanılmıştır.
Mimar Sinan	Mimarlık	Doğu ve Batı mimari geleneklerini sentezleyerek özgün Osmanlı mimarisini yaratmıştır. Süleymaniye, Selimiye gibi yapıları taşıyıcı sistem ve estetik açıdan dünya mimarlık tarihinin başyapıtları arasındadır.
El-Cezeri	Mekanik mühendisliği, robotik	Bugünkü sibernetik ve robot bilimlerinin öncüsü sayılır. Mekanik saatler, su pompaları, otomatik kontrollü cihazlar üzerine çalışmaları modern mühendisliğin temel kaynaklarındandır.

Toplumsal kurum; insanların temel ihtiyaçlarını karşılamak için toplum içerisinde koordineli ve örgütlü bir bütünlük oluşturan değerlerin, inançların, kuralların, gelenek ve göreneklerin toplamıdır. Toplumsal kurumlar bireylerin toplum içindeki ilişkilerinden ve statülerinden doğar; toplumsal yapının taşıyıcı kolonlarıdır.

Beş temel toplumsal kurum bulunur: aile, eğitim, din, ekonomi ve siyaset. Yaşamın her alanında bu kurumların somut yansımaları görülür: okul eğitim kurumunu, market ekonomi kurumunu, vali siyaset kurumunu, mabet din kurumunu, hane aile kurumunu temsil eder.

Toplumsal Kurumların Ortak Özellikleri

• İhtiyaçtan doğmuştur: Her kurumun bir amacı, bir işlevi vardır; amaçsız kurum yoktur. Amacını yitiren kurum varlığını sürdüremez.
• Evrenseldir: Bütün toplumlarda görülürler. Aile kurumu dünyanın her yerinde, her toplumda mevcuttur.
• Sürekli değişikliğe uğrar: Milattan önce ailenin işleviyle bugünkü işlevi aynı değildir. Zamanla dönüşürler.
• Değişim hızları farklıdır: Ekonomi kurumu hızlı değişirken aile kurumu daha yavaş değişir; din kurumunun değişim hızı ise en yavaş olanlardandır.
• Yeni ihtiyaçlar yeni kurumların ortaya çıkmasını sağlar: Toplumsal koşulların değişmesi yeni kurum biçimlerini doğurur.
• Birbirini karşılıklı etkilerler: Birindeki değişme diğerinde değişmeyi beraberinde getirir. Ekonomide bir değişim eğitimi, eğitimde bir değişim aileyi etkiler. Bu silsile içinde kurumlar sürekli birbirini dönüştürür.
• Toplumsal yapıyı oluştururlar: Kurumlar toplumsal yapının taşıyıcı kolonlarıdır.
• Uzun bir sürekliliğe sahiptir: Aile ve din kurumları insanlık tarihi kadar eski olabilir.
• Her kurumun kendine özgü yapısı vardır: Toplumdan topluma kurumların işlevleri ve önemi değişebilir; bazı toplumlarda din, bazılarında ekonomi başat kurumdur.

Toplumsal Kurumların Üç Tür İşlevi

İşlev Türü	Açıklama
Olumlu işlevler	Bireyler arasındaki ilişkileri düzenler; toplumsal normlara uygun davranış kalıpları geliştirir; topluma uyumu sağlar; kolaylaştırıcı bilgiler sunar; toplumsal işbirliği ve dayanışmayı güçlendirir; bütünleşmeye katkı sağlar; toplumsal çözülmenin önüne geçer; bireysel ve toplumsal ihtiyaçları karşılar.
Olumsuz işlevler	Toplumsal değişmeye direnç gösterirler; köklendikçe yeni değişimleri benimsemeleri zorlaşır; bireylerin özel yeteneklerini bastırarak baskı oluşturabilirler; göreliliklere ve yenilenmeye kapalı olabilirler.
Gizli işlevler	Açıkça beyan edilmeyen ama kurumun yan ürünü olan işlevlerdir. Siyasetin gizli işlevi milli bilinç sağlama; dinin gizli işlevi toplumsal bütünleşmeyi pekiştirme; ekonominin gizli işlevi ise bireylere yeni statüler ve saygınlık kazandırmadır.

Aile; bireyin doğduğu, ilk olarak kimlik kazandığı ve toplumsallaştığı toplumun en küçük birimidir. Klasik tanımı şöyledir: anne, baba ve çocuklardan oluşan toplumun en küçük birimi. Ancak günümüzde bu tanım yetersizdir; daha geniş bir tanım gerekmektedir: Neslin devamı ve toplumun üyeleri bakımından birincil sorumlulukları paylaşan; kan, evlilik, anlaşma veya evlat edinme yoluyla bireylerin birbirine bağlandığı gruptur.

Ailenin Beş Temel İşlevi

İşlev	İçeriği
Biyolojik işlev	Neslin devamının sağlanması, üyelerinin biyolojik gereksinimlerinin karşılanması.
Ekonomik işlev	Üyelerin temel gereksinimlerinin (beslenme, barınma, giyinme, korunma) karşılanması.
Eğitim işlevi	Çocuğun sosyalleştiği, toplumsal değerleri öğrendiği ilk yer ailedir.
Toplumsallaştırma işlevi	Bireyin kimlik kazanması, sosyal bir varlık haline gelmesi; kültürün nesilden nesile aktarılması.
Psikolojik işlev	Bireyin sevgi ihtiyacının karşılanması; fedakârlık, paylaşım, karşılıksız sevgi ortamının sağlanması.

Otoriteye Göre Aile Türleri

Tür	Otorite	Özelliği
Anaerkil aile	Kadında (annede ya da kadının en büyük erkek kardeşi olan dayıda)	Kadın merkezdedir; soy ve miras kadın hattı üzerinden şekillenir. Avcılık-toplayıcılıkla geçinen ilkel toplumlarda görülmüştür.
Ataerkil aile	Erkekte (babada)	Erkek egemen; soy ve miras erkek hattı üzerinden şekillenir; erkek çocuk sahibi olmak önemlidir. Tarım toplumlarında görülen yapıdır.
Demokratik aile	Eşler arasında paylaşılmış	Egemenlik kadın ile erkek arasında paylaştırılmıştır; soy ve miras her iki tarafa göre yapılır. Sanayi toplumlarında görülen yapıdır.

Büyüklüğüne Göre Aile Türleri

Tür	Özellikleri
Geniş aile	Birden fazla kuşağın aynı çatı altında yaşadığı yapı; hala, teyze, amca, abi, kardeş, yenge, gelin gibi pek çok birey iç içedir. Otorite en yaşlı erkektedir; mallar ortaktır; aile üreticidir; gelenek-görenekler ve akrabalık bağları kuvvetlidir. Tarım toplumlarında görülür.
Çekirdek aile	Anne, baba ve evlenmemiş çocuklardan oluşan yapı. Otorite eşler arasında paylaşılır; aile üretim birimi değildir, tüketim birimidir; akrabalık bağları zayıflamıştır. Sanayi toplumlarında görülen yapıdır.
Geçici geniş aile	Çekirdek aile ile geniş aile arasında bir geçiş yapısı. Aile üyeleri farklı hanelerde yaşar ama birbirlerine yakın yerleşmiştir; geniş aileden kopuş başlamış ama tam olarak çekirdek aileye dönüşmemiştir. Sanayileşmenin başlangıç döneminde görülür.
Eksik aile	Ebeveynlerden birinin boşanma veya ölüm nedeniyle bulunmadığı, çocukların tek ebeveynle yaşadığı aile yapısı.
Gecekondu ailesi	Köyden kente göç sonucunda oluşan, ne tam köylü ne de tam kentli olabilen ara aile yapısı. Genç nüfusludur; eğitim düzeyi genelde düşüktür; akrabalık-hemşehrilik-komşuluk ilişkileri kuvvetlidir; ekonomik faaliyet alt tabakada (fabrika, imalathane, küçük girişim, hizmet sektörü) yer alır; kadının çalışma hayatına katılması ve bununla beraber statüsünün artması söz konusudur. Türkiye'de özellikle 1950'lerden sonra görülen bir yapıdır.

Türk Medeni Kanunu ile Kadına Tanınan Haklar

Atatürkçü düşünce sisteminde kadın ile erkek eşittir; ekonomik, eğitimsel ve sosyal hayatta eşit haklara sahip olması gerekir. Türk Medeni Kanunu ile getirilen başlıca düzenlemeler şunlardır:

• Resmi nikâh zorunluluğu ile evlilik denetim altına alınmıştır.
• Tek eşle evlilik zorunluluğu getirilmiş; çok eşliliğin önüne geçilmiştir.
• Mirasta kız ve erkek çocukları arasında eşit pay sağlanmıştır.
• Boşanma hakkı düzenlenmiş; kadına bu konuda haklar verilmiştir.
• Kadınların istedikleri işte çalışabilme hakkı tanınmıştır.
• Toplumsal hayatın çağdaş kurallara göre düzenlenmesi sağlanmıştır.

Evlilik; en az iki kişinin hayatlarını biyolojik, toplumsal, psikolojik, ekonomik, hukuksal ve kültürel amaçlarla meşru bir zeminde sürekli olarak birleştirme kararıdır. Evlilik kültürel bir olgudur; hukuki bir temele dayanır; bireylere statü kazandırır ve birincil ilişkilerle sürdürülür.

Eşin Seçildiği Gruba Göre Evlilik Türleri

Tür	Anlamı	Açıklama
Endogami (içten evlilik)	Eşin aynı grup içinden seçilmesi	Akraba evliliği niteliği taşır. Sermayenin, mirasın, toprakların bölünmemesi amacıyla aşiret içi (hala kızı, teyze kızı, amca kızı, dayı kızı) evlilikler bu kapsamdadır.
Egzogami (dıştan evlilik)	Eşin grup dışından seçilmesi	Akrabalık dışı evliliktir. Bazı topluluklar grup içi evliliği tamamen yasaklar ve grup dışı evliliği zorunlu kılar.

Olumsuz Endogami Biçimleri

Endogami kapsamında, modern hukuk çerçevesinden bakıldığında olumsuz değerlendirilen iki biçim vardır:

• Levirat: Kocası ölen kadının, kocasının erkek kardeşiyle (kayınbiraderiyle) evlendirilmesi.
• Sororat: Eşi ölen erkeğin, eşinin kız kardeşiyle (baldızıyla) evlendirilmesi.

Her iki uygulamanın temelinde "çocuklara başkası bakamaz", "ailenin içine başkası gelmesin", "miras bölünmesin" gibi gerekçeler yer alır. Tarihsel dönemlerde bazı toplumlarda görülmüş ancak günümüz hukukunda yer almayan biçimlerdir.

Eşlerin Yerleşim Yerine Göre Evlilik Türleri

"Lokal" sözcüğü lokasyon, yer, mekân anlamına gelir. Tüm türler "lokal" ile biter ve bir önek ile yerleşim yönünü belirtir.

Tür	Hatırlama Anahtarı	Açıklama
Patrilokal	"Patri" = peder (baba)	Evlenen çiftler erkeğin ailesinin yanına yerleşir.
Matrilokal	"Matri" = mater (anne)	Evlenen çiftler kadının ailesinin yanına yerleşir; erkek "iç güvey" olur.
Neolokal	"Neo" = yeni	Evlenen çiftler ne erkeğin ne de kadının ailesinin yanına yerleşir; yepyeni bir hane kurar.
Bilokal	"Bi" = çift, iki taraflı	Evlenen çiftler isterse erkek tarafına, isterse kadın tarafına yerleşir; tercihe göre değişir.

Eş Sayısına Göre Evlilik Türleri

Tür	Anlamı
Monogami	Tek eşli evlilik (mono = tek).
Poligami	Çok eşli evlilik (poli = çok). Genel kategoridir; iki alt biçimi vardır.
Poligini	Bir erkeğin aynı anda birden fazla kadınla evli olması.
Poliandri	Bir kadının aynı anda birden fazla erkekle evli olması. Az görülen bir biçimdir; Hindistan'daki Toda'larda ve Nepal'de bazı topluluklarda örneklerine rastlanır.

Diğer Evlilik Biçimleri

• Berdel: Evlilik çağındaki iki erkeğin birbirinin kız kardeşleriyle eş zamanlı olarak evlendirilmesi. Geleneksel bir uygulamadır.
• Taygeldi: Evlenen çiftin dul olan ebeveynlerinin de bu vesileyle birbiriyle evlendirilmesi. "Hazır biz evleniyoruz, anne-baba siz de boşta kalmayın" düşüncesiyle yapılır.
• Beşik kertmesi: Doğan iki bebeğin haberleri olmadan, ailelerinin sözleşmesiyle ileride evlendirilmek üzere nişanlanmasıdır. Çocuğun iradesi tamamen dışarıda bırakıldığı için modern hukuk anlayışıyla bağdaşmaz.

Eğitim; bireyin davranışlarında kendi yaşantısı yoluyla kasıtlı olarak istendik değişme meydana getirme sürecidir. Sosyolojik bağlamda eğitim, bireye kültürel değerleri aktarma ve onu sosyalleştirme aracıdır. Sosyalleşme yaşam boyu sürdüğüne göre eğitim de yalnızca okulla sınırlı değildir; ömür boyu devam eden bir süreçtir.

Eğitimin Beş Temel İşlevi

İşlev	Açıklaması
Toplumsal işlev	Toplumun devamlılığını sağlar; kültürel mirası nesilden nesile aktarır; bireyin sosyalleşmesini sağlar. Sınav parça okumalarında "kültürel mirasın aktarımı" ya da "toplumun devamlılığı" ifadesi geçerse cevap genelde toplumsal işlevdir.
Ekonomik işlev	Nitelikli insan gücü yetiştirir; ülke kaynaklarının etkili ve verimli kullanılmasını sağlar; toplumsal hareketliliği sağlar (alt tabakadan üst tabakaya geçiş eğitim aracılığıyla mümkün olur).
Siyasal işlev	Milli bilinç oluşturmayı sağlar; iyi vatandaş ve iyi yurttaş olmayı destekler; toplumsal kontrolü pekiştirir.
Bireysel işlev	Bireyi hayata hazırlar; bilgi, beceri ve tutum kazandırır; bireyin kendini gerçekleştirmesini ve meslek sahibi olmasını sağlar.
Gizli işlevler	Resmi olarak tanımlanmasa da arka planda gerçekleşen işlevler. Eş seçimi, arkadaşlık ilişkileri kurma, statü kazandırma, çocukların güvenli ortamda korunması (suçtan uzak tutma) bu kapsamdadır.

Eğitim Türleri: Formal ve İnformal

Tür	Özelliği	Yer
Formal eğitim	Planlı, programlı, belirli bir süreye bağlı, sistematik öğretim.	Okullar, yüksek öğretim kurumları, düzenli sertifika programları.
İnformal eğitim	Plansız, programsız, yaşam boyu süren öğrenme. Süreklidir; bireyin pek çok öğrenmesi bu yolla gerçekleşir.	Aile, arkadaş çevresi, kitle iletişim araçları, otobüste, sokakta, her yerde.

Atatürk'ün Eğitim Anlayışı

Atatürkçü düşünce sisteminde eğitim şu özelliklere sahip olmalıdır:

• Milli olmalı: Milli kültüre dayanmalı, milli değerleri korumalıdır.
• Bilimsel olmalı: Akıl ve bilim rehberinde ilerlemelidir.
• Tek elden yürütülmeli: Tevhid-i Tedrisat Kanunu (Öğretim Birliği Yasası, 3 Mart 1924) ile bütün eğitim kurumları Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlanmıştır.
• İşlevsel olmalı: Hayatın gerçeklerine uygun, uygulamaya dönük olmalıdır.
• Meslek kazandırmalı: Bireyi belirli bir mesleğe hazırlamalıdır.
• Cinsiyet farkı gözetmemeli: Kız ve erkekler eşit eğitim alma hakkına sahiptir.
• Fırsat eşitliği sağlamalı: Herkes ekonomik veya sosyal koşullardan bağımsız olarak eğitim olanağına erişebilmelidir.

Din; bireyin kutsalı deneyimleyerek çeşitli pratik, ritüel ve âyin gibi metafizik unsurlar aracılığıyla sonlu olan hayatı sonsuzluğa ulaştırma isteğidir. Daha geniş bir tanımla din, dünyaya anlam verme ve dünyayı anlama çabasıdır. İnsan; bilinmezliklerle dolu olan dünyayı anlamlandırmak ve güvenli bir liman bulmak için dine sığınır.

Dinin Temel Özellikleri

• İnanç olgusuna dayanır; kutsal olana dayanır.
• Her toplumda görülür; evrenseldir. Dinsiz toplum yoktur; din olmasa bile bir başka inanç sistemi onun yerini alır.
• Her dinin belli pratikleri, ritüelleri ve sembolleri vardır (örn. Hac, namaz, oruç, ayin, mum yakmak).
• Normatiftir: Kural koyucudur; "bunu yap, bunu yapma" demektir.
• Dogmatiktir: Sorgulamaya ve eleştiriye kapalıdır; iman temellidir, koşulsuz boyun eğme ister.

Din Kurumunun İşlevleri

• Bireye güvenlik ve dirlik sağlar.
• İnsana iç huzur verir.
• Ölüm fikrini kabullenmeyi kolaylaştırır.
• Ahlaklı davranmaya özendirir.
• Hayatı anlamlandırır.
• Toplumsal bütünleşmeyi sağlar; toplumsal çözülmeyi engeller.
• İnsanı psikolojik olarak rahatlatır.
• Yardımlaşma ve dayanışmayı pekiştirir.
• Bireylere toplumda kabul edilen davranışları gösterir; toplumsal uyumu sağlar.

Tarihte Görülen İnanç Türleri

Tür	Açıklaması
Totemizm	Klanlarda ve ilkel topluluklarda görülen, canlı ve cansız varlıklara (özellikle hayvanlara ve bitkilere) tapınma inancıdır.
Fetişizm	Belli bir nesnenin doğaüstü güç barındırdığına inanma; o nesnenin uğur getireceğine inanarak ona tapınma.
Animizm	Ata ruhlarının dünyayı yönettiğine inanç. Bütün varlıkların ruhu olduğu kabul edilir; bu ruhlara adaklar adanır.
Naturizm	Doğa güçlerine tapınma. Açıklanamayan ve korkulan güneş, ay, yıldırım gibi olgular kutsal kabul edilir.
Politeizm	Çok tanrılılık; birden fazla tanrının varlığına inanma.
Monoteizm	Tek tanrılılık; tek bir tanrının varlığına inanma.

Laiklik ve Vicdan Özgürlüğü

Laiklik; din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılmasıdır. Devletin din konusunda tarafsız olması, hiçbir dine yakınlık göstermemesidir. Laiklikte:

• Devletin resmi bir dini yoktur.
• Hukuk düzeni dine göre yapılmaz.
• Eğitim düzeni dine göre düzenlenmez.
• Bireylere din ve vicdan özgürlüğü tanınır.

Türkiye'de laikliğe geçiş süreci şu adımlarla şekillenmiştir:

• 1924: Halifeliğin kaldırılmasıyla laikliğe geçiş başlamıştır.
• 1928: Anayasadan "Devletin resmi dini İslâm'dır" ibaresi çıkarılmıştır.
• 1937: Laiklik anayasal ilke olarak kabul edilmiştir.

Ekonomi; sınırsız insan ihtiyaçlarını sınırlı kaynaklarla en kısa sürede ve en az emekle karşılamak amacıyla girişilen üretim, tüketim ve bölüşüm faaliyetlerinin bütünüdür. Bütün toplumlarda görüldüğü için evrensel bir kurumdur. İhtiyaçlar sınırsızdır; kaynaklar (madde, zaman, emek, sermaye) ise sınırlıdır. Ekonomi bu ikisi arasında denge kurma çabasıdır.

İhtiyaç Türleri

Tür	Özelliği	Örnek
Birincil ihtiyaçlar	Yaşamsal öneme sahip; herkeste ve her toplumda görülür.	Beslenme, susuzluğun giderilmesi, barınma.
İkincil ihtiyaçlar	Yaşamsal öneme sahip değildir; temel ihtiyaçlar karşılandıktan sonra gündeme gelir; bireye ve topluma göre değişkenlik gösterir.	Seyahat etmek, kitap okumak, müzik dinlemek, tiyatroya gitmek.

Ekonominin Temel Kavramları

Kavram	Tanımı
Arz	Belli bir dönemde üreticinin piyasaya sunduğu mal ve hizmet miktarı (sunmaktır).
Talep	Mal ve hizmetin piyasadan istenmesi (istemektir).
Piyasa	Üretilen malı satmak isteyenlerle bu malı almak isteyenlerin oluşturduğu değişim alanı.
Enflasyon	Fiyatların sürekli artması, paranın satın alma gücünün düşmesi.
Deflasyon	Enflasyonun tersi; fiyatların belli bir zaman aralığında sürekli düşmesi, paranın alım gücünün yükselmesi. İlk bakışta olumlu görünse de talep azlığı, üretim daralması ve işsizlik gibi sorunlara neden olur.
Devalüasyon	Milli paranın değerinin dış paralar ve altın karşısında devlet tarafından düşürülmesi. Amaç ihracatı artırmak, ithalatı azaltmaktır.
Revalüasyon	Devalüasyonun tersi; milli paranın değerinin dış paralar ve altın karşısında yükseltilmesi. Az görülür; ithalatı kolaylaştırma, ihracatı zorlaştırma amacı taşır.
Resesyon	Ekonomik durgunluk; tüketimin azalması, büyümenin düşmesi, ekonomik gelişmenin yavaşlaması.

Mal Kavramı ve Üretim Faktörleri

Mal; ihtiyaçları giderecek olan her türlü araç ve nesnedir. Mallar ikiye ayrılır: serbest mallar (hava, doğal su gibi maliyet gerektirmeyenler) ve ekonomik mallar (belli bir emek ve maliyet gerektirenler). Ekonomik mallar da üretim malları ve tüketim malları olarak ikiye ayrılır.

Bir üretim faaliyetinin gerçekleşebilmesi için dört temel üretim faktörüne ihtiyaç vardır:

1. Doğal kaynak (hammadde): Üretilecek olan ürünün ham hâli; toprak, maden, su gibi.
2. Emek: Üretim sürecindeki zihinsel ve bedensel çaba.
3. Sermaye: Üretim için gerekli para, makine, alet, teçhizat.
4. Girişim: Diğer üç faktörü bir araya getirerek organize eden insan.

Ekonomik Sistemler

Sistem	Üretim Araçları	Belirleyici Unsur	Devlet Rolü
Kapitalizm	Bireysel girişimcilerin elinde; özel mülkiyet esastır.	Kâr; serbest piyasa.	Devlet kontrol eder, müdahale etmez. Gelir eşitsizliği vardır.
Sosyalizm	Devletin elinde; özel mülkiyet ortadan kaldırılmıştır.	Toplumun ihtiyaçları; eşitlik.	Ekonomi devletin kontrolündedir; amaç eşitliği hedeflemektir, kâr değildir.
Karma ekonomi	Hem özel mülkiyet hem devlet mülkiyeti vardır.	Hem kâr hem toplumsal ihtiyaçlar; sentez yaklaşım.	Devlet, özel girişimin gitmediği alanlarda halk için kâr gütmeden üretim yapar.

Siyaset; yönetmek ve idare etmek anlamına gelir; devlet işlerini yürütme ve düzenleme faaliyetidir. Toplumun, topluluğun veya bir grubun olduğu her yerde mutlaka bir düzene ihtiyaç vardır: işleri kimler yapmalı, nasıl yapmalı, nasıl yürütmeli? İşte siyaset bu sorulara yanıt arar. Bir WhatsApp grubunda bile yöneticisi olur; bir apartmanda yönetici seçilir; küçük topluluklardan büyük partilere kadar her toplumsal birimde yöneten ve yönetilen ayrımı söz konusudur. Siyasetin ilgi alanı iktidar ve iktidar mücadelesidir.

Siyaset Kurumunun İşlevleri

• Toplumdaki düzeni sağlar.
• Ülkenin bağımsızlığını ve milli çıkarlarını korur.
• Bir ülkeyi yönetecek kadroları yetiştirir ve sosyalleştirir.
• Vatandaşların ekonomik, sosyal ve kültürel ihtiyaçlarını karşılar.
• Bireylerin temel hak ve özgürlüklerini güvence altına alır.

Max Weber'in Üç Otorite (Egemenlik) Tipi

Alman sosyolog Max Weber, siyasal iktidarın meşruiyetini sağladığı kaynağa göre üç temel otorite tipi tanımlar. Bu tipoloji AYT Felsefe Grubu'nda parça okuma kalıbında çıkar.

Otorite Tipi	Meşruiyet Kaynağı	Örnek
Geleneksel otorite	Görenek, gelenek ve köklü uygulamalardan; "öteden beri böyle olagelmiş" inancından doğar.	Babadan oğla geçen krallıklar, kabile şefliği, hanedan yönetimleri.
Karizmatik otorite	Liderin olağanüstü kişisel niteliklerine, çekiciliğine ve kahramanlığına duyulan inançtan doğar; bireye bağlıdır.	Devrim önderleri, peygamberler, kurtuluş hareketlerinin lider figürleri.
Yasal-rasyonel otorite	Yazılı kurallara, anayasa ve yasalara, prosedürlere dayanır; kişiye değil makama bağlıdır. Modern demokratik devletlerin temelidir.	Anayasa ile sınırlandırılmış cumhurbaşkanlığı, parlamento, kamu kurumları, bürokrasi.

Yönetim Biçimleri

Yönetim	İktidar	Açıklama
Monarşi	Tek kişinin elinde	Yönetim babadan oğla geçer. Mutlak monarşide hükümdarın yetkileri sınırsızdır; meşrutî monarşide yetkiler anayasayla sınırlandırılmıştır.
Oligarşi	Birkaç kişinin elinde	Siyasal gücün küçük bir grup tarafından kullanılması. Ekonomik veya askeri başarılardan kaynaklanabilir; askeri darbe sonucu birkaç generalin yönetimi ele alması tipik bir örnektir.
Aristokrasi	Ayrıcalıklı küçük bir grupta	Halkın aristokrat adı verilen küçük ve ayrıcalıklı grup tarafından yönetilmesi. Asil soydan gelen, entelektüel grupların yönetimidir; oligarşiden farkı, gücün ekonomik veya askeri değil soydan ve değer sisteminden gelmesidir.
Teokrasi	Din adamlarının elinde	Yönetim dini referanslarla yapılır; din adamları siyasal gücü elinde tutar.
Demokrasi	Halkın elinde	Halkın kendi kendini yönetmesi; seçme ve seçilme hakkı, özgürlük, insan hakları, eşitlik gibi değerlerin esas olduğu yönetim.

Demokrasi Türleri

Tür	Açıklama
Doğrudan demokrasi	Halk hiçbir aracı kullanmaksızın kararları kendisi alır. Tarihsel olarak Antik Atina'da görülmüştür; ancak Atina'da kadınlar ve köleler oy hakkına sahip olmadığı için tam anlamıyla doğrudan demokrasi uygulanmamıştır. Günümüzde İsviçre'nin Glarus kantonunda hâlâ uygulanmaktadır. Büyük ülkelerde uygulanması mümkün değildir.
Temsili demokrasi	Halk kendi adına yasa yapacak temsilcileri (milletvekilleri) seçer. Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne 600 milletvekili seçilerek bu temsil mekanizması işletilir.
Katılımcı demokrasi	Temsili demokrasinin eksiklerini gidermek için ortaya çıkmış yöntemdir. Bazı kararlarda temsilciler, bazılarında ise referandumla halkın doğrudan görüşü alınır. Anayasa değişiklikleri için yapılan referandumlar bu yöntemin tipik örneğidir.

Demokrasinin Temel İlkeleri

• Milli egemenlik
• Seçme ve seçilme hakkı
• Katılım
• Özgürlük
• Eşitlik
• Çoğulculuk
• Kuvvetler ayrılığı
• Hukuk devleti
• Fırsat eşitliği

Kuvvetler Ayrılığı

Kuvvetler ayrılığı; yasama, yargı ve yürütme erklerinin farklı organlarda olması, her birinin birbirinden bağımsız olması ve birbirini ölçülü biçimde dengede tutmasıdır.

Erk	Yetki Kullanan Organ
Yasama	Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM)
Yürütme	Cumhurbaşkanı (Türkiye'de 2017 anayasa değişikliğinden sonra)
Yargı	Bağımsız mahkemeler

Kuvvetler ayrılığının önemi şudur: Yasama, yargı ve yürütme tek bir kişide ya da organda toplanırsa o kişi/organ hem yasayı yapacak, hem yürütecek, hem de bireyleri yargılayacaktır. Haksız bir durum karşısında hak aranabilecek bağımsız bir merci kalmaz. Mutlak monarşilerde padişah aynı anda yasayı yapar, uygular ve cezalandırır; bu yüzden hak arama yolu kapalıdır. Kuvvetler ayrılığı insanlık değerleri ve özgürlük açısından zorunludur.

Atatürkçü Düşünce Sisteminin Temel Özellikleri

Atatürkçü düşünce sistemi; akıl ve bilimsel düşünceyi rehber edinen, ilerlemeyi ilke edinen, insan hak ve özgürlüklerini esas alan, tam bağımsızlık ilkesini benimseyen, halkın egemenliğine ve çağdaşlaşmaya önem veren çok yönlü ve kendine özgü bir düşünce sistemidir. Faşizm, komünizm veya liberalizmle karıştırılmamalıdır; her birinden farklı olarak kendine özgü bir sentez sunar.

Bu bölümde, son yılların AYT Felsefe Grubu sınavlarında bu üniteden çıkan sorulara benzer örnekler ve çözümleri yer almaktadır. Yedi örnek dört temaya ayrılmıştır: kültür kavramları (1, 7), aile-evlilik (2, 3), eğitim-ekonomi-yönetim (4, 5, 6).

Tema A — Kültür Kavramları

Örnek 1: Kültürleme - Kültürlenme - Kültürleşme Ayrımı

Çözüm: İki farklı kültürün (köy ve kent) etkileşimi sonucunda ikisinde de bulunmayan yepyeni bir kültür ortaya çıkmıştır. Bu durumun adı kültürlenmedir. Doğru cevap B'dir. Eğer iki kültür karşılıklı alışveriş yapıp her ikisi de değişseydi (ama yepyeni bir kültür olmasa) kültürleşme olurdu. Eğer birey kendi toplumunun kültürünü öğrenseydi kültürleme olurdu.

Tema B — Aile ve Evlilik

Örnek 2: Aile Türü

Çözüm: Otoritenin eşler arasında paylaşıldığı aile türü demokratik ailedir; sanayi toplumlarında görülür. Doğru cevap C'dir. Anaerkil ailede otorite kadında, ataerkil ailede erkektedir.

Örnek 3: Evlilik Türü

Çözüm: "Yeni" anlamına gelen neo öneki, çiftin yeni bir hane kurduğunu gösterir. Doğru cevap C - Neolokal'dır. Patrilokal erkeğin (peder/baba) ailesi yanına yerleşme; matrilokal kadının (mater/anne) ailesi yanına yerleşmedir.

Tema C — Eğitim, Ekonomi ve Yönetim

Örnek 4: Eğitimin İşlevi

Çözüm: Toplumsal hareketliliği sağlamak (alt tabakadan üst tabakaya geçiş) eğitimin ekonomik işlevidir. Doğru cevap B'dir. Toplumsal işlev kültür aktarımıyla, siyasal işlev milli bilinçle, gizli işlev ise eş seçimi gibi resmi olmayan sonuçlarla ilgilidir.

Örnek 5: Ekonomik Sistem

Çözüm: Özel mülkiyet, kâr odaklılık ve serbest piyasa kapitalizmin tanımlayıcı özellikleridir. Doğru cevap B'dir.

Örnek 6: Yönetim Biçimi

Çözüm: Asil soydan gelen, ayrıcalıklı grup tarafından yönetim aristokrasidir. Doğru cevap C'dir. Oligarşiden farkı, gücün soydan ve değer sisteminden gelmesidir; oligarşide ise ekonomik veya askeri güç esastır.

Tema D — Kültür-Medeniyet Ayrımı

Örnek 7: Kültür-Medeniyet Ayrımı

Çözüm: Ziya Gökalp'in ayrımına göre kültür (hars) bir topluma özgü, milli ve manevi öğelerden oluşur. Türk halk müziği Türk milletine özgü bir manevi kültür öğesidir; doğru cevap C'dir. Diğer seçeneklerin tamamı (internet, demokrasi, modern tıp, mühendislik) birden fazla milletin ortak ürünü olan ve evrensel olan medeniyet öğeleridir.